तिथी म्हणजे काय?

तिथी म्हणजे चांद्र दिवस — चंद्र सूर्यापासून १२° पुढे जाण्यास लागणारा काळ. तिथी तारखेसारखी स्थिर नसून चंद्र-सूर्य कोनावर ठरते. महिन्यात ३० तिथी असतात — १५ शुक्ल पक्षात व १५ कृष्ण पक्षात. सण व व्रते बहुधा तिथीने ठरतात, तारखेने नव्हे.

तिथी हा चांद्र दिवस आहे. आपली नेहमीची तारीख सूर्यावर (सौर) ठरते, पण तिथी चंद्र व सूर्य यांच्यातील कोनिक अंतरावर ठरते. चंद्र सूर्यापासून जेवढ्या वेळात १२° पुढे जातो, तेवढा काळ म्हणजे एक तिथी.

म्हणूनच तिथी ही तारखेसारखी स्थिर नसते — ती चंद्राच्या गतीनुसार लहान-मोठी होते. हेच पुढे येणाऱ्या क्षय व वृद्धी तिथींचे मूळ कारण आहे.

महत्त्व

तिथी हे पंचांगाचे पहिले अंग आहे. उरलेली चार अंगे म्हणजे वार, नक्षत्र, योग व करण. सण, व्रत व मुहूर्त यांचा कणा तिथीच असल्याने तिथी समजली की उरलेले पंचांग वाचणे सोपे होते. म्हणूनच ‘पंचांग कसे वाचावे’ या विषयातले हे मुख्य पायाभूत पान आहे.

सर्वांत मोठा फरक — तारीख वि. तिथी: ग्रेगोरियन तारीख सौर असते व दरवर्षी तीच राहते (उदा. १ जानेवारी). तिथी चांद्र असते व दरवर्षी वेगळ्या तारखेला येते. म्हणूनच एखाद्याचा ‘तिथीने वाढदिवस’ आणि ‘तारखेने वाढदिवस’ वेगवेगळ्या दिवशी येतात; आणि म्हणूनच सण-व्रतांच्या ग्रेगोरियन तारखा दरवर्षी सरकतात.

तिथी कशी ठरते

अमावस्या किंवा पौर्णिमेनंतर चंद्र सूर्यापासून १२° पुढे सरकला की प्रतिपदा (पहिली तिथी) सुरू होते; पुढील प्रत्येक १२° म्हणजे पुढची तिथी. १५ × १२° = १८०° (अर्धे वर्तुळ) = एक पक्ष.

• अमावस्या (०°) → शुक्ल पक्षाच्या १५ तिथी
• पौर्णिमा (१८०°) → कृष्ण पक्षाच्या १५ तिथी
• पुन्हा अमावस्या (३६०°)

चंद्राचा वेग त्याच्या कक्षेत सतत बदलत असल्याने प्रत्येक तिथीची लांबी सारखी नसते — साधारण १९ ते २६ तास. तारखेच्या स्थिर २४ तासांसारखी ती नसते, हेच पुढे येणाऱ्या क्षय व वृद्धी तिथींचे कारण.

३० तिथी व दोन पक्ष

एका चांद्र महिन्यात ३० तिथी असतात — दोन पक्षांत विभागलेल्या. दोन्ही पक्षांत प्रतिपदा ते चतुर्दशी ही नावे समान आहेत; फरक फक्त १५व्या तिथीत व पक्षाच्या नावात.

शुक्ल पक्ष (वाढता चंद्र)

प्रतिपदा · द्वितीया · तृतीया · चतुर्थी · पंचमी · षष्ठी · सप्तमी · अष्टमी · नवमी · दशमी · एकादशी · द्वादशी · त्रयोदशी · चतुर्दशी · पौर्णिमा (पूर्ण चंद्र).

कृष्ण पक्ष / वद्य (घटता चंद्र)

प्रतिपदा · द्वितीया · तृतीया · चतुर्थी · पंचमी · षष्ठी · सप्तमी · अष्टमी · नवमी · दशमी · एकादशी · द्वादशी · त्रयोदशी · चतुर्दशी · अमावस्या (चंद्र दिसत नाही).

पौर्णिमा व अमावस्या या दोन विशेष तिथी — त्या दोन पक्षांचे सांधे आहेत.

महाराष्ट्रातील पद्धत: महिने अमांत पद्धतीने चालतात — म्हणजे अमावस्येला महिना संपतो. त्यामुळे कृष्ण पक्ष त्याच महिन्याच्या उत्तरार्धात येतो. (याचा सविस्तर उलगडा ‘मास / अधिक मास’ पानात.)

तिथी व सूर्योदय — ‘त्या दिवसाची तिथी’, क्षय व वृद्धी

तिथी कोणत्याही घड्याळी वेळी सुरू किंवा संपू शकते — मध्यरात्रीच नव्हे. म्हणून सूर्योदयाच्या क्षणी जी तिथी चालू असेल, ती त्या दिवसाची तिथी मानली जाते.

३ जानेवारी २०२६ आणि १८ जानेवारी २०२६ ही दोन उदाहरणे हे स्पष्ट करतात: ३ जानेवारीला पौर्णिमा दुपारी १५.३३ ला संपते, म्हणजे ती संपूर्ण घड्याळी तारीख व्यापत नाही. १८ जानेवारीला अमावास्या २५.२१ ला संपते — म्हणजे १९ जानेवारीच्या पहाटे ०१.२१ ला. म्हणून पंचांगात तिथीची संपण्याची वेळ महत्त्वाची असते; ती मध्यरात्रीच बदलेल असे नाही.

क्षय तिथी (लुप्त / वगळली जाणारी)

एखादी तिथी एका सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयाआधीच संपली, तर ती कोणत्याच सूर्योदयाला नसते — म्हणून ती वगळली जाते. उदाहरण: ६ जानेवारी २०२६ ला नोंद आहे ‘कृष्ण तृतीया / कृष्ण चतुर्थी’ (तृतीया संपते ०८.०९, चतुर्थी संपते ३०.५२). दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयाला आधीच पंचमी असते — म्हणजे चतुर्थी कोणत्याच सूर्योदयाला मिळाली नाही = क्षय तिथी.

वृद्धी तिथी (अधिक / दोन दिवस येणारी)

चंद्र मंद असेल, तर एकच तिथी दोन सलग सूर्योदयांना चालू असते — म्हणून ती दोन दिवस मोजली जाते. उदाहरण: कृष्ण सप्तमी ही ९ जानेवारी २०२६ ला (संपते अहोरात्र = पूर्ण दिवस) आणि १० जानेवारी २०२६ ला (संपते ०८.२३) — दोन्ही सूर्योदयांना सप्तमीच असते → वृद्धी तिथी. (पंचांगात ‘अहोरात्र’ म्हणजे तिथी पूर्ण दिवस व्यापते.)

म्हणूनच ‘दर महिन्याची अमुक तिथी = ठरावीक तारीख’ असे साधे गणित चालत नाही. तारखा पंचांगमधूनच वाचाव्या लागतात; फक्त तारीख मोजून तिथीचा अंदाज बांधणे पुरेसे नसते.

तिथींचे पाच गट — नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता, पूर्णा

प्रत्येक पक्षातल्या १ ते १५ तिथी क्रमाने पाच गटांत येतात; हा क्रम पक्षात तीनदा फिरतो. परंपरेनुसार या गटांना वेगवेगळे स्वभाव मानले जातात — पण हा ज्योतिषीय समज असून घरा-प्रदेशानुसार बदलू शकतो, तो ‘नियम’ म्हणून घेऊ नये.

रिक्ता गट म्हणजे चतुर्थी, नवमी आणि चतुर्दशी; परंपरेने या तिथी शुभारंभासाठी टाळतात.

कृष्ण पक्षातली रिक्ता चतुर्थी हीच संकष्टी चतुर्थी — म्हणजे तिथी-गट व सण एकमेकांशी कसे जोडलेले आहेत याचे उदाहरण.

तारीख वि. तिथी — वाचकाचा कळीचा प्रश्न

• तारीख: सौर, ग्रेगोरियन, दरवर्षी तीच (उदा. १ जानेवारी).
• तिथी: चांद्र, चंद्र-सूर्य कोनावर, दरवर्षी वेगळ्या तारखेला.

सण व व्रते तिथीने ठरत असल्याने त्यांच्या ग्रेगोरियन तारखा दरवर्षी सरकतात. उदाहरणार्थ, आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातली एकादशी हीच आषाढी एकादशी — ती दरवर्षी वेगळ्या ग्रेगोरियन तारखेला येते, पण तिथी तीच राहते. याच कारणाने साइटवर सण तिथीने साठवले जातात, तारखेने नव्हे.

आजची नेमकी तिथी शोधत असाल, तर ती रोज व ठिकाणानुसार बदलते — ती आजचे पंचांग पानावर पाहावी. हे पान संकल्पना समजावते, रोजची तिथी दाखवत नाही.

लक्षात ठेवा

• तिथी घड्याळी तारखेसारखी स्थिर नसते — ती ~१९ ते २६ तास लांबीची असते.
• क्षय तिथी वगळली जाते व वृद्धी तिथी दोन दिवस येते — हे सामान्य आहे, चूक नव्हे.
• तिथी-गटांचे शुभ/अशुभ गुणधर्म (रिक्ता टाळणे इ.) घराघरानुसार व प्रदेशानुसार बदलतात.
• रोजच्या तिथीची नेमकी सुरू/संपण्याची वेळ ठिकाण व तारखेनुसार बदलते → ती दिवसाच्या पानावर, इथे फक्त संकल्पना.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

तिथी म्हणजे काय?

चंद्र सूर्यापासून १२° पुढे जाण्यास लागणारा काळ — म्हणजे एक चांद्र दिवस.

तिथी कशी मोजतात?

चंद्र व सूर्य यांच्यातील कोनिक अंतर १२° ने वाढले की एक तिथी पुढे सरकते.

एका महिन्यात किती तिथी असतात?

३० — १५ शुक्ल पक्षात व १५ कृष्ण पक्षात.

शुक्ल पक्ष व कृष्ण पक्ष म्हणजे काय?

शुक्ल पक्ष = वाढता चंद्र (प्रतिपदा → पौर्णिमा); कृष्ण / वद्य पक्ष = घटता चंद्र (प्रतिपदा → अमावस्या).

पौर्णिमा व अमावस्या कोणती तिथी?

शुक्ल पक्षाची १५वी तिथी = पौर्णिमा (पूर्ण चंद्र); कृष्ण पक्षाची १५वी तिथी = अमावस्या (चंद्र अदृश्य).

क्षय तिथी म्हणजे काय? तिथी का वगळली जाते?

सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयाआधी संपणारी तिथी कोणत्याच सूर्योदयाला नसते, म्हणून ती वगळली जाते.

वृद्धी तिथी म्हणजे काय? एकच तिथी दोन दिवस का येते?

चंद्र मंद असेल, तर एकच तिथी दोन सलग सूर्योदयांना चालू राहते — म्हणून ती दोन दिवस मोजली जाते.

रिक्ता तिथी म्हणजे काय?

चतुर्थी, नवमी व चतुर्दशी या रिक्ता तिथी; परंपरेने त्या शुभारंभासाठी टाळल्या जातात. (परंपरेनुसार बदलू शकते.)

तारीख आणि तिथी यांत फरक काय?

तारीख सौर व दरवर्षी स्थिर असते; तिथी चांद्र असून दरवर्षी वेगळ्या तारखेला सरकते.