अजा एकादशी
अजा एकादशी हे श्रावण कृष्ण एकादशीला येणारे विष्णू-व्रत — सत्यासाठी राज्य, कुटुंब व स्वतःला विकणाऱ्या राजा हरिश्चंद्राच्या कथेशी जोडलेले आहे. या व्रताने पाप नष्ट होते व मोक्ष मिळतो अशी श्रद्धा आहे. यंदा (२०२६): सोमवार, ७ सप्टेंबर — उपवास याच दिवशी, पारणे मंगळवार ८ सप्टेंबरला, द्वादशी समाप्तीपूर्वी.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
अजा एकादशी व्रत विष्णूला (हृषीकेश रूपात) समर्पित आहे. हे व्रत केल्याने मोठ्यात मोठी पापेही नष्ट होतात व मोक्षप्राप्ती होते अशी मान्यता आहे — राजा हरिश्चंद्राने हेच व्रत केल्यावर त्याचे कुटुंब व राज्य त्याला परत मिळाले, अशी कथा यामागे आहे. या एकादशीला काही गौडीय/उत्तर भारतीय परंपरांत "अन्नदा एकादशी" असेही म्हणतात — तीच एकादशी, फक्त वेगळे नाव.
कोणत्या महिन्यात — श्रावण की भाद्रपद?
हा एकच दिवस आहे, दोन नावांखाली — विरोधाभास नाही. होळीनंतरच्या पक्षाप्रमाणेच, अमांत व पूर्णिमांत पंचांग-पद्धतींमध्ये महिन्याचे नाव वेगळे पडते.
अमांत पद्धत (महाराष्ट्र व दक्षिण भारत): महिना अमावास्येला संपतो → ही कृष्ण एकादशी श्रावण महिन्यातच येते → अजा एकादशी = श्रावण कृष्ण एकादशी. महाराष्ट्रात हीच पद्धत रूढ आहे.
पूर्णिमांत पद्धत (उत्तर भारत): महिना पौर्णिमेला संपतो → तीच कृष्ण एकादशी भाद्रपद महिन्यात मोजली जाते → अजा एकादशी = भाद्रपद कृष्ण एकादशी. (त्यामुळेच काही स्रोत "भाद्रपद कृष्ण एकादशी" म्हणतात — ती चूक नाही, ती पूर्णिमांत नामकरण-पद्धत आहे.) तारीख मात्र दोन्हीकडे तीच असते — यंदा ७ सप्टेंबर.
पौराणिक कथा
खालील कथा विविध स्रोतांतून संकलित केली आहे; तपशिलांत छोटे भेद आढळतात, ते पुढे नोंदवले आहेत.
कथेचे मूळ पुराण-ग्रंथ स्रोतांनुसार वेगवेगळे सांगितले जाते — काही स्रोत ब्रह्मवैवर्त पुराण सांगतात, काही ब्रह्मांड पुराण, तर काही स्रोत कोणत्याही विशिष्ट ग्रंथाचे नाव घेत नाहीत. येथे कोणताही एक ग्रंथ अंतिम/प्रमाण मानलेला नाही.
अयोध्येच्या रघुवंशातील सत्यनिष्ठ राजा हरिश्चंद्र याची ही कथा आहे. ऋषी विश्वामित्रांनी हरिश्चंद्राच्या सत्यनिष्ठेची कठोर परीक्षा घेतली — स्वप्नात दिलेले संपूर्ण राज्य दक्षिणा म्हणून मागितले. राजाने आपले राज्य, संपत्ती व वैभव सर्व काही विश्वामित्रांना दिले, तरीही दक्षिणा पूर्ण होईना; उरलेली दक्षिणा फेडण्यासाठी हरिश्चंद्राने स्वतःला, आपली पत्नी (बहुतांश स्रोतांत तारामती, इस्कॉन-स्रोतांत चंद्रमती) व मुलाला (बहुतांश स्रोतांत रोहिताश्व/रोहित, इस्कॉन-स्रोतांत लोहित अश्व) विकले.
हरिश्चंद्र स्वतः एका स्मशानभूमीत डोम/चांडाळाचा सेवक म्हणून काम करू लागला — मृतदेह जाळण्याचा कर वसूल करणे हे त्याचे काम होते; अपार दुःख, दारिद्र्य व अपमान सोसतानाही त्याने सत्य सोडले नाही. काही आवृत्त्यांत, याच काळात त्याचा मुलगा सर्पदंशाने मृत्युमुखी पडला व त्याचा देह याच स्मशानात आणला गेला असे सांगितले जाते; तर काही आवृत्त्या फक्त पुढे पुत्र व पत्नी पुनर्जीवित झाल्याचे सांगतात, हा तपशील वगळतात.
याच वेळी ऋषी गौतम तेथे येऊन हरिश्चंद्राला अजा एकादशीचे व्रत (उपवास व रात्रभर जागरण) करण्याचा उपदेश करतात. हरिश्चंद्राने श्रद्धेने हे व्रत केले; त्या व्रताच्या पुण्यप्रभावाने त्याचा मुलगा पुन्हा जिवंत झाला, पत्नी व राज्य त्याला परत मिळाले आणि अखेर राजा हरिश्चंद्र आपल्या समस्त परिवारासह स्वर्गास गेला.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः जे पापक्षालन व मोक्षप्राप्तीसाठी व्रत करू इच्छितात ते अजा एकादशीचे व्रत करतात. वयोवृद्ध व श्रद्धाळू व्यक्ती हे व्रत नियमित करतात; तरुण व नोकरी करणारे भाविक निर्जळाऐवजी फलाहारी उपवासाचा पर्याय निवडतात.
व्रतविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- एकादशीच्या आदल्या दिवशी (दशमीला) सात्विक भोजन घेऊन व्रताची तयारी करतात.
- एकादशीला सकाळी स्नान करून विष्णूची (हृषीकेश रूपात) पूजा करतात — तुळशीपत्र, फुले, धूप-दीप अर्पण करून.
- दिवसभर उपवास (निर्जळी किंवा फलाहारी) पाळतात; हरिश्चंद्राची कथा वाचतात/ऐकतात.
- रात्री जागरण करून विष्णू-भजन, कीर्तन किंवा नामस्मरण करतात.
- द्वादशीला (पारण्याच्या दिवशी) योग्य वेळी उपवास सोडतात — पारण्याची नेमकी घड्याळी वेळ स्थानानुसार बदलते; येथे फक्त द्वादशी-तिथी समाप्तीची वेळ (दुपारी २:४२) दिली आहे, नेमके पारण-मुहूर्त दिलेले नाहीत.
पूजा साहित्य
विष्णूची प्रतिमा/मूर्ती, तुळशीपत्र, फुले, धूप-दीप-निरांजन, नैवेद्य (फलाहारी), पिवळे वस्त्र व चंदन.
तुळशीपत्र
फुले
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य (फलाहारी)
पिवळे वस्त्र
चंदनउपवास / आहार नियम
एकादशीला तांदूळ, धान्य व सर्व डाळी-कडधान्ये वर्ज्य असतात ही व्यापक मान्यता आहे. निर्जळी उपवास बंधनकारक नाही — काही भाविक निर्जळी करतात, तर बहुतेक फळे, दूध किंवा साबुदाण्यासारखा फलाहार घेतात; दोन्ही परंपरा-मान्य आहेत, आरोग्य-स्थितीनुसार निवडावे. नामस्मरण, सत्संग व रात्रजागरण यांसह कांदा-लसूण, मद्य व दिवसा-झोप वर्ज्य मानली जाते. पारणे द्वादशीला योग्य वेळी करावे — एकादशीचा उपवास द्वादशी ओलांडून पुढे नेऊ नये, अशी सर्वसाधारण एकादशी-व्रत परंपरा आहे.
मंत्र / आरती
व्रत-संकल्प व पूजेत "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" हा विष्णू-मूल-मंत्र पारंपरिकपणे जपला जातो — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार." एकादशीला विष्णुसहस्रनाम (विष्णूची १००० नावे) वाचण्याचीही व्यापक प्रथा आहे; त्याचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. नेमकी आरती परंपरेनुसार बदलते; पूर्ण आरती/स्तोत्र-मजकूर पडताळणीनंतर दिला जाईल.
आज लक्षात ठेवा
- उपवास एकादशीला, पारणे द्वादशीला — पारणे योग्य वेळी करावे, उशीर टाळावा.
- महिन्याचे नाव गोंधळात टाकू शकते — महाराष्ट्रात "श्रावण," उत्तर भारतात "भाद्रपद" म्हणतात, पण तारीख तीच असते.
- कथा-तपशील स्रोतानुसार बदलतात — पत्नी/मुलाची नावे व मूळ ग्रंथ यांबाबत छोटे भेद आहेत, गाभा कथा तीच आहे.
- व्रताच्या सुमारे दोन आठवडे आधी पुत्रदा एकादशी येते — दोन्ही स्वतंत्र एकादशी-व्रते आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- अजा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- सोमवार, ७ सप्टेंबर २०२६ (श्रावण कृष्ण एकादशी, पुनर्वसु नक्षत्र); पारणे मंगळवार ८ सप्टेंबरला, द्वादशी समाप्तीपूर्वी.
- अजा एकादशी का साजरी करतात?
- राजा हरिश्चंद्राने हे व्रत केल्यावर त्याचे कुटुंब व राज्य त्याला परत मिळाले, अशी कथा आहे; या व्रताने पापक्षालन व मोक्षप्राप्ती होते अशी श्रद्धा आहे.
- अजा एकादशी श्रावणात की भाद्रपदात येते?
- एकच दिवस, दोन नावांखाली — महाराष्ट्रात (अमांत पद्धत) श्रावण कृष्ण एकादशी, उत्तर भारतात (पूर्णिमांत पद्धत) भाद्रपद कृष्ण एकादशी म्हणतात.
- राजा हरिश्चंद्राची कथा काय आहे?
- सत्यनिष्ठेच्या परीक्षेत विश्वामित्रांना राज्य व स्वतःला विकून, स्मशानात सेवक म्हणून काम करून, मुलाच्या मृत्यूनंतर अजा एकादशीचे व्रत केल्याने हरिश्चंद्राला कुटुंब व राज्य परत मिळाले.
- अजा एकादशीला अन्नदा एकादशी असेही का म्हणतात?
- काही परंपरांत, विशेषतः गौडीय/उत्तर भारतीय परंपरेत, हे नाव वापरले जाते — तीच एकादशी, वेगळे नाव.
- अजा एकादशीचे व्रत कसे करावे?
- एकादशीला उपवास व विष्णू-पूजा, रात्री जागरण, आणि द्वादशीला योग्य वेळी पारणे — अशा क्रमाने हे व्रत केले जाते.
- अजा एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- द्वादशी तिथी सुरू झाल्यानंतर, द्वादशी संपण्यापूर्वी योग्य वेळी; नेमकी घड्याळी वेळ स्थानानुसार बदलते.