गुरु पौर्णिमा (व्यासपूजा)
गुरु पौर्णिमा म्हणजे आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमा — आपल्या गुरूंप्रती (शिक्षक, मार्गदर्शक) आदर व कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस. याला व्यास पौर्णिमा असेही म्हणतात, कारण हा महर्षी वेदव्यास यांचा जन्मदिवस मानला जातो — त्यांनी वेद चार भागांत विभागले व महाभारत रचले, म्हणून त्यांना आद्यगुरू मानले जाते. यंदा (२०२६): बुधवार, २९ जुलै.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
हा गुरु-शिष्य परंपरेचा सन्मान-दिवस असून, हिंदू परंपरेखेरीज बौद्ध व जैन परंपरेतही या पौर्णिमेला महत्त्व आहे. महाराष्ट्रात या दिवशी दत्त संप्रदायात विशेष महत्त्व असते.
महत्त्व
भारतीय परंपरेत गुरु हा ज्ञान, साधना व आध्यात्मिक उन्नतीचा मार्गदर्शक मानला जातो — "अज्ञानाचा अंधार दूर करणारा". गुरु पौर्णिमा हा त्या गुरु-तत्त्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा प्रमुख दिवस आहे.
वेदव्यासांनी विखुरलेले वैदिक ज्ञान संकलित करून चार वेदांत (ऋग्, यजुर्, साम, अथर्व) विभागले, ते चार शिष्यांना (पैल, वैशंपायन, जैमिनि, सुमंतु) शिकवले आणि महाभारत व अठरा पुराणे रचली — म्हणून मानवजातीच्या ज्ञान-परंपरेचे ते आद्य-संघटक मानले जातात.
ही पौर्णिमा चातुर्मासाच्या (पावसाळी सुमारे चार महिन्यांच्या) आरंभाजवळ येते — प्राचीन काळी शिष्य याच काळात गुरूंच्या आश्रमाजवळ राहून सखोल अध्ययन करत असत; संन्यासी-परंपरेतही हा चातुर्मास-निवास व अध्ययन-काळ मानला जातो. याच आषाढ महिन्यात आषाढी एकादशी (चातुर्मास-आरंभ) येते. दत्त-परंपरेतील गुरु-पर्व म्हणून दत्त जयंती (मार्गशीर्ष) शी याचे वैचारिक नाते आहे.
वेदव्यास-चरित्र
हे व्रतकथेसारखे नाही — वेदव्यासांचे चरित्र व आद्यगुरू-महत्त्व येथे मांडले आहे.
वेदव्यास हे ऋषी पराशर व सत्यवती (कोळी-कन्या) यांचे पुत्र होते. बेटावर (द्वीप) जन्म व कृष्णवर्ण म्हणून त्यांना 'कृष्ण द्वैपायन' असे म्हणतात. त्यांनी विखुरलेल्या वैदिक ऋचा संकलित करून एकच वेद चार भागांत विभागला व चार प्रमुख शिष्यांना (पैल, वैशंपायन, जैमिनि, सुमंतु) प्रत्येकी एक वेद शिकवला. महाभारत (व त्यातील भगवद्गीता), अठरा प्रमुख पुराणे व ब्रह्मसूत्रे यांचे कर्तृत्व परंपरेने व्यासांना दिले जाते. व्यास हे विष्णूचा अंशावतार व सप्त-चिरंजीवांपैकी एक (कलियुगातही जिवंत) मानले जातात.
गुरु पौर्णिमेला व्यासांना आद्यगुरू मानून त्यांचे व स्वतःच्या गुरु-परंपरेचे पूजन करणे यालाच "व्यासपूजा" म्हणतात; अनेक आश्रम व मठांत या दिवशी व्यास-वंदन, प्रवचन व गुरु-परंपरेचे स्मरण होते.
कोणी / कसे साजरे करतात
शिष्य व भक्त आपल्या जिवंत गुरूंचे दर्शन घेऊन पूजा-वंदन व आशीर्वाद घेतात; गुरु नसल्यास व्यास किंवा इष्टदेवतेचे पूजन करतात. मंदिरे, आश्रम व मठांत व्यासपूजा, प्रवचने, भजन-कीर्तन होते. शिक्षक, विद्यागुरु, संगीत किंवा नृत्य-गुरु यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणूनही याकडे व्यापक अर्थाने पाहिले जाते.
पूजाविधी / गुरुपूजन
क्रम परंपरा व संप्रदायानुसार बदलतो; हे संशोधित सर्वसाधारण क्रम आहे, ठाम-सार्वत्रिक नाही.
- सकाळी (परंपरेत ब्रह्ममुहूर्ती) स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे; पूजा-स्थान स्वच्छ करून पिवळे किंवा पांढरे वस्त्र अंथरून त्यावर गुरु, वेदव्यास किंवा इष्टदेवता यांची प्रतिमा ठेवावी.
- दीप-धूप, गंध-अक्षता-पुष्प, फळ किंवा नैवेद्य अर्पण करावा; गुरु स्तोत्र किंवा गुरुवंदन पठण करून साधनेचे स्मरण करावे.
- जिवंत गुरु उपस्थित असल्यास पादपूजा (गुरुचरण-वंदन) करून आशीर्वाद घ्यावा; नसल्यास प्रतिमा किंवा व्यासांना प्रार्थना करावी.
- गुरु दक्षिणा — परंपरेने गुरूंना अर्पण केली जाते (द्रव्य, पण अधिक महत्त्वाचे सेवा, आदर व शिकवणीचे आचरण).
हे वार्षिक आदर-पर्व असल्याने व्रतासारखे एकल-उद्यापन नाही. दत्त-परंपरेत आधीचे सात दिवस गुरुचरित्र-पारायण (गुरुचरित्र सप्ताह) करण्याचा प्रघात आहे.
पूजा साहित्य
गुरु, वेदव्यास किंवा इष्टदेवता प्रतिमा, पिवळे-पांढरे आसन-वस्त्र, गंध-हळद-कुंकू-अक्षता, पुष्प/हार, धूप-दीप-निरांजन, फळ किंवा नैवेद्य (दत्त-परंपरेत सुंठवडा-प्रसाद), गुरुचरित्र किंवा पोथी (पारायणासाठी), गुरु दक्षिणा.
आसन-वस्त्र
गंध
हळद-कुंकू
अक्षता
पुष्प
हार
धूप
दीप
निरांजन
फळ
नैवेद्य
गुरुचरित्र/पोथी
गुरु दक्षिणाउपवास / आहार नियम
गुरु पौर्णिमेला कठोर उपवास बंधनकारक नाही; तो प्रामुख्याने गुरु-आदर व पूजनाचा दिवस आहे. काही भक्त श्रद्धेने पौर्णिमा-उपवास किंवा सात्त्विक आहार पाळतात, पण हे वैयक्तिक व परंपरा-सापेक्ष आहे — घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
मंत्र / स्तोत्र
गुरु पौर्णिमेचा सर्वपरिचित श्लोक — ओळख-ओळ "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः…" — याचा भावार्थ: गुरु हा ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर यांसारखा आहे; गुरु हाच साक्षात परब्रह्म — त्या श्रीगुरूंना नमस्कार. हा श्लोक गुरु गीतेतील (स्कंद पुराण-परंपरेतील शिव-पार्वती संवाद) मानला जातो. गुरु गीता व हा श्लोक "व्यासांनी रचला" असे लोकप्रिय म्हटले जाते, पण स्कंद-पुराण-हस्तलिखितांत नेमके स्थान अनिश्चित असल्याने इथे "गुरु गीतेतील (स्कंद पुराण-परंपरेतील) प्रसिद्ध श्लोक" असे तटस्थ म्हटले आहे. दत्त-परंपरेत "ओम नमोस्तुते व्यास…" हे व्यास-वंदनही म्हटले जाते.
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
- दत्त संप्रदाय-केंद्र: महाराष्ट्रात गुरु पौर्णिमेला दत्त संप्रदायात विशेष महत्त्व आहे — गुरु-तत्त्वाचे मूर्तिमंत रूप दत्तात्रेय मानले जातात. दत्तमंदिरांत भजन-कीर्तन, दत्तगुरु-पूजा, धूप-दीप-आरती व सुंठवडा-प्रसाद असतो; भक्त गुरुचरित्र-पारायण करतात.
- गुरुचरित्र सप्ताह: गुरुपौर्णिमेच्या आधी सात दिवस गुरुचरित्र-पारायण करण्याचा प्रघात आहे; समारोप गुरु पौर्णिमेला होतो. नेमके नियम (कोणत्या दिवशी सुरू, अध्याय-विभागणी, सोवळे-नियम) परंपरेनुसार बदलतात.
- दत्तक्षेत्रे: औदुंबर, नृसिंहवाडी, गाणगापूर या दत्तक्षेत्रांत गुरु पौर्णिमा-उत्सवाला मोठे महत्त्व असते.
- स्वामी समर्थ (अक्कलकोट): दत्त-अवतार-परंपरेत श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंह सरस्वती व अक्कलकोट स्वामी समर्थ असा क्रम मानला जातो; अनेक भक्त गुरु पौर्णिमेला स्वामी समर्थांची सेवा-पूजा करतात.
- दत्तक्षेत्रांतील २०२६ चे नेमके सोहळे व वेळा येथे दिलेल्या नाहीत — त्या त्या-त्या मंदिराच्या पानावर व मंदिर-समितीकडून तपासाव्यात.
बहु-परंपरा
- बौद्ध: ज्ञानप्राप्तीनंतर सुमारे पाच आठवड्यांनी बुद्धाने सारनाथ येथे पाच सहचरांना पहिला उपदेश (धर्मचक्रप्रवर्तन) दिला; संघ-स्थापना आषाढ पौर्णिमेला झाली अशी मान्यता आहे.
- जैन: भगवान महावीरांनी याच दिवशी गौतम स्वामींना (इंद्रभूती) पहिला गणधर किंवा शिष्य केले व स्वतः गुरु झाले, अशी परंपरा आहे.
आज लक्षात ठेवा
- दत्तक्षेत्र-गर्दी: औदुंबर, नरसोबावाडी, गाणगापूर व अक्कलकोट येथे प्रचंड गर्दी असते — दर्शन-वेळा व प्रवासाबाबत स्थानिक-प्रशासनाच्या सूचना पाळाव्यात; वेळा त्या-त्या देवस्थान समितीकडून तपासाव्यात.
- गुरु-निवड ही वैयक्तिक बाब: "गुरु मानणे" ही ज्याच्या-त्याच्या श्रद्धेची वैयक्तिक बाब आहे; गुरु दक्षिणा आपल्या परंपरेनुसार व परिस्थितीनुसार द्रव्य, सेवा किंवा आचरण अशा कोणत्याही स्वरूपात दिली जाऊ शकते.
- उपवास ऐच्छिक — येथे कठोर उपवास केंद्रबिंदू नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गुरु पौर्णिमा २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, २९ जुलै २०२६ (आषाढ शुक्ल पौर्णिमा; तिथी रात्री सुमारे २०.०४ ला संपते).
- गुरु पौर्णिमेला व्यास पौर्णिमा का म्हणतात?
- हा महर्षी वेदव्यास यांचा जन्मदिवस मानला जातो; व्यासांनी वेद चार भागांत विभागले व महाभारत रचले — म्हणून त्यांना आद्यगुरू मानून व्यासपूजा केली जाते.
- 'गुरु' या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
- 'गु' म्हणजे अंधार-अज्ञान, 'रु' म्हणजे दूर करणारा — गुरु म्हणजे अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञान-प्रकाश देणारा.
- गुरु पौर्णिमेला गुरुपूजन कसे करावे?
- स्नान-स्वच्छतेनंतर गुरु किंवा व्यास-प्रतिमेचे दीप-धूप-पुष्प-नैवेद्याने पूजन करावे; जिवंत गुरु असल्यास पादपूजा-आशीर्वाद घ्यावा व गुरु दक्षिणा अर्पण करावी.
- महाराष्ट्रात व दत्त संप्रदायात गुरु पौर्णिमा कशी साजरी करतात?
- दत्तमंदिरांत दत्तगुरु-पूजा, भजन-कीर्तन, सुंठवडा-प्रसाद व गुरुचरित्र-पारायण होते; स्वामी समर्थ (अक्कलकोट) सेवा व औदुंबर-नरसोबावाडी-गाणगापूर दत्तक्षेत्रांत उत्सव असतो.
- गुरुचरित्र सप्ताह म्हणजे काय व तो कधी करतात?
- गुरुपौर्णिमेच्या आधी सात दिवस गुरुचरित्राचे पारायण करतात; समारोप गुरु पौर्णिमेला होतो.
- गुरु दक्षिणा म्हणजे काय?
- गुरूंना कृतज्ञतेने अर्पण केली जाणारी भेट — द्रव्य, पण अधिक महत्त्वाचे सेवा, आदर व शिकवणीचे आचरण.
- गुरु पौर्णिमा फक्त हिंदूच साजरी करतात का?
- नाही — बौद्ध (बुद्धाचा सारनाथ-प्रथम-उपदेश) व जैन (महावीर-गौतम) परंपरेतही या आषाढ पौर्णिमेला महत्त्व आहे.