चंपाषष्ठी (खंडोबा)
चंपाषष्ठी म्हणजे मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी — खंडोबाच्या (मार्तंड भैरव) सहा दिवसांच्या षड्रात्राचा कळस. हा उत्सव मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदेपासून सुरू होऊन षष्ठीला समाप्त होतो. खंडोबा हे महाराष्ट्र व कर्नाटकातील लाखो कुटुंबांचे कुलदैवत आहे — शिव, भैरव व सूर्य यांचे एकत्रित लोकरूप मानले जाते. २०२६ मध्ये कळस मंगळवार, १५ डिसेंबर रोजी येतो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- चंपाषष्ठी — कळस; मंगळवार; स्कंद षष्ठी व मार्तंड भैरवोत्थापनही याच दिवशीमंगळवार, १५ डिसेंबर २०२६
- मार्तंडभैरव षड्रात्रोत्सवारंभ — षड्रात्राची सुरुवात (संदर्भासाठी)बुधवार, ९ डिसेंबर २०२६
महत्त्व
मार्गशीर्ष हा दत्त व महालक्ष्मी भक्तीचा महिना मानला जातो; याच महिन्यात चंपाषष्ठी हा खंडोबा-भक्तांचा प्रमुख सण — मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदेस सुरू होणाऱ्या षड्रात्रोत्सवाचा हा समारोप आहे.
खंडोबाने मणि व मल्ल या राक्षस-बंधूंच्या उपद्रवातून भक्तांना संकटमुक्त केले — अधर्मावर धर्माचा, संकटावर श्रद्धेचा हा विजय मानला जातो. भाविक हा दिवस कुलदैवत-पूजनाचा, नवस-पूर्तीचा व घर-शुद्धीचा मानतात.
अनेक मराठी कुटुंबांसाठी खंडोबा हे कुलदैवत असल्याने चंपाषष्ठी हा घरगुती कुलधर्म-कुलाचार पाळण्याचा प्रमुख दिवस आहे — घटस्थापना, नंदादीप, तळी भरणे व कुलधर्म-नैवेद्य याभोवती हा सण फिरतो. जेजुरी येथील मंदिर-वास्तू व यात्रेचा तपशील जेजुरी खंडोबा पानावर पाहता येतो; चंपाषष्ठी हा सण मुख्यत्वे कथा, विधी व घरोघरच्या आचरणाशी निगडित आहे.
पौराणिक कथा
मणि व मल्ल हे दोन राक्षस-बंधू, वरदानाने उन्मत्त होऊन प्रदेशात उपद्रव करत होते; ऋषी-देव त्रस्त होऊन शिवाकडे धावले. शिवाने मार्तंड भैरव (खंडोबा) रूप धारण करून त्यांच्याशी युद्ध केले; एका परंपरेनुसार हे युद्ध सहा दिवस चालले व मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठीस राक्षसांचा पराभव होऊन संपले — म्हणूनच षड्रात्र व चंपाषष्ठी. मल्हारी माहात्म्य ग्रंथानुसार "मल्लारी/मल्हारी" म्हणजे "मल्ल राक्षसाचा शत्रू" — यावरूनच खंडोबाचे मल्हारी मार्तंड हे नाव आले असे मानले जाते.
राक्षसांच्या भवितव्याबाबत आवृत्तीभेद आढळतो. काही आवृत्त्यांत दोघांचाही वध झाला असे सांगितले जाते; तर काही आवृत्त्यांत मल्लाचा वध होतो आणि मणि शरण येऊन आपला पांढरा घोडा खंडोबाला अर्पण करतो व "प्रत्येक खंडोबा-स्थानी माझे स्मरण असावे" असा वर मागतो — म्हणूनच खंडोबा-मूर्तीजवळ घोडा व कुत्रा दिसतात, अशी लोकश्रुती आहे. एका आवृत्तीत खंडोबा "लिंगद्वय रूपाने" प्रगट झाल्याचाही उल्लेख येतो.
खंडोबा हे कार्तिकेय/स्कंद यांच्याशीही जोडले जातात, आणि याच तिथीस स्कंद षष्ठीही येते — मात्र चंपाषष्ठी व स्कंद षष्ठी हे एकाच तिथीस येणारे सहचर व्रत आहेत, एकच किंवा समान नव्हेत.
कोणी करावे
खंडोबा कुलदैवत असलेली कुटुंबे — मराठा, कुणबी, धनगर, रामोशी व इतर अनेक समाज (महाराष्ट्र व उत्तर कर्नाटक) — हा सण कुलधर्म-कुलाचार म्हणून घरोघरी पाळतात. खंडोबाला नवस बोललेले भाविक तसेच जेजुरी व स्थानिक खंडोबा-मंदिरांत जाणारे भक्तही हा दिवस पाळतात. आचरणाचे स्वरूप कुल व गावपरंपरेनुसार बदलते.
पूजाविधी
मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदेस घटस्थापना करून सहा दिवस नंदादीप प्रज्वलित ठेवला जातो. काही परंपरांत रोज एक फूल वाढवत माळ केली जाते — पहिल्या दिवशी एक फूल, सहाव्या दिवशी सहा फुले. पंचमीस (शुक्ल पाचवी) काही परंपरांत व जेजुरीत तेलहंडा (तेल-विधी) केला जातो.
षष्ठीच्या दिवशी — कळसाच्या दिवशी — तळई व आरती केली जाते. तळी भरणे या विधीत ताम्हनात विड्याचे पान, पैसा, सुपारी, भंडारा (हळद) व खोबरे ठेवून "येळकोट येळकोट जय मल्हार" किंवा "सदानंदाचा येळकोट" म्हणत ते तीन वेळा उचलले जाते, आणि भंडारा उधळला जातो. नारळ फोडून प्रसाद-वाटप हीच सणाची समाप्ती. काही ठिकाणी कुत्र्याची — खंडोबाचे वाहन मानले जाणारे — पूजा व त्याला खाद्य अर्पण करण्याचीही प्रथा आहे.
काही परंपरांत प्रतिपदेपासून पंचमीपर्यंत उपवास ठेवून षष्ठीस सोडला जातो — हे सर्वत्र पाळले जात नाही, कुलपरंपरेनुसार बदलते.
पूजा साहित्य
घट/कलश, सहा दिवस तेवणारा नंदादीप, भंडारा (हळद), फुले किंवा फुलांची माळ, विड्याचे पान, सुपारी, खोबरे/नारळ, हळद-कुंकू, आणि तळी भरण्यासाठी ताम्हन व पैसा.
घट/कलश
नंदादीप
भंडारा (हळद) / हळद-कुंकू
फुले
फुलांची माळ
विड्याचे पान-सुपारी
खोबरे/नारळ
ताम्हन
पैसानैवेद्य
चंपाषष्ठीचा नैवेद्य हा खंडोबा कुलधर्माचा भाग मानला जातो — घरच्या व कुलपरंपरेनुसार बदलतो. मुख्य नैवेद्यात वांग्याचे भरीत, रोडगा (कणकेचा किंवा बाजरीचा जाड भाकरी-सदृश पदार्थ) व कांद्याची पात आवश्यक मानले जातात. काही कुळांत ठोंबरा (जोंधळे दही व मिठात शिजवून) हा पदार्थही केला जातो. लोकपरंपरेत "कांदा फक्त चंपाषष्ठीच्याच दिवशी चालतो" असे सांगितले जाते — ही कुल-विशिष्ट श्रद्धा आहे, सार्वत्रिक नियम नाही.
मंत्र / जयघोष
मुख्य जयघोष "येळकोट येळकोट जय मल्हार!" व "सदानंदाचा येळकोट" हा विजय व भक्तीचा जयघोष आहे — तळी भरताना व भंडारा उधळताना म्हटला जातो. खंडोबाची आरती लोकप्रिय आहे.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्र व उत्तर कर्नाटकातील खंडोबा-भक्तांत हा सण मोठ्या प्रमाणात पाळला जातो; जेजुरीत कळसाची मोठी यात्रा भरते (तपशील जेजुरी खंडोबा पानावर). पंचांगानुसार २०२६ मध्ये केवळ जेजुरीच नव्हे, तर देलवडी व किरीवाडी (दौंड तालुका), शिंगवे (आंबेगाव तालुका) व रेवडी (कोरेगाव तालुका) येथेही याच दिवशी खंडोबा उत्सव भरतो — म्हणजे हा सण गावोगावी साजरा होणारा घरगुती कुलधर्मही आहे, केवळ एका क्षेत्रापुरता मर्यादित नाही.
खंडोबा कुलदैवत असलेली घरे या दिवशी घटस्थापना, तळी भरणे, कुलधर्म-नैवेद्य व कुळानुसार जागरण-गोंधळ/वाघ्या-मुरळी करतात — हे कुल व परंपरा-भेदाने बदलते.
काही स्रोतांत "सुमारे दर तीस वर्षांनी विशिष्ट वार-नक्षत्र-योग जुळून येणारी दुर्मीळ चंपाषष्ठी" असा उल्लेख येतो. मात्र २०२६ च्या पंचांगानुसार या दिवशी नक्षत्र धनिष्ठा व योग हर्षण आहे — दुर्मीळ चंपाषष्ठीसाठी सांगितलेल्या अटींशी हे जुळत नाही. त्यामुळे "मंगळवार आहे म्हणून २०२६ ची चंपाषष्ठी विशेष" असे गृहीत धरू नये.
लक्षात ठेवा
- नैवेद्य (वांगी, कांदा, रोडगा), उपवास व विधी हे कुल व गावानुसार बदलतात — कोणतीही एक पद्धत सार्वत्रिक मानू नये; घरच्या कुलपरंपरेनुसार पाळावी.
- जेजुरीत कळसाच्या दिवशी मोठी गर्दी होते — प्रवास व दर्शनाचा तपशील जेजुरी खंडोबा पानावर पाहावा.
- "दर तीस वर्षांनी विशेष चंपाषष्ठी" हा दावा २०२६ ला लागू होत नाही — हे वर्ष त्या दुर्मीळ प्रकारात मोडत नाही.
- दरवर्षी ग्रेगोरियन तारीख बदलते — तिथी मात्र स्थिर (मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी) असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- चंपाषष्ठी म्हणजे काय?
- मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी — खंडोबाच्या (मार्तंड भैरव) सहा दिवसांच्या षड्रात्राचा कळस, मणि-मल्ल विजयाचे स्मरण.
- चंपाषष्ठी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- मंगळवार, १५ डिसेंबर २०२६.
- खंडोबाचे नवरात्र किती दिवसांचे असते?
- प्रत्यक्षात सहा दिवस (षड्रात्र) — मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत. बोलीत "नवरात्र" म्हणतात, पण सहा तिथींचे असते.
- चंपाषष्ठीला कोणता नैवेद्य दाखवतात?
- वांग्याचे भरीत, रोडगा (कणीक/बाजरी) व कांद्याची पात हे मुख्य कुलधर्म-नैवेद्य; काही कुळांत ठोंबरा, कांदा-लसूणही असतो.
- चंपाषष्ठी व स्कंद षष्ठी एकच आहे का?
- नाही — या एकाच तिथीस येणाऱ्या सहचर व्रत आहेत. खंडोबा कार्तिकेय/स्कंदाशीही जोडले जातात, पण दोन्ही एकसमान नाहीत.
- तळी भरणे म्हणजे काय?
- ताम्हनात विड्याचे पान, पैसा, सुपारी, भंडारा व खोबरे ठेवून "येळकोट येळकोट जय मल्हार" म्हणत तीन वेळा उचलण्याची कृती.
- मणि-मल्ल कथा काय आहे?
- खंडोबाने या दोन राक्षस-बंधूंचा पराभव करून भक्तांना संकटमुक्त केले — शुक्ल षष्ठीस हा विजय झाला. आवृत्तीभेद आढळतो — काहींत दोघांचाही वध, तर काहींत मणि शरण येऊन घोडा अर्पण करतो.