करण म्हणजे काय?

करण म्हणजे अर्धी तिथी — पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी पाचवे अंग. चंद्र सूर्यापासून आणखी ६° पुढे गेला की एक करण पूर्ण होते, म्हणून एका तिथीला दोन करणे असतात. एकूण ११ करणे आहेत — त्यांतले ७ चर (फिरते) व ४ स्थिर. यांतले विष्टि करण म्हणजेच भद्रा, आणि तेच एकमेव करण शुभ कार्यांसाठी टाळले जाते.

तिथी ही चंद्र व सूर्य यांच्यातील १२° अंतराने ठरते. या तिथीचा अर्धा भाग म्हणजे करण — म्हणजे चंद्र-सूर्य अंतर ६° ने वाढले की एक करण पूर्ण होते. त्यामुळे प्रत्येक तिथीला दोन करणे येतात — पहिल्या अर्ध्यात एक, दुसऱ्या अर्ध्यात दुसरे.

रोजच्या पंचांगात तिथी-नक्षत्र-योगासोबत करण व त्याची समाप्ती-वेळ दिली जाते. (या साइटवर प्रत्येक दिवसाच्या तपशिलात करण व समाप्ती-वेळ दाखवली आहे.)

करण हे पंचांगाचे पाचवे अंग आहे — तिथी, वार, नक्षत्र, योग व करण ही ती पाच अंगे.

महत्त्व

• करण हे पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी एक असल्याने रोजच्या पंचांगात ते तिथी-नक्षत्र-योगासोबत दाखवले जाते.
• करणाचे मुख्य व्यावहारिक महत्त्व मुहूर्तशास्त्रात आहे: शुभ मुहूर्त ठरवताना तिथी-वार-नक्षत्र-योगासोबत करण तपासले जाते — विशेषतः त्या वेळी विष्टि (भद्रा) आहे का हे पाहण्यासाठी.
• करण रोज बदलते: चर करणे महिनाभर फिरत राहतात, म्हणून आजचे करण उद्याच्या करणापेक्षा वेगळे असू शकते. ‘करण रोज वेगळे का असते’ याचे हेच उत्तर.

⚠️ करण-समाप्ती व भद्रा-वेळ या सूर्योदय-आधारित असल्याने त्या स्थळ व वर्षानुसार थोड्या बदलतात.

पंचांगातील ११ करणे

एकूण ११ करणे आहेत — ७ चर (फिरते) व ४ स्थिर.

अ) चर करणे (फिरते) — ७

ही करणे महिन्यातून पुन्हा-पुन्हा (साधारण आठ वेळा) फिरतात, म्हणून बहुसंख्य दिवस याच करणांचे असतात.

ब) स्थिर करणे (अचल) — ४

ही करणे प्रत्येक चांद्रमासात एकदाच, अमावस्येच्या आसपास ठरलेल्या अर्ध्या-तिथीला येतात.

स्थिर करणांची ही स्थाने परंपरेनुसार अशी मानली जातात.

करण रोज का बदलते — आवर्तनाचे गणित

एका चांद्रमासात ३० तिथी असतात; प्रत्येक तिथीला २ करणे, म्हणजे ३० × २ = ६० करण-अर्ध. यांतली ४ स्थिर करणे अमावस्येभोवतीची ४ ठराविक अर्ध भरतात; उरलेली ५६ अर्ध ही ७ चर करणे क्रमाने भरतात (७ × ८ = ५६). म्हणून चर करणे महिन्यात आठ-आठ वेळा फिरतात आणि रोजचे करण सतत बदलत राहते.

या साइटच्या २०२६ डेटात प्रत्यक्ष नऊ करणे दिसतात (शकुनि व नाग रोजच्या डेटात स्वतंत्र दिसत नाहीत); पण शास्त्रानुसार ११ करणे आहेत.

विष्टि (भद्रा) — टाळण्याची परंपरा

सात चर करणांपैकी सातवे — विष्टि — यालाच भद्रा म्हणतात. परंपरेनुसार भद्रा-काळात केलेल्या शुभ कार्यांचे पुण्यफल नष्ट होते असे मानले जाते, म्हणून लग्न, गृहप्रवेश, मुंज, नवीन कार्यारंभ अशा मंगल कार्यांसाठी हा काळ टाळला जातो.

उरलेली करणे साधारणपणे शुभ किंवा तटस्थ मानली जातात (विशिष्ट कार्यानुसार थोडे तारतम्य).

म्हणूनच मराठी पंचांगात भद्रा असल्यास तिची प्रारंभ-वेळ (भ.प्र.) व निवृत्ती-वेळ (भ.नि.) स्वतंत्रपणे दिली जाते. भद्रेच्या नेमक्या दिवसांसाठी व वेळेसाठी भद्रा पान पाहावे.

ही ज्योतिषीय रीत माहिती म्हणून पाहावी; घरच्या व प्रादेशिक परंपरेनुसार ती बदलू शकते.

भद्रा — संक्षिप्त आख्यायिका टीप

भद्रा ही एक उग्र देवी-स्वरूप शक्ती मानली जाते; तिच्या काळात केलेल्या मंगल कार्यांचे फल ती ग्रहण करते, अशी समजूत आहे. तिच्या उत्पत्तीच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या आहेत — काही आवृत्तींत ती शिवाच्या क्रोधातून उत्पन्न झाली असे सांगतात, तर काही प्रचलित आवृत्तींत ती सूर्याची कन्या व शनीची बहीण, उग्र स्वभावाची, असे मानले जाते. यांतली कोणतीही एक आवृत्ती इथे एकमेव खरी म्हणून मांडलेली नाही.

प्रादेशिक रीती

• अमांत परंपरा: महाराष्ट्रात मास अमावस्येला संपतो (अमांत). त्यामुळे वद्य चतुर्दशी → अमावस्या → शुद्ध प्रतिपदा या संक्रमणावर येणारी शकुनि-चतुष्पाद-नाग-किंस्तुघ्न ही स्थिर-करण क्रमवारी मराठी पंचांगाच्या मास-रचनेशी सुसंगत आहे.
• भद्रेचे स्थान (स्वर्ग/पृथ्वी/पाताळ): काही मराठी व उत्तर-भारतीय परंपरांत भद्रा चंद्राच्या राशीनुसार स्वर्ग, पृथ्वी की पाताळ यांपैकी कुठे आहे यावरून तिची तीव्रता ठरते; पृथ्वीवरील भद्रा सर्वाधिक टाळली जाते असे मानतात. (हे स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.)

लक्षात ठेवा

• मुहूर्त ठरवताना भद्रा तपासा: लग्न, गृहप्रवेश, मुंज, नवीन आरंभ यांसाठी त्यावेळी विष्टि (भद्रा) आहे का पाहावे — परंपरेनुसार भद्रा-काळ टाळला जातो.
• करण रोज बदलते: चर करणे फिरत असल्याने आजचे करण नेहमी आजचे पंचांग पानावर पाहावे.
• वेळ स्थानानुसार बदलते: करण-समाप्ती व भद्रा-वेळ सूर्योदयावर अवलंबून — शहरानुसार थोडे पुढे-मागे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

करण म्हणजे काय?

करण म्हणजे अर्धी तिथी — पंचांगाचे पाचवे अंग. चंद्र-सूर्य अंतर ६° ने वाढले की एक करण पूर्ण होते.

पंचांगात किती करणे असतात?

एकूण ११ — ७ चर (बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टि) व ४ स्थिर (शकुनि, चतुष्पाद, नाग, किंस्तुघ्न).

एका तिथीला किती करणे असतात?

दोन — पहिल्या अर्ध्यात एक, दुसऱ्या अर्ध्यात एक.

विष्टि करण म्हणजे काय? भद्रा का टाळतात?

विष्टि हे सातवे (चर) करण; त्यालाच भद्रा म्हणतात. परंपरेनुसार भद्रा-काळात शुभ कार्यांचे पुण्यफल नष्ट होते मानतात, म्हणून मंगल कार्ये टाळतात.

चर करण व स्थिर करण यांत फरक काय?

चर करणे महिनाभर पुन्हा-पुन्हा फिरतात (आठ वेळा); स्थिर करणे प्रत्येक मासात एकदाच, अमावस्येभोवती ठरलेल्या अर्ध-तिथीला येतात.

करणाचा शुभ कार्यांशी काय संबंध आहे?

मुहूर्त ठरवताना तिथी-वार-नक्षत्र-योगासोबत करण पाहतात; परंपरेनुसार मुख्यतः विष्टि (भद्रा) टाळण्यासाठी.