आषाढी एकादशी 2026 मध्ये कधी आहे?

शनिवार, २५ जुलै 2026 (आषाढ शुक्ल एकादशी). तिथी सकाळी ११.३३ ला संपते; पारणा दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला.

आषाढी एकादशीला देवशयनी एकादशी का म्हणतात?

याच दिवशी विष्णू सुमारे चार महिन्यांच्या योगनिद्रेला (चातुर्मास) जातात अशी मान्यता आहे; 'देवशयनी' म्हणजे देव झोपी जाण्याचा दिवस. कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीला ते जागे होतात.

आषाढी एकादशीची व्रत कथा काय आहे?

मूळ माहात्म्य-कथेनुसार आषाढ शयनी एकादशीला विष्णूचे एक स्वरूप राजा बलीकडे व दुसरे क्षीरसागरात शेषशायी राहून कार्तिक एकादशीपर्यंत योगनिद्रेत असते — येथून चातुर्मास सुरू होतो. (आधुनिक अनेक ठिकाणी जोडली जाणारी "राजा मांधाता-दुष्काळ" कथा मूळ माहात्म्यात भाद्रपद-पद्मा एकादशीची आहे — वर पाहा.)

आषाढी एकादशीला उपवासात काय खावे व काय टाळावे?

परंपरेनुसार फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, बटाटा) घेतात; तांदूळ/धान्य वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे. निर्जल की फलाहार हे परंपरेनुसार; आरोग्यानुसार सल्ला घ्यावा.

पंढरपूर वारी म्हणजे काय व ती केव्हा पंढरपुरात पोहोचते?

आळंदी (ज्ञानेश्वर) व देहू (तुकाराम) येथून निघणाऱ्या पालख्या-दिंड्यांची ही पायी यात्रा — तिची सांगता आषाढी एकादशीला पंढरपुरात होते, चंद्रभागा-स्नान व विठ्ठल-दर्शनाने. ही सुमारे ८०० वर्षांची परंपरा आहे.

चातुर्मास म्हणजे काय व तो आषाढी एकादशीपासून का सुरू होतो?

आषाढी एकादशी ते कार्तिकी एकादशी हा सुमारे चार महिन्यांचा (विष्णू-योगनिद्रेचा) साधना-व्रत-संयमाचा काळ. विष्णू याच दिवशी शयनाला जातात या मान्यतेमुळे चातुर्मास येथून सुरू होतो; मंगल-कार्ये पारंपरिकपणे टाळली जातात.

आषाढी एकादशी

आषाढी एकादशी म्हणजे आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी — विष्णू व विठ्ठल भक्तीचा दिवस. हिला देवशयनी एकादशी (आणि मराठी परंपरेत पद्मा / शयनी एकादशी) असेही म्हणतात, कारण याच दिवशी विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेला जातात व चातुर्मास सुरू होतो अशी मान्यता आहे. महाराष्ट्रात हा पंढरपूर वारीचा — वारकरी संप्रदायाचा सर्वांत मोठा — दिवस. 2026 मध्ये: शनिवार, २५ जुलै.

देवता: विष्णू / विठ्ठल (पांडुरंग)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवशयनी आषाढी एकादशी; चातुर्मास आरंभ; पंढरपूर वारी-सांगताशनिवार, २५ जुलै २०२६

महत्त्व

आषाढी एकादशी ही वारकरी संप्रदायाची सर्वांत मोठी एकादशी मानली जाते. एकादशी विष्णूला समर्पित असून, व्रत-उपवास व कथा-श्रवण हे पाप-क्षालन व पुण्य-प्राप्तीचे साधन मानले जाते.

देवशयनी = देव झोपी जाण्याचा दिवस. मान्यतेनुसार याच दिवशी विष्णू शेषशायी होऊन क्षीरसागरात योगनिद्रेला जातात; येथून चातुर्मास (आषाढ ते कार्तिक, सुमारे चार महिने) सुरू होतो — साधना, व्रत व संयमाचा काळ. हा विष्णू-शयनाचा काळ पुढे कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीला संपतो, जेव्हा विष्णू जागे होतात. या दोन एकादशी म्हणजे चातुर्मासाचे दोन टोक.

महाराष्ट्रात ही एकादशी पंढरपूरच्या विठ्ठल (पांडुरंग) भक्तीशी एकरूप आहे. विठ्ठल हे अनेक मराठी कुटुंबांचे कुलदैवत; ज्ञानेश्वर-तुकाराम परंपरेतील वारीची सांगता याच दिवशी होते. वारी ही समता, भक्ती व एकतेचे प्रतीक मानली जाते.

आषाढातील दुसरा प्रमुख दिवस म्हणजे आषाढ पौर्णिमेची गुरुपौर्णिमा (व्यासपौर्णिमा) — 2026 मध्ये २९ जुलै. आषाढ महिन्याविषयी अधिक पाहा आषाढ महिना पानावर.

पौराणिक कथा

पद्धत: खालचे पुनर्कथन हे मूळ माहात्म्य-कथेच्या भावाशी प्रामाणिक आहे — काल्पनिक भर घातलेली नाही. आवृत्तीभेद जिथे आहेत तिथे ते तटस्थपणे नोंदवले आहेत; कोणतीही एक आवृत्ती "अंतिम प्रमाण" म्हणून ठासलेली नाही.

आषाढ शयनी एकादशीची मूळ माहात्म्य-कथा — विष्णू-योगनिद्रा (वामन-बली संदर्भ):

सार्वजनिक-क्षेत्रातील एकादशी-माहात्म्य ग्रंथानुसार श्रीकृष्ण धर्मराज युधिष्ठिराला आषाढ शुक्ल एकादशीचे माहात्म्य सांगतात. या एकादशीचे नाव 'शयनी'; ती स्वर्ग व मोक्ष देणारी, सर्व पापांचे हरण करणारी मानली जाते. या दिवशी कमलपुष्पांनी कमललोचन विष्णूचे पूजन करून व्रत करावे, असे सांगितले आहे.

कथेत विष्णू सांगतात — "हरिशयनी एकादशीच्या दिवशी माझे एक स्वरूप राजा बलीकडे राहते, आणि दुसरे स्वरूप क्षीरसागरात शेषनागाच्या शय्येवर — पुढील कार्तिक एकादशी येईपर्यंत — शयन करते." (हा वामन अवताराच्या वेळी बलीला दिलेल्या वरदानाचा संदर्भ.) म्हणून आषाढ शुक्ल एकादशी ते कार्तिक शुक्ल एकादशी या काळात माणसाने विशेष धर्माचरण करावे — हाच चातुर्मास.

या माहात्म्यात एकादशीला रात्री जागरण करून शंख-चक्र-गदाधारी विष्णूची भक्तिपूर्वक पूजा करावी, असे सांगितले आहे. चातुर्मासात भूमिशयन व महिन्यानुसार आहार-त्याग (श्रावणात पालेभाजी, भाद्रपदात दही, आश्विनात दूध, कार्तिकात द्विदल टाळणे) यांचाही उल्लेख येतो.

"राजा मांधाता" दुष्काळ-कथा — लोकपरंपरेत आषाढीशी जोडली जाणारी:

अनेक ठिकाणी आषाढी एकादशीला राजा मांधाताची कथा सांगितली जाते: सत्ययुगात मांधाता हा धर्मनिष्ठ चक्रवर्ती राजा होता; त्याच्या राज्यात सुख-समृद्धी होती. पण एका कर्मफलाने राज्यात तीन वर्षे पाऊस पडला नाही — दुष्काळ पडून प्रजा अन्नाविना त्रस्त झाली. राजा ऋषींकडे गेला; उपाय म्हणून राजा व प्रजेने एकादशी-व्रत करावे असे सांगितले गेले, आणि व्रताच्या पुण्याने पाऊस पडून समृद्धी परत आली.

⚠️ नोंद: ही "राजा मांधाता-दुष्काळ" कथा मूळ माहात्म्य-ग्रंथात प्रत्यक्षात भाद्रपद शुक्ल 'पद्मा' (परिवर्तिनी) एकादशीची आहे — आषाढ शयनीची नव्हे. "पद्मा" हे नाव दोन्ही एकादशींना वापरले जात असल्याने ही जोड लोकप्रिय झाली. म्हणून आषाढीची मूळ कथा म्हणून ती न ठासता, "लोकपरंपरेत आषाढीशीही सांगितली जाते" इतकेच तटस्थपणे नोंदवले आहे.

काही आवृत्तींत भिन्नता:

मांधाता-कथेत ऋषीचे नाव आवृत्तीनुसार अंगिरा / अंगिरस असे येते.
कथन-चौकट भिन्न आहे: शयनी-माहात्म्य श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात; मांधाता/पद्मा-कथा ब्रह्मदेव नारदाला सांगतात; काही संकेतस्थळांवर ती श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगताना दिसते.
पुराण-श्रेयातही आवृत्तीभेद आहे — मांधाता-कथेला वेगवेगळ्या स्रोतांत पद्म, ब्रह्मांड, भविष्य किंवा ब्रह्मवैवर्त पुराणाचे श्रेय दिले जाते.

कोणी व कसे साजरे करतात

एकादशी-व्रती: विष्णू व विठ्ठल-भक्त, तसेच अनेक वारकरी कुटुंबे. भक्त उपवास करतात, विष्णू/विठ्ठल-पूजा करतात व रात्री जागरण करतात. घरोघरी विठ्ठल-रखुमाईची पूजा, अभंग व भजन-कीर्तन होते.
वारकरी (पंढरपूर वारी): लाखो वारकरी दिंड्यांमधून, टाळ-मृदंग वाजवत व अभंग गात, पायी १८–२१ दिवस चालत पंढरपुरात पोहोचतात; चंद्रभागेत स्नान करून विठ्ठल-दर्शन व नगरप्रदक्षिणा करतात.

पूजाविधी

क्रम परंपरेनुसार बदलतो; हा संशोधित सर्वसामान्य क्रम म्हणून दिला आहे, ठाम-सार्वत्रिक नियम म्हणून नव्हे.

एकादशीस सकाळी स्नान करून संकल्प करावा; घरी देव्हाऱ्यात/चौरंगावर विष्णू किंवा विठ्ठल-रखुमाई मूर्ती/प्रतिमा पूजनासाठी मांडावी.
गंध, अक्षता व फुले, तुळशीपत्र (विष्णू-प्रिय), धूप-दीप व नैवेद्य अर्पण करावा; विष्णुसहस्रनाम/अभंग/भजन व कथा-श्रवण करावे.
दिवसभर उपवास व नाम-स्मरण; रात्री जागरण (भजन-कीर्तन) करावे.
पारणा (व्रत सोडणे): दुसऱ्या दिवशी — आषाढ शुक्ल द्वादशीला (2026: रविवार २६ जुलै) — योग्य वेळी पारणा करावी. नेमकी पारणा-वेळ तिथी व स्थळावर अवलंबून असते → त्या वर्षीचे पंचांग / दिनपान पाहावे.

उद्यापन: एकादशी हे नियमित (वार्षिक/पाक्षिक) व्रत असल्याने गुढीपाडवा-सारखे एकल-उद्यापन नसते; तरी एखाद्या विशिष्ट संकल्प-व्रताचे उद्यापन परंपरेनुसार असते.

पूजा साहित्य

विठ्ठल/विष्णू मूर्ती किंवा प्रतिमा · चौरंग/पाट · गंध-हळद-कुंकू-अक्षता · तुळशीपत्र व तुळशीमाळ · फुले/हार · धूप-दीप-निरांजन · नैवेद्य (फलाहार/सात्त्विक) · अभंग-गाथा/पोथी (कथा-वाचनासाठी).

चौरंग/पाट

गंध

हळद-कुंकू

अक्षता

तुळशीपत्र व तुळशीमाळ

फुले

हार

धूप

दीप

निरांजन

नैवेद्य (फलाहार/सात्त्विक)

अभंग-गाथा/पोथी

उपवास व आहार

एकादशीला उपवास हा केंद्रबिंदू आहे. परंपरेनुसार तो निर्जल, किंवा फक्त फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाडा-पीठ, बटाटा), किंवा एकभुक्त असतो.
एकादशीला तांदूळ/धान्य वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे; काही परंपरांत दशमीला हलका-संयमित आहार व द्वादशीला पारणा केली जाते.

⚠️ हे 'घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते' — निर्जल की फलाहार, कोणते पदार्थ चालतात हे परंपरा-भेदाचे. निर्जल किंवा दीर्घ उपवास सर्वांना झेपेलच असे नाही; मधुमेह, गर्भार किंवा वृद्ध-रुग्णांनी तज्ज्ञ-सल्ल्यानेच ठरवावे, फलाहार बेताने घ्यावा.

मंत्र व आरती

एकादशीला विठ्ठल-पूजनात पारंपरिकपणे विठ्ठलाची आरती व संतांचे अभंग म्हटले जातात; विष्णू-उपासनेत विष्णुसहस्रनाम म्हणण्याची परंपरा आहे. खाली नामदेवांची सुप्रसिद्ध विठ्ठल-आरती पूर्ण दिली आहे (पारंपरिक, सार्वजनिक-क्षेत्रातील); तिची शेवटची ओवी आषाढी-कार्तिकी वारी व चंद्रभागा-स्नानाचाच महिमा गाते.

जप-मंत्र: विष्णू-उपासनेत ॐ नमो भगवते वासुदेवाय व विठ्ठल-स्मरणात राम कृष्ण हरी हे पारंपरिक जप म्हटले जातात.

विठ्ठलाची आरती — युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा (नामदेव)

युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा ।वामांगीं रखुमाई दिसे दिव्य शोभा ।पुंडलिकाचे भेटी परब्रह्म आलें गा ।चरणीं वाहे भीमा उद्धारी जगा ॥१॥रखुमाईवल्लभा राहीच्या वल्लभा पावे जिवलगा ॥ धृ ॥जय देव जय देव जय पांडुरंगा ।तुलसीमाळा गळां कर ठेवुनी कटीं ।कांसे पीतांबर कस्तुरी लल्लाटीं ।देव सुरवर नित्य येती भेटी ।गरूड हनुमंत पुढे उभे राहती ॥२॥धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा ।सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळां ।राही रखुमाबाई राणीया सकळा ।ओवाळिती राजा विठोबा सांवळा ॥३॥ओवाळूं आरत्या कुर्वंड्या येती ।चंद्रभागेमाजी सोडुनिया देती ।दिंड्या पताका वैष्णव नाचती ।पंढरीचा महिमा वर्णावा किती ॥४॥आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती ।चंद्रभागेमध्यें स्नानें जे करिती ।दर्शनहेळामात्रें तया होय मुक्ती ।केशवासी नामदेव भावें ओवाळिती ॥५॥

प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र-विशेष = मुख्य वेगळेपण)

पंढरपूर वारी (वारकरी संप्रदाय) हे महाराष्ट्राचे खास रूप आहे — आळंदीहून ज्ञानेश्वर-पालखी, देहूहून तुकाराम-पालखी; संतांच्या पादुका पालखीतून नेल्या जातात. पालख्या वाटेत वाखरी गावी एकत्र येतात व एकादशीला पंढरपुरात पोहोचतात. प्रेरणा-परंपरा: नामदेव, एकनाथ, तुकाराम.

इतिहास: ही परंपरा सुमारे ७००–८०० वर्षे जुनी आहे (१३वे शतक, ज्ञानेश्वर). एका मतानुसार विठ्ठलपंत (ज्ञानेश्वरांचे वडील) यांनी आषाढ-कार्तिक वारी सुरू केली; पादुका-प्रथा तुकारामांपासून आली (एक आवृत्ती). १८२०च्या दशकात हैबतराव (बाबा) आर्फळकर यांनी आजची पालखी-दिंडी-घोडे रचना संघटित केली.
स्केल: सुमारे १० लाख वारकरी सहभागी होतात असा अंदाज; ही जगातील सर्वांत मोठ्या वार्षिक यात्रांपैकी एक मानली जाते.
कार्तिकी वारी: कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीलाही पंढरपूरला वारी भरते — आषाढी वारीनंतरची दुसरी मोठी.

⚠️ 2026 च्या पालखी-प्रस्थान, रिंगण व वाखरी-भेट यांच्या नेमक्या तारखा दरवर्षी बदलतात व येथे दिलेल्या नाहीत — संस्थान/मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.

लक्षात ठेवा

पारणा-वेळ (2026): एकादशी-तिथी २५ जुलैला ११.३३ ला संपते; पारणा द्वादशीला (२६ जुलै) योग्य वेळी. नेमकी वेळ दरवर्षी/स्थळानुसार बदलते → २५ जुलैचे दिनपान.
उपवास-आरोग्य: निर्जल/दीर्घ उपवास सर्वांना झेपेलच असे नाही; मधुमेह/गर्भार/वृद्ध-रुग्णांनी तज्ज्ञ-सल्ल्यानेच.
वारी-गर्दी: पंढरपूर व पालखी-मार्गांवर प्रचंड गर्दी असते — आरोग्य, पाणी, पादत्राणे, चेंगराचेंगरी-सुरक्षा व स्थानिक-प्रशासनाच्या सूचना पाळाव्यात. मंदिर दर्शन/महापूजा वेळा वर्षनिहाय बदलतात → मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
चातुर्मास-संकेत: या काळात मंगल-कार्ये टाळण्याची परंपरा आहे — पण हे परंपरा/कुलाचारानुसार; सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आषाढी एकादशी 2026 मध्ये कधी आहे?: शनिवार, २५ जुलै 2026 (आषाढ शुक्ल एकादशी). तिथी सकाळी ११.३३ ला संपते; पारणा दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला.
आषाढी एकादशीला देवशयनी एकादशी का म्हणतात?: याच दिवशी विष्णू सुमारे चार महिन्यांच्या योगनिद्रेला (चातुर्मास) जातात अशी मान्यता आहे; 'देवशयनी' म्हणजे देव झोपी जाण्याचा दिवस. कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीला ते जागे होतात.
आषाढी एकादशीची व्रत कथा काय आहे?: मूळ माहात्म्य-कथेनुसार आषाढ शयनी एकादशीला विष्णूचे एक स्वरूप राजा बलीकडे व दुसरे क्षीरसागरात शेषशायी राहून कार्तिक एकादशीपर्यंत योगनिद्रेत असते — येथून चातुर्मास सुरू होतो. (आधुनिक अनेक ठिकाणी जोडली जाणारी "राजा मांधाता-दुष्काळ" कथा मूळ माहात्म्यात भाद्रपद-पद्मा एकादशीची आहे — वर पाहा.)
आषाढी एकादशीला उपवासात काय खावे व काय टाळावे?: परंपरेनुसार फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, बटाटा) घेतात; तांदूळ/धान्य वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे. निर्जल की फलाहार हे परंपरेनुसार; आरोग्यानुसार सल्ला घ्यावा.
पंढरपूर वारी म्हणजे काय व ती केव्हा पंढरपुरात पोहोचते?: आळंदी (ज्ञानेश्वर) व देहू (तुकाराम) येथून निघणाऱ्या पालख्या-दिंड्यांची ही पायी यात्रा — तिची सांगता आषाढी एकादशीला पंढरपुरात होते, चंद्रभागा-स्नान व विठ्ठल-दर्शनाने. ही सुमारे ८०० वर्षांची परंपरा आहे.
चातुर्मास म्हणजे काय व तो आषाढी एकादशीपासून का सुरू होतो?: आषाढी एकादशी ते कार्तिकी एकादशी हा सुमारे चार महिन्यांचा (विष्णू-योगनिद्रेचा) साधना-व्रत-संयमाचा काळ. विष्णू याच दिवशी शयनाला जातात या मान्यतेमुळे चातुर्मास येथून सुरू होतो; मंगल-कार्ये पारंपरिकपणे टाळली जातात.