निर्जला एकादशी (भीमसेनी / पांडव एकादशी)
निर्जला एकादशी — ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी — 'निर्जला' म्हणजे पाण्याविना; या दिवशी अन्नासोबत पाणीही न घेता उपवास केला जातो. वर्षातील सर्व एकादशींत सर्वांत कठीण मानली जाते, आणि निष्ठेने केल्यास वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे पुण्य देते अशी मान्यता आहे. भीमाला व्यास ऋषींनी सुचवलेले हे एकमेव व्रत असल्याने व नंतर इतर पांडवांनीही ते पाळल्याने हिला 'भीमसेनी एकादशी' किंवा 'पांडव एकादशी'ही म्हणतात. दरवर्षी ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीला येते — पारणे दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) केले जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
एकादशी विष्णूला समर्पित तिथी असते, पण निर्जला ही सर्वांत कडक — पाण्याचा एक थेंबही वर्ज्य मानला जातो. हे एकच व्रत केल्याने वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे पुण्य मिळते ही तिच्या माहात्म्याची गाभा-मान्यता आहे, म्हणूनच हिला 'एकादशींची राणी'ही म्हणतात.
पुराण-मान्यतेनुसार पाप-क्षालन व मोक्ष-मार्ग या व्रताने मिळतो; मृत्युसमयी यमदूतांऐवजी विष्णुदूत भक्ताला वैकुंठाला घेऊन जातात असेही सांगितले जाते.
ज्येष्ठ महिना म्हणजे कडक उन्हाळा (मे-जून) — त्यामुळे निर्जल उपवास याच वेळी सर्वांत आव्हानात्मक ठरतो. यातूनच पाणी-दानाचे विशेष माहात्म्य व 'भीमालाही जमेल असे एकच व्रत' ही कथेमागची प्रेरणा येते.
ही एकादशी आषाढी एकादशीच्या सुमारे तीन-चार आठवडे आधी येते — वारकरी-दृष्टीने पुढची व सर्वात मोठी एकादशी.
पौराणिक कथा
भीम — पांडवांपैकी अन्नप्रिय व महाबलवान — आपले आजोबा-तुल्य ऋषी व्यासांकडे जातो. आई कुंती, द्रौपदी व इतर भाऊ नियमित एकादशी-व्रत करतात, पण भीमाला भूक सहन होत नाही — पोटातील तीव्र जठराग्नीमुळे तो पूर्ण उपवास करू शकत नाही. तो व्यासांना विचारतो — वर्षातून एकच असा उपवास आहे का, ज्याने सर्व एकादशींचे फल मिळेल?
व्यास सांगतात — ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी, 'निर्जला', हेच ते व्रत. सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशी (द्वादशी) सूर्योदयापर्यंत अन्न-जल पूर्णपणे त्यागून हे करावे. निष्ठेने केल्यास वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे पुण्य, सर्व पापांपासून मुक्ती व मृत्युसमयी विष्णुदूतांकडून वैकुंठ-गमन असे वचन ते देतात. हे ऐकून इतर पांडवही हे व्रत एकत्र करू लागले — म्हणून 'पांडव एकादशी', आणि भीमामुळे 'भीमसेनी एकादशी'.
या भीम-व्यास संवादाचा उगम ब्रह्मवैवर्त पुराणात सांगितला जातो; 'सर्व एकादशींचे पुण्य' हे वचन मात्र पद्म पुराणाच्या संदर्भानेही उद्धृत केले जाते.
पूर्ण निर्जल असूनही स्नान व आचमनासाठी अत्यल्प (मोहरी-एवढा) पाण्याचा अंश अनुज्ञेय मानला जातो — त्यापेक्षा जास्त घेतल्यास व्रत-भंग होतो अशी मान्यता आहे.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः वैष्णव कुटुंबे — निर्जला एकादशी वैष्णवांकडून अत्यंत कठोरपणे पाळली जाते. ज्यांना दर एकादशीचे व्रत जमत नाही, त्यांच्यासाठी वर्षातून हे एकच व्रत करून सर्व एकादशींचे फल मिळवण्याचा मार्ग म्हणून पारंपरिकपणे सांगितले जाते.
हा उपवास ऐच्छिक आहे — सक्तीचा नाही. विशिष्ट आरोग्य-सावधगिरींसाठी खालील 'आज लक्षात ठेवा' विभाग पाहा.
व्रतविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी नाही, घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- आदल्या दिवशी (दशमी) सात्त्विक/एकभुक्त आहार घेऊन धान्य, कांदा-लसूण व तामसिक पदार्थ वर्ज्य करतात.
- एकादशीला ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करून स्वच्छ (पारंपरिकपणे पिवळे) वस्त्र परिधान करतात; विष्णूची मूर्ती/प्रतिमा-स्थापना करतात.
- दिवसभर निर्जल-उपवासाचा संकल्प घेतात.
- गंध-अक्षता, पिवळी फुले व तुळशीपत्र, दुर्वा-चंदन, धूप-दीप अर्पण करून फळे-नैवेद्य दाखवतात.
- 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' नाम-जप (पारंपरिकपणे १०८ वेळा) व विष्णुसहस्रनाम-वाचन करतात; कथा ऐकतात/वाचतात; सूर्याला अर्घ्य देतात.
- पाण्याने भरलेला (सफेद वस्त्राने झाकलेला) कळश तसेच अन्न, वस्त्र, छत्री, पंखा, साखर व दक्षिणा यांचे दान करतात — विशेषतः पाणी-दान पुण्यकारक मानले जाते.
- दिवसभर नाम-स्मरण करतात; काही परंपरांत रात्री जागरणही केले जाते.
- दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून, विष्णू-प्रार्थनेनंतर पाणी/फळे/सात्त्विक आहाराने व्रत सोडतात.
पूजा साहित्य
विष्णूची मूर्ती वा प्रतिमा, चौरंग/पाट, पिवळे वस्त्र, गंध-हळद-कुंकू-अक्षता, तुळशीपत्र व पिवळी फुले/हार, दुर्वा-चंदन, धूप-दीप-निरांजन, फळे-नैवेद्य (सात्त्विक), पाण्याने भरलेला कळश/घट (दानासाठी, सफेद वस्त्र-आच्छादित), छत्री-पंखा (दान), विष्णुसहस्रनाम/पोथी.
चौरंग/पाट
पिवळे वस्त्र
गंध-चंदन
हळद-कुंकू
अक्षता
तुळशीपत्र
पिवळी फुले
हार
दुर्वा
धूप
दीप
निरांजन
फळे
नैवेद्य
पाण्याने भरलेला कळश (दानासाठी)
विष्णुसहस्रनाम पोथीउपवास / आहार नियम
निर्जल हाच या एकादशीचा केंद्रबिंदू आहे — आदर्श व्रतात सूर्योदय (एकादशी) ते सूर्योदय (द्वादशी), म्हणजे सुमारे २४ तास, अन्न व पाणी दोन्ही पूर्णपणे वर्ज्य मानले जाते. पूजेच्या आचमनासाठी मात्र अत्यल्प (मोहरी-एवढा) पाण्याचा अंश अनुज्ञेय मानला जातो; त्यापेक्षा जास्त घेतल्यास व्रत-भंग मानला जातो. एकादशीला तांदूळ व धान्य वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे; दशमीला हलका सात्त्विक आहार घेतला जातो, द्वादशीला पारणे करतात.
कठोर निर्जल न जमल्यास फलाहार (फळे, दूध, नारळपाणी, साबुदाणा, राजगिरा) घेण्याचाही पर्याय आहे — तरीही पुण्य मिळते असे मानले जाते. हे नियम घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात; आरोग्य-स्थिती असल्यास तज्ज्ञ-सल्ला घ्यावा ('आज लक्षात ठेवा' पाहा).
मंत्र / आरती / स्तोत्र
विष्णूचा मूळ-मंत्र 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' — अर्थ: 'भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार' — निर्जला-पूजेत व संकल्पात पारंपरिकपणे १०८ वेळा जपला जातो. विष्णुसहस्रनाम (विष्णूची १००० नावे) वाचण्याचीही एकादशीला व्यापक प्रथा आहे. नेमकी आरती/स्तोत्र परंपरेनुसार बदलते.
प्रादेशिक रीती
निर्जला एकादशी ही मुख्यतः उत्तर-भारतीय प्रमुख व्रत आहे — ती वटपौर्णिमा किंवा आषाढीइतकी खास-मराठी 'सण' म्हणून प्रस्थापित नाही. महाराष्ट्रातील एक स्पष्ट संबंध म्हणजे वारकरी-मिळिओ — निर्जला एकादशी आषाढी-वारीच्या सुमारे तीन-चार आठवडे आधी येते, आणि या दिवशीही पंढरपुरात विठ्ठल-दर्शनासाठी मोठी गर्दी नोंदवली गेली आहे (काही भाविक फलाहार तर काही निर्जळी उपवास करतात). महाराष्ट्रात 'पांडव एकादशी' व 'भीमसेनी एकादशी' ही नावे प्रचलित आहेत. यापलीकडे वेगळी, स्वतंत्रपणे पुष्ट झालेली मराठी-प्रादेशिक प्रथा (विशिष्ट नैवेद्य/स्थानिक यात्रा) सध्या नोंदवलेली नाही.
आज लक्षात ठेवा
- आरोग्य-काळजी (या पानाचा सर्वांत उपयुक्त इशारा): हा उपवास ऐच्छिक आहे, सक्तीचा नाही. निर्जल उपवास ज्येष्ठाच्या कडक उन्हाळ्यात येतो — या काळात उत्तर/मध्य भारतात तापमान ४०°C च्या पुढे जात असल्याचे नोंदवले जाते, त्यामुळे हा वर्षातील सर्वांत आव्हानात्मक काळ मानला जातो. वृद्ध, गर्भवती, स्तनदा माता, लहान मुले, मधुमेही, हृदय/मूत्रपिंड-रुग्ण व नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी कठोर निर्जल उपवास टाळावा — उपवास करायचा की नाही व कोणत्या स्वरूपात, हे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच ठरवावे.
- धोक्याचे संकेत: चक्कर, तीव्र डोकेदुखी, गोंधळ, हृदय-धडधड किंवा लघवी लक्षणीय कमी होणे यांपैकी काही जाणवल्यास व्रत त्वरित सोडावे व आवश्यक वाटल्यास वैद्यकीय मदत घ्यावी. निर्जल न जमल्यास फलाहार (फळे, दूध, नारळपाणी) हा एक पर्याय आहे — तरीही पुण्य मानले जाते; आरोग्य-स्थिती किंवा नियमित औषधोपचार असल्यास फलाहारही डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावा.
- उन्हाळी-सावधगिरी: दिवसभर अति-श्रम व कडक ऊन टाळावे; दानात पाणी, सरबत, छत्री व पंखा देणे या ऋतूतील गरजूंसाठी विशेष उपयुक्त ठरते.
- पारणे-वेळ (२०२६): एकादशी-तिथी २५ जूनला २०.०८ ला संपते; पारणे द्वादशीला (२६ जून) योग्य मुहूर्तात, हरिवासर टाळून करावे — नेमकी घड्याळी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगावर किंवा २५ जून दिनविशेष पानावर पाहावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- निर्जला एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- गुरुवार, २५ जून २०२६ (ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी). तिथी रात्री २०.०८ ला संपते; पारणे दुसऱ्या दिवशी (२६ जून).
- निर्जला एकादशीला पाणी पिता येते का?
- नाही — हीच तिची खासियत आहे. अन्नासोबत पाणीही वर्ज्य मानले जाते (सूर्योदय ते दुसऱ्या दिवशीचा सूर्योदय). फक्त पूजेच्या आचमनासाठी अत्यल्प थेंब अनुज्ञेय मानला जातो; त्यापेक्षा जास्त घेतल्यास व्रत-भंग होतो अशी मान्यता आहे. आरोग्य-स्थिती असल्यास तज्ज्ञ-सल्ला घेऊन फलाहार-पर्याय निवडावा.
- निर्जला एकादशीला भीमसेनी एकादशी का म्हणतात?
- भीमाला उपवास सहन होत नसे; व्यास ऋषींनी त्याला वर्षातून हे एकच व्रत करण्यास सांगितले, ज्यामुळे सर्व एकादशींचे पुण्य मिळते. म्हणून हिला 'भीमसेनी एकादशी', आणि इतर पांडवही हे व्रत करू लागल्याने 'पांडव एकादशी' असेही म्हणतात.
- निर्जला एकादशीचे व्रत कसे करावे?
- दशमीला सात्त्विक आहार; एकादशीला ब्रह्ममुहूर्त-स्नान, संकल्प, विष्णू-पूजा (तुळस/पिवळी फुले), 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' जप व विष्णुसहस्रनाम-वाचन, दिवसभर निर्जल-उपवास व नाम-स्मरण; द्वादशीला पारणे. नेमका विधी परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- निर्जला एकादशीला काय दान करावे?
- उन्हाळी-व्रत असल्याने पाण्याने भरलेला कळश, पाणी, सरबत, छत्री, पंखा, अन्न, वस्त्र, साखर व दक्षिणा — विशेषतः पाणी-दान पुण्यकारक मानले जाते.
- निर्जला एकादशीचा उपवास कोणी करू नये?
- वृद्ध, गर्भवती, स्तनदा माता, लहान मुले, मधुमेही, हृदय/मूत्रपिंड-रुग्ण व नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी कठोर निर्जल उपवास टाळावा; हा उपवास ऐच्छिक आहे — करायचा की नाही आणि कोणत्या स्वरूपात (फलाहार वा अन्य), हे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच ठरवावे.
- निर्जला एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: २६ जून) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून, विष्णू-प्रार्थनेनंतर पाणी/फळांनी. नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.
