योग म्हणजे काय?

योग हे पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी चौथे अंग आहे (तिथी · वार · नक्षत्र · योग · करण). दिलेल्या क्षणी सूर्य व चंद्र यांच्या रेखांशांची (longitude) बेरीज घेऊन ती २७ समान भागांत विभागल्यावर जो भाग येतो, तो त्या वेळेचा योग. असे एकूण २७ योग असल्याने त्यांना नित्य योग (दररोजचे योग) म्हणतात. योग रोज बदलतो आणि तो दिवसाचा शुभ-अशुभ कल व मुहूर्त ठरवण्यासाठी इतर अंगांसोबत पाहिला जातो.

टीप: येथे ‘योग’ म्हणजे पंचांगातील हे अंग — हठयोग किंवा योगासन नव्हे. दोन्हींसाठी एकच शब्द असला, तरी अर्थ वेगळा आहे.

पंचांगात दिवसाचे स्वरूप सांगणारी पाच अंगे असतात — तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण. यांपैकी योग हा सूर्य व चंद्र यांच्या आकाशातील स्थानांवरून (रेखांशांवरून) ठरतो.

एकूण २७ नित्य योग आहेत — विष्कंभ ते वैधृति. प्रत्येक योगाला एक स्वभाव किंवा अर्थ जोडलेला आहे (उदा. सिद्धि = यश, सौभाग्य = भाग्य, शूल = अडथळा), आणि हा अर्थ शुभकार्याचा मुहूर्त निवडताना व जन्मवेळेच्या विचारात घेतला जातो.

योग कसा ठरतो (गणना)

योग हा हातानी अंदाजे ठरवण्याचा घटक नाही — तो खगोलशास्त्रीय गणनेने ठरतो. सोप्या शब्दांत:

1. त्या क्षणीचा चंद्राचा रेखांश आणि सूर्याचा रेखांश घ्या आणि दोन्ही मिळवा (बेरीज करा).
2. ही बेरीज १३°२०′ (तेरा अंश वीस कला) ने भागा — जो भाग येतो, तो त्या क्षणीचा नित्य योग.
3. सूर्य-चंद्राच्या मिळून होणाऱ्या गतीचे पूर्ण चक्र २७ समान भागांत विभागले जाते, म्हणून २७ योग.

प्रत्येक योग साधारण १५ ते २७ तास टिकतो (सूर्य-चंद्राच्या सापेक्ष गतीनुसार कमी-जास्त). त्यामुळे एकाच दिवशी दोन योगही असू शकतात — एक संपून दुसरा सुरू होतो. मराठी पंचांगात असे दिवस ‘एक योग / दुसरा योग’ असे दिसतात.

२७ नित्य योगांची यादी व अर्थ

खालील अनुक्रम पंचांग-परंपरेत ठरलेला आहे. कंसात दिलेला अर्थ हा एक-शब्दी संकेत आहे — योगाचा भाव समजण्यापुरता; तो ठाम ज्योतिषीय नियम नव्हे.

या साइटच्या २०२६ च्या पंचांग-डेटात हे सर्व २७ योग वर्षभर येतात. डेटात कुठे ‘धृती’ किंवा ‘ब्रह्म’ असे दिसले, तर ती अनुक्रमे धृति व ब्रह्मा याचीच स्पेलिंग-रूपे मानली आहेत — वेगळे योग नाहीत.

कोणते योग शुभ आणि कोणते अशुभ

परंपरेनुसार काही योग शुभ मानले जातात, तर काही टाळावे असे मानले जातात.

• परंपरेनुसार टाळावे मानले जाणारे दोन योग: व्यतिपात (१७) आणि वैधृति (२७). परंपरेनुसार शुभकार्यासाठी हे दोन योग पूर्णवेळ (त्यांच्या संपूर्ण कालावधीत) टाळले जातात.
• शुभ मानले जाणारे (उदाहरणे): सिद्धि, सौभाग्य, शिव, सिद्ध, साध्य, वृद्धि, ध्रुव, शुभ यांसारखे योग शुभकार्यासाठी अनुकूल मानले जातात.
• उरलेल्या योगांबद्दल: कोणते योग ‘पूर्ण अशुभ’ याची विस्तृत यादी परंपरेनुसार बदलते — काही परंपरा फक्त व्यतिपात व वैधृती देतात, तर काही अतिगंड, शूल, गंड, व्याघात, परिघ, शुक्ल हेही जोडतात. व्यतिपात व वैधृति परंपरेनुसार टाळावे मानले जातात; बाकीचे घरच्या व स्थानिक पंचांगानुसार बदलू शकतात.

मुहूर्त ठरवताना योग हा एकच निकष नसून तिथी, वार, नक्षत्र व करण एकत्र पाहिले जातात.

एक वेगळा प्रकार: संयोग-योग (अमृतसिद्धी, सर्वार्थसिद्धी)

पंचांगात अमृत सिद्धि योग, सर्वार्थ सिद्धि योग, रविपुष्य / गुरुपुष्य असे ‘शुभ योग’ ऐकायला मिळतात. हे वरील २७ नित्य योगांपैकी नाहीत — गोंधळ टाळण्यासाठी हा फरक लक्षात ठेवा.

• नित्य योग (या पानाचा विषय) सूर्य व चंद्राच्या रेखांशांच्या बेरजेवरून ठरतात — २७ पैकी एक.
• संयोग-योग (अमृतसिद्धी, सर्वार्थसिद्धी) हे विशिष्ट नक्षत्र + विशिष्ट वार यांच्या जुळणीतून बनतात आणि अत्यंत शुभ मानले जातात. रविपुष्य/गुरुपुष्य (रवि/गुरुवारी पुष्य नक्षत्र), द्विपुष्कर, त्रिपुष्कर हेही असेच स्वतंत्र योग आहेत.

थोडक्यात: नित्य योग = सूर्य+चंद्र गणना; संयोग-योग = नक्षत्र+वार जुळणी. दोन्ही पंचांगात नोंदवले जातात, पण ते वेगवेगळे प्रकार आहेत.

अमुक योग या वर्षी कधी येतो?

योग रोज बदलतो, त्यामुळे ‘अमुक योग या वर्षी नेमका कोणत्या तारखेला’ हे एका ठराविक यादीत बांधता येत नाही — ते दरवर्षी बदलते. व्यतिपात व वैधृतीसारखे योग वर्षभरात अनेकदा येतात, तर प्रत्येक दिवसाचा योग वेगळा असतो.

म्हणून विशिष्ट तारखेसाठी लक्षात ठेवलेल्या नियमावर अवलंबून न राहता त्या दिवसाचे पंचांग पाहावे:

• आजचा योग व वेळ: आजचे पंचांग.
• कोणत्याही दिवसाचा योग त्या तारखेच्या पंचांग-पानावर मिळेल.

वेळेबद्दल: योग-समाप्तीच्या वेळा (व सूर्योदय-चंद्राशी निगडित सर्व वेळा) स्थानानुसार बदलतात — पंचांगातील वेळ महाराष्ट्र-संदर्भ असते, विशिष्ट शहराची हमी नव्हे.

लक्षात ठेवा

• योग रोज बदलतो आणि एका दिवशी दोन योगही असू शकतात — ‘आजचा योग’ नेहमी त्या दिवसाच्या पंचांगातून पाहावा, लक्षात ठेवलेल्या नियमावरून ठरवू नये.
• योग हा शुभ-अशुभतेचा एकमेव निकष नाही — तिथी, वार, नक्षत्र व करण एकत्र पाहूनच मुहूर्त ठरतो.
• शुभ-अशुभ योगांची सविस्तर यादी परंपरेनुसार बदलते — घरच्या व स्थानिक पंचांगाचा किंवा गुरुजनांचा सल्ला घ्यावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

योग म्हणजे काय?

योग हे पंचांगाचे चौथे अंग — सूर्य व चंद्राच्या रेखांशांच्या बेरजेवरून ठरणारा, दररोज बदलणारा घटक. एकूण २७ नित्य योग आहेत.

पंचांगात किती योग असतात?

मुख्यतः २७ नित्य योग (विष्कंभ ते वैधृति). याशिवाय नक्षत्र-वार जुळणीतून बनणारे अमृतसिद्धी, सर्वार्थसिद्धी यांसारखे स्वतंत्र शुभ योगही पंचांगात नोंदवले जातात.

योग कसा काढतात?

चंद्राचा रेखांश अधिक सूर्याचा रेखांश ही बेरीज १३°२०′ ने भागल्यावर मिळणारा भाग = त्या क्षणीचा योग.

कोणते योग शुभ व कोणते अशुभ?

सिद्धि, शिव, सिद्ध यांसारखे शुभ मानले जातात; व्यतिपात व वैधृति हे सर्वत्र टाळावे मानले जातात. (इतर अशुभ योगांची यादी परंपरेनुसार बदलते.)

व्यतिपात व वैधृति योग म्हणजे काय?

हे अनुक्रमे #१७ व #२७ योग; अचानक संकट/उलथापालथ व दुर्बल-आधार दर्शवणारे मानले जातात, म्हणून शुभकार्यासाठी टाळले जातात.

अमृतसिद्धी योग व नित्य योगात फरक काय?

नित्य योग सूर्य व चंद्राच्या रेखांशावरून (२७ पैकी एक); अमृतसिद्धी व सर्वार्थसिद्धी हे नक्षत्र + वार जुळणीतून बनणारे वेगळे शुभ योग — नित्य योगांपैकी नाहीत.