अपरा एकादशी
अपरा एकादशी हे वैशाख कृष्ण एकादशीला येणारे विष्णू-व्रत — "अचला एकादशी" या नावानेही ओळखले जाते. पद्म पुराण-परंपरेत राजा महीध्वजाच्या अतृप्त आत्म्याच्या मुक्तीची कथा याच्याशी जोडलेली आहे, तर ब्रह्मांड पुराण-परंपरेत या व्रताचे मोठे माहात्म्य सांगितलेले आढळते. यंदा (२०२६): बुधवार, १३ मे — पारणे गुरुवार १४ मे रोजी.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
अपरा एकादशी विष्णूला समर्पित आहे. हे व्रत केल्याने मोठी पापे नष्ट होतात, अकाली/अशांत मृत्यू झालेल्या आत्म्यांना मुक्ती मिळते, आणि पितरांचेही कल्याण होते अशी मान्यता आहे. या एकादशीला पंजाब/जम्मू-काश्मीर/हरियाणा भागांत "भद्रकाली एकादशी" व ओडिशात "जलक्रीडा एकादशी" असेही प्रादेशिक नाव दिले जाते.
पौराणिक कथा
अपरा एकादशीबाबत दोन स्वतंत्र पुराण-परंपरा आढळतात — एक कथात्मक (पद्म पुराण), दुसरी केवळ माहात्म्य-वर्णनात्मक (ब्रह्मांड पुराण). दोन्ही येथे स्वतंत्रपणे मांडल्या आहेत, कोणतीही एक "अंतिम" ठरवलेली नाही.
पद्म पुराण-परंपरेतील महीध्वज-कथा: राजा महीध्वज अत्यंत धर्मनिष्ठ व विष्णुभक्त होता. त्याचा लहान भाऊ ब्रजध्वज (काही स्रोतांत वज्रध्वज) मत्सरापोटी राजाचा खून करतो व त्याचे शरीर एका पिंपळाच्या झाडाखाली पुरून टाकतो. हिंसक व अकाली मृत्यूमुळे राजाच्या आत्म्याला शांती मिळत नाही व तो त्याच झाडावर अतृप्त भूत-प्रेत बनून राहतो. एके दिवशी तेथून जाणाऱ्या ऋषी धौम्यना दिव्यदृष्टीने ही अवस्था दिसते; ते अपरा एकादशीचे व्रत करून त्याचे संपूर्ण पुण्य द्वादशीला राजाच्या आत्म्याला अर्पण करतात. या पुण्यदानाने राजा भूतयोनीतून मुक्त होतो, त्याला दिव्य शरीर व विमान (स्वर्गीय रथ) प्राप्त होते, आणि तो वैकुंठास जातो.
ब्रह्मांड पुराण-परंपरेतील माहात्म्य: या परंपरेत स्वतंत्र कथानक नाही — श्रीकृष्ण थेट युधिष्ठिराला या व्रताचे फळ सांगतात: ब्रह्महत्या, गोहत्या, गर्भपात, खोटी साक्ष, व्यभिचार, युद्धातून पलायन व गुरुनिंदा यांसारखी मोठी पापेही या व्रताने नष्ट होतात; तसेच पुष्कर, कुरुक्षेत्र, प्रयाग व गोमती येथील स्नान, शिवरात्री-सेवा, पितृ-तर्पण आणि गाय/हत्ती/सुवर्ण-दानाइतकेच पुण्य या व्रताने मिळते असे सांगितले आहे.
पद्म-पुराण-परंपरेतील कथा व ब्रह्मांड-परंपरेनुसार माहात्म्य या दोन्ही एकाच व्रताच्या दोन बाजू म्हणून येथे तटस्थपणे मांडल्या आहेत — कोणतीही एक "मुख्य" पुराण-कथा म्हणून सांगितलेली नाही.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः जे पापक्षालन व पितरांच्या शांतीसाठी व्रत करू इच्छितात ते अपरा एकादशीचे व्रत करतात.
व्रतविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- सकाळी स्नान करून विष्णूची पूजा करतात — तुळशीपत्र, फुले, धूप-दीप अर्पण करून.
- दिवसभर उपवास (निर्जळी किंवा फलाहारी) पाळतात; महीध्वजाची कथा वाचतात/ऐकतात.
- रात्री जागरण करून विष्णू-भजन, कीर्तन किंवा नामस्मरण करतात.
- द्वादशीला योग्य वेळी उपवास सोडतात (पारणे).
पूजा साहित्य
विष्णूची प्रतिमा/मूर्ती, तुळशीपत्र, फुले, धूप-दीप-निरांजन, नैवेद्य (फलाहारी).
तुळशीपत्र
फुले
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य (फलाहारी)उपवास / आहार नियम
एकादशीला तांदूळ, गहू, जव व सर्व डाळी-कडधान्ये वर्ज्य असतात ही व्यापक मान्यता आहे. काही भाविक निर्जळी उपवास करतात, तर बहुतेक फळे, दूध, साबुदाणा, बटाटा, शेंगदाणे किंवा सैंधव मीठ यांसारखा फलाहार घेतात — दोन्ही परंपरा-मान्य आहेत. नामस्मरण व सत्संगासह असत्य, क्रोध, कांदा-लसूण, तेल, मद्य व दिवसा-झोप वर्ज्य मानली जाते. पारणे द्वादशीला, हरिवासर-काळ टाळून योग्य वेळी करावे — नेमकी घड्याळी वेळ स्थान/वर्षानुसार बदलते.
मंत्र / आरती
व्रत-संकल्प व पूजेत "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" हा विष्णू-मूल-मंत्र पारंपरिकपणे जपला जातो — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार." एकादशीला विष्णुसहस्रनाम वाचण्याचीही व्यापक प्रथा आहे; त्याचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. नेमकी आरती/स्तोत्र परंपरेनुसार बदलते; पूर्ण मजकूर पडताळणीनंतर दिला जाईल.
प्रादेशिक रीती
अपरा एकादशीची महाराष्ट्रात खास वेगळी प्रादेशिक प्रथा असल्याचे स्पष्ट आढळत नाही — ही मूलतः पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे. पंजाब/जम्मू-काश्मीर/हरियाणा भागांत "भद्रकाली एकादशी" व ओडिशात "जलक्रीडा एकादशी" ही प्रादेशिक नावे वापरली जातात.
अहमदनगर जिल्ह्यातील पारनेर येथे संत पारनेरकर महाराजांचा याच सुमारास स्मृतिदिन पाळला जातो, पण त्याचा अपरा एकादशीशी थेट संबंध नाही — दोन्ही स्वतंत्र प्रसंग आहेत, एकत्र जोडलेले नाहीत.
आज लक्षात ठेवा
- दोन स्वतंत्र पुराण-संदर्भ — पद्म पुराणातील महीध्वज-कथा व ब्रह्मांड पुराणातील माहात्म्य-वर्णन, दोन्ही स्वतंत्रपणे लक्षात घ्याव्यात.
- "अचला एकादशी" हे प्रचलित पर्यायी नाव आहे; प्रादेशिक नावेही (भद्रकाली, जलक्रीडा) आढळतात.
- उपवास एकादशीला, पारणे द्वादशीला — पारणे योग्य वेळी करावे.
- महाराष्ट्र-विशिष्ट प्रथा आढळत नाही — ही पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- अपरा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, १३ मे २०२६ (वैशाख कृष्ण एकादशी, उत्तरा भाद्रपदा नक्षत्र); पारणे गुरुवार १४ मेला, हरिवासर टाळून.
- अपरा एकादशीला अचला एकादशी असेही का म्हणतात?
- "अचला एकादशी" हे या एकादशीचे व्यापकपणे मान्य पर्यायी नाव आहे; काही भागांत "भद्रकाली" (पंजाब/जम्मू-काश्मीर/हरियाणा) किंवा "जलक्रीडा" (ओडिशा) असेही म्हटले जाते.
- अपरा एकादशीची कथा काय आहे?
- पद्म पुराण-परंपरेनुसार, भावाकडून खून झालेल्या राजा महीध्वजाचा अतृप्त आत्मा ऋषी धौम्यांनी हे व्रत करून मुक्त केला; ब्रह्मांड पुराण-परंपरेत मात्र स्वतंत्र कथा नसून केवळ व्रताचे मोठे माहात्म्य सांगितले आहे.
- अपरा एकादशीचे व्रत केल्याने काय फळ मिळते?
- मोठी पापे नष्ट होतात, अतृप्त आत्म्यांना मुक्ती व पितरांचे कल्याण होते अशी मान्यता आहे; ब्रह्मांड पुराण-परंपरेनुसार तीर्थस्नान व दानाइतकेच पुण्य मिळते.
- अपरा एकादशीचे व्रत कसे करावे?
- उपवास व विष्णू-पूजा, रात्री जागरण, आणि द्वादशीला योग्य वेळी पारणे — या क्रमाने हे व्रत केले जाते.
- अपरा एकादशीची महाराष्ट्रात खास प्रथा आहे का?
- स्पष्ट महाराष्ट्र-विशिष्ट प्रथा आढळत नाही — ही पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी-व्रत आहे.