जागतिक वसुंधरा दिन

जागतिक वसुंधरा दिन (Earth Day) दरवर्षी २२ एप्रिल रोजी साजरा होतो — पहिला Earth Day अमेरिकेत २२ एप्रिल १९७० रोजी साजरा झाला होता. संयुक्त राष्ट्र महासभेने २००९ मध्ये (ठराव A/RES/63/278) याच तारखेला अधिकृतपणे "International Mother Earth Day" म्हणून घोषित केले. यंदा (२०२६) २२ एप्रिल बुधवारी येतो; ही सार्वजनिक सुट्टी नाही.

जागतिक वसुंधरा दिन

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

पर्यावरण-संरक्षण, हवामान-बदल, प्रदूषण व शाश्वत विकास याबद्दल जगभर जागरूकता निर्माण करण्यासाठी हा दिवस साजरा होतो. जागतिक आरोग्य दिन प्रमाणेच, हाही एक निश्चित ग्रेगोरियन तारखेचा आंतरराष्ट्रीय जागृती-दिन आहे — कोणत्याही तिथी/पंचांगाशी याचा संबंध नाही.

इतिहास व महत्त्व

अमेरिकी सिनेटर Gaylord Nelson (विस्कॉन्सिन) यांना १९६९ मध्ये व्हिएतनाम-युद्धविरोधी कॉलेज-कॅम्पस "teach-ins" बद्दल वाचून, याच धर्तीवर पर्यावरणाविषयी राष्ट्रव्यापी teach-in आयोजित करण्याची कल्पना सुचली. सप्टेंबर १९६९ मध्ये त्यांनी आपल्या कर्मचाऱ्यांना देशभरातील कॉलेज-कॅम्पसमध्ये एकाच दिवशी पर्यावरण-teach-ins आयोजित करण्याची जबाबदारी दिली. Denis Hayes यांनी या मोहिमेचे राष्ट्रीय समन्वयन केले.

२२ एप्रिल हीच तारीख निवडण्यामागे व्यावहारिक कारणे होती — कॉलेज-विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा किंवा स्प्रिंग-ब्रेकशी टक्कर टाळणे, धार्मिक सणांशी संघर्ष न होणे, अनुकूल वसंत-ऋतू हवामान, आणि इतर स्पर्धी-कार्यक्रमांची कमतरता — तसेच ही तारीख निसर्गवादी जॉन म्युअर (John Muir) यांच्या जन्मदिनानंतर येते.

पहिल्या Earth Day (२२ एप्रिल १९७०) निमित्त सुमारे दोन कोटी अमेरिकन नागरिक आपापल्या शहरांतील, राज्यांतील व देशातील पर्यावरणीय समस्यांविरुद्ध एकत्र आले — या घटनेने अमेरिकेत "पर्यावरण-दशक" (Environmental Decade) म्हणवल्या जाणाऱ्या मोठ्या पर्यावरणीय कायदेशीर-सुधारणांना चालना दिली.

संयुक्त राष्ट्रांची अधिकृत मान्यता (२००९): संयुक्त राष्ट्र महासभेने बोलिव्हियाच्या पुढाकाराने, ५०हून अधिक सदस्य-देशांच्या पाठिंब्यासह, सहमतीने ठराव A/RES/63/278 मंजूर करून २२ एप्रिल हा दिवस अधिकृतपणे "International Mother Earth Day" घोषित केला — "पृथ्वी व तिची परिसंस्था हे आपले घर आहे" आणि निसर्गाशी सुसंवादाची गरज या ठरावात नमूद करण्यात आली. १९७० मधील नागरी-चळवळीचा उगम (Nelson) आणि २००९ ची आंतरराष्ट्रीय, शासकीय-स्तरावरील मान्यता (UN) — हे दोन वेगळे पण परस्परपूरक टप्पे आहेत.

पार्श्वभूमी म्हणून, १९७२ मध्ये स्टॉकहोम येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या मानव-पर्यावरण परिषदेने जागतिक पर्यावरण-चळवळीला मोठी चालना दिली — यातूनच जागतिक पर्यावरण दिन (५ जून, वेगळा दिवस) व UN Environment Programme ची स्थापना झाली.

आजची व्याप्ती

EARTHDAY.ORG (पूर्वीचे Earth Day Network) या संस्थेच्या स्वतःच्या नोंदीनुसार, आज जगभरातील १९३हून अधिक देशांत सुमारे १०० कोटींहून अधिक लोक जागतिक वसुंधरा दिनात सहभागी होतात असे सांगितले जाते.

भारतातील निरीक्षण

भारतातही Earth Day पाळला जातो — उदाहरणार्थ, २०१२ साली "Earth Day Network India" च्या समन्वयाने भारतातील विविध राज्यांत रॅली, स्पर्धा, सेमिनार, वृक्षारोपण मोहीम व कार्यशाळा आयोजित करण्यात आल्या होत्या. मात्र भारत-सरकारच्या पातळीवर या दिवसासाठी दरवर्षी होणारा एक निश्चित, अद्ययावत कार्यक्रम-तपशील मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे.

सार्वजनिक सुट्टीचा दर्जा

जागतिक वसुंधरा दिन ही सार्वत्रिक शासकीय सुट्टी नाही. शाळा व कार्यालये नेहमीप्रमाणे कार्यरत राहतात; अनेक शाळा वृक्षारोपण/स्वच्छता-मोहिमांसारखे उपक्रम स्वतःच्या पातळीवर आयोजित करतात.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

जागतिक वसुंधरा दिन (Earth Day) कधी व कोणी सुरू केला?
पहिला Earth Day २२ एप्रिल १९७० रोजी अमेरिकेत साजरा झाला — अमेरिकी सिनेटर Gaylord Nelson यांनी पर्यावरण-विषयक राष्ट्रव्यापी teach-in ची कल्पना मांडली होती.
२२ एप्रिल हीच तारीख Earth Day साठी का निवडली गेली?
कॉलेज-विद्यार्थ्यांची परीक्षा/स्प्रिंग-ब्रेक टाळण्यासाठी, अनुकूल वसंत-ऋतू हवामानामुळे व इतर स्पर्धी कार्यक्रमांच्या अभावामुळे ही तारीख निवडली गेली.
Earth Day आणि International Mother Earth Day यात काय फरक आहे?
Earth Day हा १९७० मध्ये अमेरिकेतील एक नागरी पर्यावरण-चळवळ म्हणून सुरू झाला; संयुक्त राष्ट्र महासभेने २००९ मध्ये त्याच तारखेला "International Mother Earth Day" म्हणून अधिकृत आंतरराष्ट्रीय मान्यता दिली — दोन्ही एकाच तारखेचे वेगळे टप्पे आहेत.
जागतिक वसुंधरा दिनाला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
नाही, ही सार्वत्रिक शासकीय सुट्टी नाही — शाळा व कार्यालये नेहमीप्रमाणे सुरू राहतात.