राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज पुण्यतिथी
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज (मूळ नाव मणिक बंडोजी इंगळे/ठाकूर) हे विदर्भातील (अमरावती जिल्हा) संत-कवी, समाजसुधारक व ग्रामगीताकार होते — जन्म ३० एप्रिल १९०९, यावली. त्यांची पुण्यतिथी आश्विन कृष्ण पंचमीला येते (महानिर्वाण ११ ऑक्टोबर १९६८, गुरुकुंज आश्रम मोझरी) — २०२६ मध्ये शुक्रवार, ३० ऑक्टोबर. काही स्रोतांत हा दिवस 'मानवता दिन' म्हणूनही ओळखला जातो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना ग्रामविकास-कार्यासाठी 'राष्ट्रसंत' ही पदवी बहाल केली. ग्रामगीता (४१ अध्याय, ४६८० ओव्या) हा त्यांचा ग्रामविकास व आध्यात्मिक स्वयंशिस्तीवरील प्रमुख ग्रंथ; अंधश्रद्धा-निर्मूलन, जातिभेद-निर्मूलन व स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग हे त्यांच्या कार्याचे केंद्रबिंदू होते. तुकडोजी महाराजांचे चरित्र मुख्यतः दस्तऐवजीकृत २०व्या शतकातील इतिहास आहे — चमत्कार-दावे यात सापडलेले नाहीत.
महत्त्व
- ग्रामगीता व ग्रामविकास चळवळ: आत्मशिस्त, स्वच्छता, श्रमप्रतिष्ठा व सामूहिक ग्रामकल्याण यांची शिकवण देणारा ग्रंथ — आजही ग्रामविकास-अभ्यासात संदर्भ म्हणून वापरला जातो.
- सामाजिक सुधारणा: अंधश्रद्धा-निर्मूलन, जातिभेद-निर्मूलन व आंतरधर्मीय सलोखा यांसाठी भजन-कीर्तनाचा प्रभावी वापर — जैन, बौद्ध, शीख, मुस्लिम समुदायांच्या संमेलनांतही सक्रिय सहभाग.
- स्वातंत्र्यलढा: १९४२ च्या चलेजाव चळवळीत सहभाग व अटक, नागपूर व रायपूर तुरुंगात कारावास. गांधीजींनी सेवाग्राम आश्रमात मुक्काम दिला होता.
- मानवतावादी कार्य: भूदान चळवळ (विनोबा भावे), १९४३ बंगाल दुष्काळ, १९६२ युद्ध व १९६७ कोयना भूकंप मदतकार्यात सहभाग.
चरित्र (संक्षिप्त)
जन्म — मणिक बंडोजी इंगळे/ठाकूर, ३० एप्रिल १९०९, यावली (अमरावती जिल्हा); पालक विठ्ठलभक्त होते. गुरु आडकोजी महाराज (वरखेड) यांच्याकडून त्यांना दीक्षा मिळाली. गुरूंच्या निधनानंतर (१९२१) साळबर्डी/रामटेक/ताडोबा जंगलांत त्यांनी तपश्चर्या केली. गुरुकुंज आश्रम, मोझरी येथे ४ एप्रिल १९३५ रोजी त्यांनी आश्रमाची स्थापना केली.
'तुकडोजी' या नावाच्या उत्पत्तीबाबत दोन आवृत्त्या आढळतात — एका आवृत्तीनुसार गुरु आडकोजी महाराजांनी त्यांचे नामकरण 'तुकडोजी' असे केले, तर दुसऱ्या आवृत्तीनुसार गुरूंनी त्यांना भाकरीचे तुकडे भरवत 'तुकडा-तुकडा' म्हटले, त्यावरून हे नाव रूढ झाले असे सांगितले जाते. दोन्ही आवृत्त्या येथे नोंदवल्या आहेत — कोणतीही एक ठाम मानलेली नाही.
स्वातंत्र्यलढ्यात १९४२ मध्ये अटक व तुरुंगवास (नागपूर, नंतर रायपूर) झाला; गांधीजींनी सेवाग्राम आश्रमात त्यांना मुक्काम दिला, तेथे राजेंद्र प्रसाद, नेहरू, मौलाना आझाद, पटेल व विनोबा भावे यांचीही भेट झाली. 'राष्ट्रसंत' ही पदवी राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी बहाल केली असे नोंदवले जाते — मात्र हा नेमका प्रसंग/ठिकाण स्रोतांत भिन्न सांगितले जाते: एका आवृत्तीनुसार राष्ट्रपती भवनात त्यांचे खंजिरी-भजन ऐकून, तर दुसऱ्या आवृत्तीनुसार गुरुकुंज आश्रमातच ही पदवी दिली गेली. दोन्ही आवृत्त्या येथे नोंदवल्या आहेत.
महानिर्वाण — ११ ऑक्टोबर १९६८, गुरुकुंज आश्रम मोझरी येथे झाले (आश्विन कृष्ण पंचमी).
कोणी पाळतात
प्रामुख्याने विदर्भ व संपूर्ण महाराष्ट्रातील अनुयायी, अखिल भारतीय श्री गुरुदेव सेवा मंडळाच्या शाखा व गुरुकुंज आश्रम मोझरी येथील भक्त. हा खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्र (विदर्भ)-विशिष्ट संत आहे — विदर्भातील इतर संत-परंपरांप्रमाणेच (उदा. शेगावचे गजानन महाराज) त्यांचेही स्थानिक अनुयायी-मंडळ मोठे आहे.
आचरण
गुरुकुंज आश्रम मोझरी येथे स्मरण-कार्यक्रम, भजन-कीर्तन व ग्रामगीता-पठण/प्रवचन आयोजित केले जाते ('मानवता दिन'). शाळा व सेवा मंडळाच्या शाखांतही स्मृती-सभा व समाजसेवा उपक्रम घेतले जातात.
प्रादेशिक रीती
तुकडोजी महाराज हे इतर ४ जयंती/पुण्यतिथींपेक्षा वेगळे आहेत — हा खरोखरचा महाराष्ट्र (विदर्भ)-विशिष्ट संत आहे. गुरुकुंज आश्रम मोझरी हे विदर्भातील एक प्रमुख सेवा व सामाजिक-कार्याचे केंद्र मानले जाते; ग्रामगीता आजही महाराष्ट्रातील ग्रामविकास-अभ्यासक्रमांत संदर्भ-ग्रंथ म्हणून वापरली जाते.
लक्षात ठेवा
- नाव-उत्पत्ती व राष्ट्रसंत-पदवी प्रसंग यांबाबत दोन आवृत्त्या आहेत — दोन्ही समजून घ्याव्यात, एक निवडून ठाम मानू नये.
- चमत्कार-दावे सापडलेले नाहीत — हे तुलनेने साधे, दस्तऐवजीकृत चरित्र आहे.
- हा खरोखरचा महाराष्ट्र (विदर्भ)-विशिष्ट संत आहे — इतर काही जयंती/पुण्यतिथींप्रमाणे स्थानिक रीत मर्यादित नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज पुण्यतिथी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- शुक्रवार, ३० ऑक्टोबर २०२६ — आश्विन कृष्ण पंचमी.
- तुकडोजी महाराज कोण होते?
- विदर्भातील संत-कवी, समाजसुधारक व ग्रामगीताकार; जन्म ३० एप्रिल १९०९ यावली येथे.
- त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही पदवी कोणी दिली?
- राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी, ग्रामविकास-कार्यासाठी — नेमका प्रसंग/ठिकाण स्रोतांत भिन्न सांगितले जाते.
- ग्रामगीता म्हणजे काय?
- ग्रामविकास व आत्मशिस्तीवरील त्यांचा प्रमुख मराठी ग्रंथ (४१ अध्याय, ४६८० ओव्या, इ.स. १९५५).
- गुरुकुंज आश्रम मोझरी कोठे आहे?
- अमरावती जिल्ह्यात; इ.स. १९३५ मध्ये स्थापित, त्यांचे महानिर्वाणही येथेच झाले.
- तुकडोजी महाराजांचा स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंध काय?
- १९४२ च्या चलेजाव चळवळीत सहभाग, अटक व तुरुंगवास; गांधीजींनी सेवाग्राम आश्रमात त्यांना मुक्काम दिला होता.