जागतिक क्षयरोग दिन

जागतिक क्षयरोग दिन दरवर्षी २४ मार्च रोजी जगभर साजरा होतो — डॉ. रॉबर्ट कोच यांनी २४ मार्च १८८२ रोजी क्षयरोगास कारणीभूत जिवाणूचा शोध जाहीर केला, त्या स्मरणार्थ. हा दिवस World Health Organization (WHO)-प्रणीत जागतिक सार्वजनिक-आरोग्य मोहिमांपैकी एक आहे. यंदा (२०२६) हा दिवस मंगळवारी येतो. ही सार्वजनिक सुट्टी नाही — जगभर व भारतातही शाळा-कार्यालये नियमित सुरू असतात.

जागतिक क्षयरोग दिन

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

कोच यांच्या १८८२ च्या शोधापूर्वी क्षयरोग हा आनुवंशिक किंवा अस्पष्ट-कारणांचा आजार मानला जात असे. कोच यांनी सिद्ध केले की तो एका विशिष्ट जिवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार आहे, ज्यामुळे निदान व उपचाराचा मार्ग खुला झाला — तत्कालीन युरोप व अमेरिकेत दर सात मृत्यूंपैकी एक मृत्यू क्षयरोगामुळे होत असे, यावरून या शोधाचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात येते.

इतिहास व महत्त्व

२४ मार्च १८८२ रोजी डॉ. रॉबर्ट कोच यांनी बर्लिन इन्स्टिट्यूट ऑफ हायजिनमध्ये शास्त्रज्ञांसमोर क्षयरोग-जिवाणूच्या शोधाची घोषणा केली. या शोधासाठी त्यांना १९०५ सालचा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाला.

कोच यांच्या शोधाच्या शतकपूर्तीनिमित्त, १९८२ साली International Union Against Tuberculosis and Lung Disease (IUATLD) ने २४ मार्च हा "जागतिक क्षयरोग दिन" म्हणून प्रस्तावित केला. WHO व संयुक्त राष्ट्रांनी मात्र या दिवसाला औपचारिक वार्षिक दर्जा एक दशकाहून अधिक काळानंतर दिला — पहिली औपचारिक नियोजन बैठक १९९५ साली हेग (नेदरलँड्स) येथे झाली, आणि व्यापक जागतिक उपक्रम १९९६ पासून सुरू झाले. आज हा WHO च्या ११ अधिकृत जागतिक सार्वजनिक-आरोग्य मोहिमांपैकी एक आहे. कोच यांचा शोध (१८८२), दिवसाचा प्रस्ताव (१९८२) व WHO ची औपचारिक मान्यता (१९९५-९६) या तीन वेगळ्या टप्प्यांची गल्लत करू नये — यांत सुमारे शंभर वर्षांचे अंतर आहे.

सुट्टीचा दर्जा

जागतिक क्षयरोग दिन ही सार्वजनिक सुट्टी नाही — ना जगभर, ना भारतात. शाळा, कार्यालये व रुग्णालये नियमित सुरू राहून विशेष जागरूकता कार्यक्रम आयोजित करतात.

भारतात कसे पाळले जाते

भारतात हा दिवस केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रीय-स्तरावर साजरा होतो — भारताचा राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (National TB Elimination Programme, NTEP) या दिवसाशी थेट जोडलेला आहे. २०२६ साली केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या नेतृत्वाखाली एक राष्ट्रीय-स्तरीय कार्यक्रम पार पडला, ज्यात 'टीबी मुक्त भारत अभियान' हे १००-दिवसीय विशेष मोहीम, एक समर्पित मोबाईल ॲप व शहरी-वॉर्ड पातळीवरील उपक्रम सुरू करण्यात आले — रुग्ण-शोध व उपचार-सातत्य वाढवण्याच्या उद्देशाने. भारताची थीमही WHO च्या जागतिक थीमशी सुसंगत होती.

क्षयरोग हा उपचारायोग्य आजार आहे — जागतिक क्षयरोग दिनाचा भर भीतीवर नव्हे, तर जागरूकता व उपचार-प्रवेशावर आहे.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

जागतिक क्षयरोग दिन का साजरा केला जातो?
डॉ. रॉबर्ट कोच यांनी २४ मार्च १८८२ रोजी क्षयरोगास कारणीभूत जिवाणूचा शोध जाहीर केला, त्याच्या स्मरणार्थ व जागतिक क्षयरोग निर्मूलन प्रयत्नांना गती देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.
जागतिक क्षयरोग दिन २४ मार्चलाच का असतो?
कारण रॉबर्ट कोच यांनी नेमक्या याच तारखेला (२४ मार्च १८८२) क्षयरोग-जिवाणूच्या शोधाची घोषणा केली होती.
जागतिक क्षयरोग दिनाची सुरुवात कधी झाली?
१९८२ साली IUATLD ने हा दिवस प्रस्तावित केला (कोच यांच्या शोधाच्या शतकपूर्तीनिमित्त); WHO ची औपचारिक जागतिक मान्यता व व्यापक उपक्रम मात्र १९९५-९६ पासून सुरू झाले.
भारतात क्षयरोग निर्मूलनासाठी काय प्रयत्न सुरू आहेत?
भारताचा राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (NTEP) हा या दिशेने प्रमुख कार्यक्रम आहे; २०२६ साली 'टीबी मुक्त भारत अभियान' हे १००-दिवसीय विशेष मोहीम सुरू करण्यात आले.
जागतिक क्षयरोग दिनी सुट्टी असते का?
नाही — ही सार्वजनिक सुट्टी नाही.