प्रजासत्ताक दिन
प्रजासत्ताक दिन दरवर्षी २६ जानेवारी रोजी साजरा होतो — याच दिवशी (२६ जानेवारी १९५०) भारताची राज्यघटना लागू झाली आणि भारत सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक राष्ट्र बनले. ही तारीख स्वातंत्र्य दिनापेक्षा वेगळी आहे — स्वातंत्र्य १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी मिळाले होते, राज्यघटना त्यानंतर सुमारे अडीच वर्षांनी लागू झाली. यंदा (२०२६) हा दिवस सोमवारी येतो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते — पंचांगातील तिथी किंवा नक्षत्रावर ती अवलंबून नाही, नेहमी २६ जानेवारीलाच येते. मुळात हीच तारीख जाणीवपूर्वक निवडलेली आहे: १९३० साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने याच दिवशी 'पूर्ण स्वराज्य' (संपूर्ण स्वातंत्र्य) घोषित केले होते, आणि त्या ऐतिहासिक घोषणेच्या स्मरणार्थ घटना समितीने राज्यघटना लागू करण्यासाठी २६ जानेवारी १९५० ही तारीख निवडली.
इतिहास व महत्त्व
२६ जानेवारी १९५० रोजी राज्यघटना लागू झाल्याने भारताचे कायदेशीर स्वरूप पूर्णतः बदलले — ब्रिटिश सम्राटाच्या अधिपत्याखालील डोमिनियन राष्ट्रापासून भारत एक सार्वभौम, लोकशाही प्रजासत्ताक बनले, ज्याचा स्वतःचा निर्वाचित राष्ट्रप्रमुख (राष्ट्रपती) असतो, राजा किंवा गव्हर्नर जनरल नाही. घटना समितीने राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच स्वीकारली होती; प्रत्यक्ष अंमलबजावणी मात्र दोन महिन्यांनंतर, २६ जानेवारीला झाली.
याआधीचा दुवा १९ डिसेंबर १९२९ रोजीच्या लाहोर अधिवेशनात सापडतो — तिथे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने 'पूर्ण स्वराज्य' हा ठराव मंजूर केला (याआधी काँग्रेस फक्त ब्रिटिश राष्ट्रकुलांतर्गत स्वायत्तता, म्हणजे 'डोमिनियन स्टेटस' मागत होती). २६ जानेवारी १९३० रोजी याची सार्वजनिक घोषणा झाली आणि तो दिवस तेव्हा 'स्वातंत्र्य दिन' म्हणून साजरा करण्याचे आवाहनही करण्यात आले होते. पुढे प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य १९४७ मध्ये १५ ऑगस्टलाच मिळाल्यामुळे २६ जानेवारी ही तारीख मोकळी राहिली — आणि राज्यघटना लिहिण्याचे काम पूर्ण होताच, १९३० च्या त्या घोषणेचा सन्मान करण्यासाठी हीच तारीख जाणीवपूर्वक निवडली गेली.
पहिल्या प्रजासत्ताक दिनी शेवटचे गव्हर्नर जनरल सी. राजगोपालाचारी यांनी भारत आता सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक असल्याची घोषणा वाचली; डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी राष्ट्रध्वज फडकावला आणि २१ तोफांची सलामी देण्यात आली — याच सोहळ्यासोबत डॉ. राजेंद्र प्रसाद भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून पदग्रहण करते झाले.
राष्ट्रीय सुट्टी
प्रजासत्ताक दिन, स्वातंत्र्य दिन व महात्मा गांधी जयंती हे भारतातील केवळ तीन 'राष्ट्रीय सुट्टी' दिवस आहेत — या तिन्ही दिवशी सर्व आस्थापने (शासकीय, खासगी, बँका, शाळा) बंद ठेवणे बंधनकारक असते; इतर बहुतेक सणांच्या सुट्ट्या राज्यानुसार बदलतात, पण हे तीन दिवस देशभर सारखेच पाळले जातात.
संविधान दिन — एक वेगळाच दिवस
संविधान दिन हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून २०१५ सालापासून २६ नोव्हेंबरला साजरा होतो — तो राज्यघटना स्वीकारल्याचा दिवस आहे (१९४९), तर प्रजासत्ताक दिन राज्यघटना लागू झाल्याचा दिवस (१९५०) — दोन्ही वेगळे, स्वतंत्र दिवस आहेत, गल्लत करू नये. एक रंजक योगायोग असा की ही घोषणा ११ ऑक्टोबर २०१५ रोजी मुंबईत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारकाच्या शिलान्यास प्रसंगी करण्यात आली होती — डॉ. आंबेडकर हेच घटना मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते.
कसा साजरा केला जातो
नवी दिल्लीत कर्तव्य पथावर (पूर्वीचा राजपथ) भव्य राष्ट्रीय संचलन होते — राष्ट्रपती त्याचे प्रमुख पाहुणे असतात, लष्करी पथके, राज्यां-राज्यांचे सांस्कृतिक चित्ररथ व शाळकरी मुलांचे कार्यक्रम सादर होतात. १९५० पासून दरवर्षी परदेशी राष्ट्रप्रमुख किंवा शासनप्रमुखांना 'प्रमुख पाहुणे' म्हणून आमंत्रित करण्याची प्रथा आहे — पहिल्या सोहळ्याचे प्रमुख पाहुणे इंडोनेशियाचे राष्ट्राध्यक्ष सुकार्नो होते. देशभरात शाळा, कार्यालये व सार्वजनिक ठिकाणीही ध्वजारोहण, राष्ट्रगीत व देशभक्तीपर कार्यक्रम होतात — दिल्लीतील भव्य संचलन ही मात्र दिल्ली-विशिष्ट बाब आहे.
प्रजासत्ताक दिन हा संपूर्णपणे पॅन-इंडिया राष्ट्रीय दिन आहे — महाराष्ट्रासाठी वेगळा ऐतिहासिक किंवा सांस्कृतिक आयाम नाही. साजरा करण्याची पद्धतही इतर राज्यांप्रमाणेच आहे. एकच खरा राज्य-विशिष्ट तपशील म्हणजे महाराष्ट्रातील राज्यस्तरीय मुख्य सोहळा मुंबईतील शिवाजी पार्क (दादर) येथे होतो — तिथे राज्यपाल ध्वजारोहण करतात व संचलनाचे निरीक्षण करतात, मुख्यमंत्री उपस्थित असतात. ही दिल्लीच्या कर्तव्य पथ परेडची राज्य-पातळीवरील समांतर आवृत्ती आहे.
लक्षात ठेवा
- ही तारीख निश्चित ग्रेगोरियन आहे — दरवर्षी २६ जानेवारीलाच येते, तिथी-आधारित सणांप्रमाणे बदलत नाही.
- प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी, राज्यघटना लागू), स्वातंत्र्य दिन (१५ ऑगस्ट, स्वातंत्र्यप्राप्ती) व संविधान दिन (२६ नोव्हेंबर, राज्यघटना स्वीकृती) — या तीन वेगळ्या तारखा व घटना आहेत, गल्लत करू नये.
- या दिवशी बँका, शाळा व बहुतेक शासकीय-खासगी कार्यालये बंद असतात — महत्त्वाची कामे आधीच आटोपून घ्यावी.
- शिवाजी पार्क किंवा कर्तव्य पथ येथे प्रत्यक्ष सोहळा पाहायला जाणार असाल, तर वाहतूक-नियमन व सुरक्षा-तपासणीमुळे अतिरिक्त वेळ हाताशी ठेवावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- प्रजासत्ताक दिन का साजरा केला जातो?
- २६ जानेवारी १९५० रोजी भारताची राज्यघटना लागू झाली आणि भारत सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक राष्ट्र बनले, याच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.
- प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन यात काय फरक आहे?
- स्वातंत्र्य दिन (१५ ऑगस्ट १९४७) म्हणजे ब्रिटिश राजवटीपासून मुक्तता; प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी १९५०) म्हणजे राज्यघटना लागू होऊन भारत औपचारिकरीत्या प्रजासत्ताक बनल्याचा दिवस — दोन्ही वेगळ्या घटना, वेगळ्या तारखा.
- २६ जानेवारीच हीच तारीख का निवडली गेली?
- १९३० साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने याच तारखेला 'पूर्ण स्वराज्य' घोषित केले होते; त्या ऐतिहासिक घोषणेच्या सन्मानार्थ घटना समितीने राज्यघटना लागू करण्यासाठी जाणीवपूर्वक हीच तारीख निवडली.
- प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रीय सुट्टी असते का?
- हो — प्रजासत्ताक दिन, स्वातंत्र्य दिन व महात्मा गांधी जयंती हे भारतातील केवळ तीन दिवस आहेत ज्यादिवशी सर्व आस्थापने बंद ठेवणे बंधनकारक असते.
- प्रजासत्ताक दिन परेड कुठे होते?
- मुख्य राष्ट्रीय परेड नवी दिल्लीतील कर्तव्य पथावर होते. महाराष्ट्रात राज्यस्तरीय मुख्य सोहळा मुंबईतील शिवाजी पार्क येथे होतो.