संत रोहिदास पुण्यतिथी
संत रोहिदास (संत रवीदास) हे भक्ति-चळवळीतील १५-१६व्या शतकातील संत-कवी होते — चांभार (चर्मकार) समाजात जन्मलेले, जातिभेद-विरहित समता व निर्गुण भक्तीची शिकवण देणारे. ही तारीख (मार्गशीर्ष शुक्ल सप्तमी) त्यांची पुण्यतिथी आहे — २०२६ मध्ये बुधवार, १६ डिसेंबर.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्वाची स्पष्टता — दोन वेगळ्या तारखा गोंधळू नयेत: ही (मार्गशीर्ष शुक्ल सप्तमी, डिसेंबर) पुण्यतिथी आहे — ही संत रवीदास जयंती (माघ पौर्णिमा, फेब्रुवारी) या उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर साजऱ्या होणाऱ्या व अधिक व्यापकपणे ओळखल्या जाणाऱ्या तारखेहून पूर्णतः वेगळी, तुलनेने कमी-प्रसिद्ध तारीख आहे. तसेच, 'रोहिदास' व 'रवीदास' ही एकाच ऐतिहासिक संताची दोन नावे आहेत — 'रोहिदास' हे महाराष्ट्र, कर्नाटक व गुजरातमध्ये वापरले जाणारे प्रादेशिक नाव-रूप आहे, तर उत्तर भारतात 'रवीदास'/'रैदास' असे म्हटले जाते. हे दोन वेगळे संत नाहीत.
महत्त्व
- सामाजिक समता व निर्गुण भक्ती: संत रोहिदासांनी जातिभेद व लिंगभेद नाकारून आध्यात्मिक समतेची शिकवण दिली. त्यांची 'बेगमपुरा' ही संकल्पना — दुःख-भयरहित, जातिविरहित आदर्श नगरीची कल्पना — त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचे केंद्र मानली जाते.
- साहित्यिक वारसा: त्यांच्या ४१ रचना शीख धर्मग्रंथ गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहेत; दादूपंथी परंपरेतही त्यांची पदे जतन आहेत. काही रचना नंतरच्या कवींनी आदरापोटी त्यांना श्रेय दिलेल्या असू शकतात — हे प्रामाणिकपणे नोंदवावे.
- भक्ति-चळवळीतील स्थान: संत कबीरांचे समकालीन व रामानंद यांचे शिष्य असल्याचे मध्ययुगीन ग्रंथ सुचवतात — निर्गुण भक्ति-परंपरेतील एक प्रमुख आवाज मानले जातात.
- समकालीन सामाजिक महत्त्व (तटस्थ, तथ्याधारित): आजही संत रोहिदास/रवीदास हे विशेषतः चर्मकार/चांभार समाजासाठी एक महत्त्वाचे प्रेरणास्थान मानले जातात. महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाकडून चर्मकार समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक विकासासाठी 'संत रोहिदास चर्मोद्योग व चर्मकार विकास महामंडळ' (LIDCOM) ही योजना त्यांच्या नावाने चालवली जाते — हे एक तटस्थ, नागरी/संस्थात्मक तथ्य आहे.
चरित्र (संक्षिप्त)
जन्म — वाराणसीजवळील सीर गोवर्धनपूर गावी, चांभार (चर्मकार) कुटुंबात; पालक संतोख दास व माता कलसी (काही परंपरांत भिन्न नावेही आढळतात). गुरु रामानंद असल्याचे मध्ययुगीन ग्रंथ सुचवतात, पण हे निश्चित नाही — परंपरेनुसार असे समजावे.
जन्म-मृत्यू वर्षे विद्वानांत तीव्रपणे वादग्रस्त आहेत — काही अभ्यासक इ.स. १३७७-१५२८ मानतात, तर काही इ.स. १२६७-१३३५ मानतात. मीराबाईंशी (इ.स. १४९८-१५४७) असलेल्या शिष्य-संबंधावर आधारित अंदाज सर्वाधिक उद्धृत होतो, पण तोही निर्णायक नाही — कोणतेही वर्ष येथे ठाम तथ्य म्हणून मांडलेले नाही.
मीराबाई त्यांच्या शिष्या असल्याची आख्यायिका अनेक परंपरांत आढळते — चित्तोडगडमध्ये मीरा-मंदिरासमोर त्यांच्या पदस्पर्शाचे स्मारक आहे असे सांगितले जाते. ही परंपरा/आख्यायिका आहे, स्वतंत्र ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण नाही.
महाराष्ट्रीय पुनर्कथनांत एक चमत्कार-आख्यायिका सांगितली जाते — एका राजाने रातोरात एक हजार जोडे मागितले असता विठ्ठल बालकरूपात प्रकट होऊन हे काम पूर्ण करण्यास मदत करतो, अशी कथा. ही एक प्रादेशिक (महाराष्ट्रीय) पुनर्कथन-आवृत्ती आहे — परंपरा/श्रद्धा म्हणून समजावी, इतिहास म्हणून नव्हे.
मृत्यू — वाराणसीत झाला असे मानले जाते (अचूक वर्ष वादग्रस्त).
कोणी पाळतात
संत रोहिदास/रवीदास यांना भारतभर, विशेषतः उत्तर प्रदेश, पंजाब, राजस्थान व चर्मकार/चांभार समाजात मोठ्या श्रद्धेने मानले जाते. महाराष्ट्रातही चांभार समाज व भक्ति-परंपरेचे अभ्यासक ही पुण्यतिथी पाळतात. मुख्य, मोठ्या प्रमाणावरील राष्ट्रीय उत्सव मात्र माघ पौर्णिमेच्या (संत रवीदास जयंती) दिवशी असतो — ही डिसेंबरची तारीख तुलनेने मर्यादित/स्थानिक स्वरूपाची आहे, हे प्रामाणिकपणे नोंदवणे महत्त्वाचे आहे.
आचरण
या तिथीला विशेष भजन-कीर्तन, अभंग-पठण व स्मरण-सभा घेतल्या जाऊ शकतात असे सर्वसाधारण नोंद आहे. घरगुती ठराविक व्रत/पूजाविधीचे तपशीलवार दस्तऐवजीकरण सापडलेले नाही — माघ पौर्णिमा-जयंतीइतके ठळक सार्वजनिक स्वरूप या पुण्यतिथीला दस्तऐवजीकृत सापडलेले नाही.
प्रादेशिक रीती व नाव
देवता-नाव व उपासना-पद्धतीतही प्रादेशिक फरक आढळतो — महाराष्ट्रीय पुनर्कथनांत त्यांचा उल्लेख विठ्ठल-भक्तीशी जोडून येतो, तर व्यापक (उत्तर भारतीय) परंपरेत निर्गुण/राम-केंद्री भक्ती मुख्य आहे. दोन्ही प्रामाणिकपणे नोंदवावेत — एकाला 'खरे' व दुसऱ्याला 'चुकीचे' म्हणणे योग्य नाही. तसेच, संत रोहिदास हे वारकरी संप्रदायाचे औपचारिक सदस्य नव्हते हे स्पष्टपणे नोंदवणे आवश्यक आहे — महाराष्ट्र त्यांना भक्तिभावाने स्वीकारत असले तरी ते या विशिष्ट संप्रदाय-परंपरेचा भाग नव्हते.
'रोहिदास' व 'रवीदास' एकाच ऐतिहासिक संताची दोन प्रादेशिक नावे आहेत हे वर स्पष्ट केले आहे — हे दोन वेगळे संत आहेत असा गैरसमज होऊ नये.
लक्षात ठेवा
- ही पुण्यतिथी संत रवीदास जयंती (माघ पौर्णिमा, फेब्रुवारी) हून पूर्णपणे वेगळी आहे — दोन्ही गोंधळू नयेत.
- 'रोहिदास' व 'रवीदास' एकाच संताची प्रादेशिक नावे आहेत — वेगळे संत नाहीत.
- जन्म-मृत्यू वर्षे तीव्रपणे वादग्रस्त आहेत — कोणतेही वर्ष ठाम मानू नये.
- देवता-नाव व भक्ती-शैलीतील प्रादेशिक फरक (विठ्ठल महाराष्ट्रात, राम/निर्गुण व्यापकपणे) प्रामाणिकपणे समजून घ्यावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- संत रोहिदास पुण्यतिथी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, १६ डिसेंबर २०२६ — मार्गशीर्ष शुक्ल सप्तमी.
- संत रोहिदास कोण होते?
- भक्ति-चळवळीतील संत-कवी; चांभार समाजात जन्म; जातिभेद-विरहित समता व निर्गुण भक्तीची शिकवण दिली.
- संत रोहिदास व संत रवीदास हे एकच आहेत का?
- हो, एकच ऐतिहासिक व्यक्ती — 'रोहिदास' हे महाराष्ट्र/गुजरात/कर्नाटकातील प्रादेशिक नाव-रूप, तर उत्तर भारतात 'रवीदास'/'रैदास' असे म्हटले जाते.
- संत रोहिदास पुण्यतिथी व संत रवीदास जयंती यांत काय फरक आहे?
- ही पुण्यतिथी मार्गशीर्ष शुक्ल सप्तमीला येते, तर संत रवीदास जयंती माघ पौर्णिमेला — जी उत्तर भारतात अधिक व्यापकपणे साजरी होते. या दोन वेगळ्या तारखा आहेत.
- संत रोहिदासांची शिकवण काय होती?
- जातिभेद व लिंगभेद नाकारणे, आध्यात्मिक समता, निर्गुण भक्ती; 'बेगमपुरा' ही दुःखरहित समतेच्या नगरीची संकल्पना.
- मीराबाई संत रोहिदासांच्या शिष्या होत्या का?
- परंपरेनुसार होय, पण हे स्वतंत्रपणे ऐतिहासिकदृष्ट्या दस्तऐवजीकृत नाही — आख्यायिका म्हणून समजावे.