जागतिक दृष्टिदान दिन
जागतिक दृष्टिदान दिन दरवर्षी १० जून रोजी साजरा होतो — नेत्रदानाचे महत्त्व व मरणोत्तर डोळे दान करण्याच्या प्रतिज्ञेबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी. या दिवसाचा नेमका स्थापना-इतिहास स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत नाही. यंदा (२०२६) १० जून बुधवारी येतो; ही सार्वजनिक सुट्टी नाही.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
नेत्रदान हे कॉर्नियल-अंधत्व (corneal blindness) असलेल्या व्यक्तींना दृष्टी परत मिळवून देण्याचा एक मार्ग आहे. एक नेत्रदान दोन व्यक्तींची दृष्टी परत आणू शकते असे व्यापकपणे सांगितले जाते, आणि डोळे काढण्याची प्रक्रिया मृत्यूनंतर साधारण २० मिनिटांत पूर्ण होते.
जागतिक दृष्टिदान दिन वि. राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा वि. World Sight Day
नेत्र/दृष्टीशी संबंधित तीन वेगळे दिवस/कालावधी सहज एकमेकांत मिसळले जाऊ शकतात — तिन्हींची उत्पत्ती वेगळी आहे:
- जागतिक दृष्टिदान दिन — १० जून: भारतात प्रचलित, नेत्रदान-प्रतिज्ञेवर भर देणारा दिवस — पण स्थापना-इतिहास अस्पष्ट (खाली पहा).
- राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा (National Eye Donation Fortnight) — २५ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर: भारत सरकारच्या आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने (MoHFW) १९८५ पासून सुरू केलेला, दरवर्षी AIIMS च्या राष्ट्रीय नेत्र-पेढीमार्फत साजरा होणारा, केंद्रीय आरोग्य मंत्र्यांच्या सहभागाने उत्तम-दस्तऐवजीकृत भारत-सरकारी उपक्रम — नेत्रदान-जागृतीचा सर्वांत भक्कम, अधिकृत आधार.
- World Sight Day — ऑक्टोबरचा दुसरा गुरुवार: International Agency for the Prevention of Blindness (IAPB) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने स्थापित, चांगले दस्तऐवजीकृत जागतिक दिवस — दृष्टिहीनता-प्रतिबंध व डोळ्यांच्या काळजीवर केंद्रित; नेत्रदानावर विशिष्ट भर नाही.
या तिन्हींत सर्वांत भक्कम, ठामपणे मांडता येण्याजोगा तपशील राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवड्याचा आहे — नेत्रदानाबाबत अधिक जाणून घ्यायचे असल्यास तो कालखंडही लक्षात ठेवण्यासारखा आहे.
इतिहास व मूळ कथा
१० जून हा दिवस नेमका कोणत्या संस्थेने व कोणत्या वर्षी "जागतिक दृष्टिदान दिन" म्हणून स्थापित केला, याबद्दल कोणताही अधिकृत आंतरराष्ट्रीय दस्तऐवज सापडलेला नाही.
काही संकेतस्थळांवर असे सांगितले जाते की हा दिवस नेत्रविशारद डॉ. आर. ए. भालचंद्र यांच्या स्मृतीशी जोडलेला आहे — त्यांचा जन्म व मृत्यू दोन्ही १० जून रोजी झाले असे नोंदवले जाते, आणि शासकीय सेवेतील नेत्र-शल्यचिकित्सक म्हणून त्यांनी मोठ्या संख्येने नेत्र-शस्त्रक्रिया केल्याचेही सांगितले जाते. ही माहिती लोकप्रिय समजुतीच्या स्वरूपात मांडली जाते, आणि जन्म-वर्षाबाबतही उपलब्ध उल्लेखांत तफावत आढळते.
सार्वजनिक सुट्टीचा दर्जा
जागतिक दृष्टिदान दिन ही सार्वत्रिक शासकीय सुट्टी नाही. रुग्णालये, नेत्र-पेढ्या व आरोग्य-संस्था या दिवशी जागृती-शिबिरे व प्रतिज्ञा-मोहीम आयोजित करू शकतात.
लक्षात ठेवा
- या दिवसाची नेमकी सुरुवात केव्हा व कोणी केली हे स्पष्ट नाही.
- World Sight Day (ऑक्टोबर) व राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा (२५ ऑगस्ट–८ सप्टेंबर) यांच्याशी गल्लत टाळावी — तीन वेगळे दिवस/कालावधी, तीन वेगळी उत्पत्ती.
- नेत्रदानासाठी नोंदणी जवळच्या नेत्र-पेढीशी (eye bank) संपर्क साधून करता येते.
- ही निश्चित ग्रेगोरियन तारीख आहे — दरवर्षी १० जूनलाच येते; पंचांग-तिथी अप्रस्तुत आहे. (२०२६ मध्ये जून महिना अधिक मास असल्याने तिथी-नाव असामान्य दिसते, पण त्याचा ग्रेगोरियन तारखेवर परिणाम होत नाही.)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- जागतिक दृष्टिदान दिन १० जूनलाच का साजरा करतात?
- भारतात हा दिवस नेत्र-शल्यचिकित्सक डॉ. आर. ए. भालचंद्र यांच्या स्मृतीशी जोडला जातो असे सांगितले जाते — नेमके कारण स्पष्ट नाही.
- जागतिक दृष्टिदान दिन आणि राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा यात काय फरक आहे?
- जागतिक दृष्टिदान दिन (१० जून) चा स्थापना-इतिहास अस्पष्ट आहे, तर राष्ट्रीय नेत्रदान पंधरवडा (२५ ऑगस्ट–८ सप्टेंबर) हा भारत सरकारच्या आरोग्य मंत्रालयाने १९८५ पासून सुरू केलेला, उत्तम-दस्तऐवजीकृत अधिकृत उपक्रम आहे.
- एक व्यक्ती नेत्रदान केल्यास किती जणांना दृष्टी मिळू शकते?
- साधारणपणे एका दात्याचे डोळे दोन कॉर्नियल-अंध व्यक्तींची दृष्टी परत आणू शकतात असे व्यापकपणे सांगितले जाते.
- भारतात नेत्रदानासाठी नोंदणी कशी करावी?
- जवळच्या नेत्र-पेढीशी (eye bank) संपर्क साधून प्रतिज्ञा-फॉर्म भरता येतो — Eye Bank Association of India (EBAI) सारख्या संस्था याबाबत मार्गदर्शन करतात.
