बनदा अष्टमी
बनदा अष्टमी ही पौष महिन्याच्या शुक्ल अष्टमी तिथीला येणारी, शाकंभरी नवरात्राचा प्रारंभदिन असलेली तिथी आहे — हा उत्सव पौष पौर्णिमेला (शाकंभरी पौर्णिमा) समाप्त होतो. ही देवी शाकंभरी — ज्यांना कर्नाटकात बनशंकरी म्हणतात — यांना समर्पित आहे, दुर्गा/आदिशक्तीचे एक रूप मानले जाते. बहुतेक नवरात्रे शुक्ल प्रतिपदेपासून सुरू होतात, पण शाकंभरी नवरात्र वेगळे आहे — ते अष्टमीपासून सुरू होऊन पौर्णिमेला संपते, म्हणजे साधारण सात-आठ दिवसांचे. राजस्थान, उत्तर प्रदेश, कर्नाटक, महाराष्ट्र व तमिळनाडूमध्ये हा उत्सव पाळला जातो; एक प्रमुख व प्राचीन मंदिर कर्नाटकातील बदामीजवळ चोलचगुड्डु येथे आहे — त्या परंपरेनुसार मूळ केंद्र मानले जाते.
महत्त्व
शाकंभरी हे नाव "शाकान् बिभर्ति इति शाकंभरी" — म्हणजे "जी भाज्यांद्वारे सर्वांचे पोषण करते ती शाकंभरी" या व्युत्पत्तीवरून आले आहे. एका मोठ्या दुष्काळात देवीने स्वतःच्या शरीरातून भाज्या-फळे-धान्य निर्माण करून जगाचे पोषण केले, अशी मुख्य कथा-परंपरा आहे. त्यामुळे हा उत्सव प्रामुख्याने अन्न, शेती व निसर्गाच्या समतोलाशी जोडलेला आहे — नैवेद्यात साठहून अधिक प्रकारच्या भाज्या एकत्र करून अर्पण करण्याची प्रथा आहे. शेतकरी-समुदायांसाठी हा विशेष महत्त्वाचा उत्सव मानला जातो.
बनदा अष्टमी हा या सात-आठ दिवसांच्या उत्सव-चक्राचा आरंभबिंदू आहे — बदामीच्या बनशंकरी मंदिरात या दिवशी विशेषतः मोठी यात्रा (जत्रा) भरते.
बहुतेक स्रोत हा उत्सव अष्टमीपासून सुरू होतो असे सांगतात, कारण सणाचे नावच "अष्टमी" आहे; काही सन्माननीय स्रोत मात्र सप्तमीपासून सुरुवात मानतात.
पौराणिक कथा
एका भीषण दुष्काळाच्या काळात पृथ्वीवर अन्न-पाण्याचा प्रचंड तुटवडा निर्माण झाला. देव, ऋषी व मानव सर्वांनी आदिशक्तीची आराधना केली. देवी प्रसन्न होऊन प्रकट झाली आणि तिने स्वतःच्या शरीरातून व डोळ्यांतून भाज्या, फळे व पाणी निर्माण करून सृष्टीचे पोषण केले — यामुळे तिला "शाकंभरी" हे नाव मिळाले, असे समान कथासूत्र सर्व आवृत्त्यांत आढळते.
या कथेच्या विविध आवृत्त्या आढळतात, ज्या एकमेकींपासून वेगळ्या आहेत. काही आवृत्त्यांत ही कथा दुर्गमासुर नामक राक्षसाशी थेट जोडली जाते — त्याने चारही वेद तपश्चर्येने प्राप्त केले, त्यामुळे ज्ञान लोप पावले व दुष्काळ पडला; देवीने त्याचा वध करून वेद परत मिळवून दिले, आणि या आवृत्तीत देवी शताक्षी ("शंभर डोळ्यांची") असेही नाव धारण करते. काही आवृत्त्यांत दुर्गमासुराचा उल्लेखच नसून केवळ नैसर्गिक दुष्काळ व देवीचे करुणामय अवतरण एवढेच कथासूत्र आहे. एक स्वतंत्र आवृत्ती सांगते की देवीने स्वतः शंभर वर्षे केवळ भाज्या खाऊन तपश्चर्या केली, त्यामुळे तिला हे नाव मिळाले — इथे "इतरांचे पोषण" ऐवजी "स्वतःचे तप" हा भर आहे. आणखी एक आवृत्ती पार्वतीच्या शिवप्राप्तीसाठीच्या, केवळ पालेभाज्यांवर राहून केलेल्या तपश्चर्येशी हे नाव जोडते.
बदामी येथील बनशंकरी मंदिराच्या स्थानिक कथेत देवीने दुर्गमासुराचा वध बदामी येथेच केला असे विशेषत्वाने सांगितले जाते.
कोणी करावे
सामान्यतः देवीभक्त — विशेषतः शाकंभरी/बनशंकरी ही कुलदेवता असणारी कुटुंबे, जी कर्नाटकात व महाराष्ट्रातील काही कुटुंबांत प्रचलित आहे. शेतकरी-समुदायांमध्येही या उत्सवाला विशेष महत्त्व आहे कारण तो अन्न-सुबत्तेशी जोडलेला आहे. हे व्रत अनेकदा "गुप्त नवरात्र" स्वरूपात, घरगुती/वैयक्तिक स्तरावर पाळले जाते असे एक स्रोत सांगतो.
पूजाविधी
स्रोतांत सापडलेली पूजा-पद्धत ही सर्वसाधारण देवी-नवरात्र शैलीची आहे — बनदा अष्टमी-विशिष्ट वेगळी कृती कोणत्याही स्रोतात स्पष्टपणे सापडलेली नाही:
- सूर्योदयापूर्वी स्नान.
- पूजास्थान सजवून, लाल वस्त्रावर देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापणे.
- धूप-दीप लावणे.
- देवीच्या १०८ नामांचा जप.
- समारोप दुर्गा स्तोत्र व आरतीने.
- सात-आठ दिवस (अष्टमी ते पौर्णिमा) उपासना सुरू ठेवणे.
पौर्णिमेला, म्हणजे समारोपाच्या दिवशी, साठहून अधिक प्रकारच्या भाज्या एकत्र करून महानैवेद्य दाखवण्याची प्रथा विशेष उल्लेखनीय आहे.
पूजा साहित्य
निश्चित, स्रोत-सिद्ध यादी सापडलेली नाही. सर्वसाधारण देवी-पूजेसाठी अपेक्षित साहित्य — लाल वस्त्र, धूप-दीप, देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा, नैवेद्यासाठी विविध भाज्या-फळे — संदर्भ म्हणून वापरता येईल.
लाल वस्त्र
धूप
दीप
नैवेद्यासाठी फळेमंत्र / स्तोत्र
देवीच्या १०८ नामांचा जप उल्लेखित आहे, आणि समारोप-विधीत दुर्गा सप्तशती पठणाचाही उल्लेख येतो — हा एक सुप्रसिद्ध, प्राचीन ग्रंथ आहे. मात्र या दोन्हींचा नेमका मजकूर व बनदा-अष्टमी-विशिष्ट भाग या संशोधनात पडताळलेला नाही; कोणतीही देवी-विशिष्ट आरती/स्तोत्राची मूळ पंक्तीही सापडलेली नाही.
प्रादेशिक रीती
कर्नाटकात बदामी (बागलकोट जिल्हा) येथील बनशंकरी मंदिर हे एक प्रमुख व प्राचीन केंद्र आहे — स्थानिक परंपरेनुसार ते मूळ केंद्र मानले जाते; तेथे मोठी जत्रा भरते, आणि बनदा अष्टमी हा त्या जत्रेचा आरंभदिन आहे. राजस्थानात सांभर सरोवराजवळील (जयपूरजवळ) शाकंभरी मंदिरात पौष शुक्ल अष्टमी हा मुख्य उत्सव-दिवस मानला जातो. उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर येथील मंदिर हे मूळ/प्राचीन पीठ मानले जाते असे एक स्रोत सांगतो.
महाराष्ट्रातील सप्तशृंगी गड, कोल्हापूर अंबाबाई व तुळजापूर भवानी या शक्तिपीठ-संबंधित मंदिरांचा उल्लेख काही दुय्यम स्रोतांत "शाकंभरी"शी जोडून येतो. मात्र सप्तशृंगीच्या अधिकृत ट्रस्ट-स्रोताच्या सण-यादीत "शाकंभरी" हा शब्दच आढळत नाही — त्याऐवजी त्याच हंगामासाठी "धनुर्मास" नोंदवलेला आहे. त्यामुळे हा दावा येथे निश्चित प्रादेशिक रीत म्हणून नव्हे, तर एक उल्लेख म्हणून नोंदवला आहे.
कोल्हापूर अंबाबाई व तुळजापूर भवानी मंदिरांत या हंगामात भाज्यांचे विशेष प्रदर्शन/महाप्रसाद केला जातो असे एक स्रोत सांगतो, पण हे थेट "शाकंभरी पौर्णिमा" या नावाशी जोडलेले असल्याची अधिकृत मंदिर-स्रोताकडून पुष्टी मिळालेली नाही.
तारीख
२०२६ दिनदर्शिका-वर्षात (जानेवारी ते डिसेंबर) नवीन पौष शुक्ल अष्टमी सुरू होत नाही — या नवरात्र-चक्राची अष्टमी डिसेंबर २०२५ मध्येच घडली होती (त्याचा समारोप मात्र ३ जानेवारी २०२६ रोजी, पौष पौर्णिमेला झाला), आणि पुढील पौष शुक्ल अष्टमी सुमारे जानेवारी २०२७ मध्ये अपेक्षित आहे. त्यामुळे या पानावर निश्चित ग्रेगोरियन तारीख दिलेली नाही — बनदा अष्टमी नेहमी पौष शुक्ल अष्टमीलाच येते, आणि पुढील तारखेसाठी त्या वर्षीचे पंचांग पाहावे.
लक्षात ठेवा
- बनदा अष्टमी व शाकंभरी नवरात्र हे एकाच उत्सवाचे भाग आहेत — वेगळे सण नाहीत.
- उत्सवाचा एकूण कालावधी सात, आठ किंवा नऊ दिवस असू शकतो — तिथी क्षय-वृद्धीनुसार वर्षानुसार थोडा फरक पडतो.
- महाराष्ट्रातील विशिष्ट मंदिर-संबंध (सप्तशृंगी, कोल्हापूर, तुळजापूर) हे अधिकृत स्रोताकडून अपुष्ट आहेत — ठाम प्रादेशिक रीत म्हणून समजू नयेत.
- बदामी बनशंकरी जत्रेला मोठी गर्दी होते — यात्रेस जाणाऱ्यांनी स्थानिक सुरक्षा-सूचना लक्षात ठेवाव्यात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- बनदा अष्टमी म्हणजे काय?
- पौष महिन्यातील शुक्ल अष्टमी असून, शाकंभरी देवीच्या नवरात्र-उत्सवाचा प्रारंभदिन आहे — जो पौष पौर्णिमेला (शाकंभरी पौर्णिमा) समाप्त होतो.
- बनदा अष्टमी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- २०२६ दिनदर्शिका-वर्षात नवीन पौष शुक्ल अष्टमी सुरू होत नाही — या चक्राची अष्टमी डिसेंबर २०२५ मध्येच घडली (समारोप मात्र ३ जानेवारी २०२६ रोजी झाला). पुढील बनदा अष्टमी सुमारे जानेवारी २०२७ मध्ये अपेक्षित आहे — निश्चित तारखेसाठी त्या वर्षीचे पंचांग पाहावे.
- बनदा अष्टमी आणि शाकंभरी नवरात्राचा संबंध काय?
- बनदा अष्टमी हाच शाकंभरी नवरात्राचा पहिला दिवस आहे — दोन्ही एकाच उत्सवाचे भाग आहेत, वेगळे सण नाहीत.
- शाकंभरी देवी कोण आहे?
- शाकंभरी ही दुर्गा/आदिशक्तीचे एक रूप आहे, जिने एका भीषण दुष्काळात स्वतःच्या शरीरातून भाज्या-फळे-धान्य निर्माण करून सृष्टीचे पोषण केले, अशी कथा आहे. कर्नाटकात तिला बनशंकरी म्हणतात.
- बनदा अष्टमी ते शाकंभरी पौर्णिमा किती दिवसांचा उत्सव असतो?
- साधारण सात-आठ दिवसांचा (अष्टमी ते पौर्णिमा) — तिथी क्षय-वृद्धीनुसार वर्षानुसार थोडा फरक पडू शकतो; काही स्रोत नऊ दिवसही सांगतात.
- बनशंकरी आणि शाकंभरी एकच देवी आहेत का?
- होय — बहुतांश स्रोतांनुसार बनशंकरी (प्रामुख्याने कर्नाटकात प्रचलित नाव) आणि शाकंभरी ही एकाच देवीची दोन नावे आहेत.