गुरुनानक जयंती (गुरुपर्व)
गुरुनानक जयंती (गुरुपर्व / प्रकाश पर्व) हा शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानक देव जी यांच्या जन्मदिनाचे स्मरण करणारा शीख धर्मातील सर्वांत महत्त्वाचा सण आहे. २०२६ मध्ये ही जयंती मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी — कार्तिक शुक्ल पौर्णिमेला — साजरी होते; ही तारीख निश्चित आहे, इस्लामिक सणांप्रमाणे चंद्रदर्शनावर अवलंबून नाही.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
गुरु नानक देव जी (जन्म १४६९) यांची शिकवण एकेश्वरवाद, सर्व मानवांची समानता व निःस्वार्थ सेवा या तत्त्वांभोवती केंद्रित आहे. नगर कीर्तन, अखंड पाठ व लंगर ही या सणाची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत. योगायोगाने, हाच दिवस हिंदू दिनदर्शिकेतील त्रिपुरारी पौर्णिमा याही सणाशी जुळतो — दोन्ही स्वतंत्र परंपरा असून एकमेकांशी संबंधित नाहीत.
महत्त्व
गुरुनानक जयंती ही गुरु नानक देव जी यांच्या जन्माचे स्मरण व त्यांच्या शिकवणीचे पुनरुज्जीवन करण्याचा दिवस मानली जाते — याला "प्रकाश पर्व" असेही म्हणतात. शीख परंपरेनुसार गुरु नानक यांचा जन्म कार्तिक महिन्यातील पौर्णिमेला झाला असे मानले जाते, त्यामुळे ही जयंती दरवर्षी कार्तिक पौर्णिमेलाच साजरी होते. ही तारीख हिंदू चांद्र दिनदर्शिकेतील तिथीशी संलग्न असल्याने, इस्लामिक हिजरी सणांप्रमाणे चंद्रदर्शनावर अवलंबून नसते — त्यामुळे तारीख आधीच निश्चितपणे सांगता येते.
कोणी साजरी करतात
जगभरातील शीख समुदाय हा सण मोठ्या श्रद्धेने साजरा करतो; भारतातही, विशेषतः पंजाब व इतर राज्यांतील शीख समुदाय, हा सण साजरा करतो. भारत सरकारकडून याला राजपत्रित सुट्टी दिली जाते.
कसे साजरे करतात
- नगर कीर्तन: जयंतीच्या आदल्या दिवशी पंज प्यारे (पाच प्रिय व्यक्ती) यांच्या नेतृत्वाखाली निशान साहिब (शीख ध्वज) व गुरु ग्रंथ साहिबची पालखी घेऊन मिरवणूक काढली जाते.
- अखंड पाठ: गुरु ग्रंथ साहिब या शीख पवित्र ग्रंथाचे सुमारे ४८ तास चालणारे अखंड पठण हा उत्सवाचा मध्यवर्ती भाग आहे.
- लंगर: गुरुद्वारांमध्ये सर्वांसाठी, जात-धर्म-भेद न मानता, मोफत सामुदायिक भोजन (लंगर) दिले जाते — समानता, नम्रता व निःस्वार्थ सेवेचे प्रतीक.
- कीर्तन व प्रवचन: गुरुद्वारांमध्ये विशेष कीर्तन व गुरु नानक यांच्या जीवन-शिकवणीवरील प्रवचने.
ही सर्वसाधारण प्रथा आहे — तपशील प्रादेशिक व स्थानिक गुरुद्वारा-परंपरेनुसार बदलू शकतात.
लक्षात ठेवा
- ही तारीख निश्चित आहे, पण दरवर्षी हिंदू पंचांगानुसार बदलते (साधारण ऑक्टोबर-नोव्हेंबर) — नवीन वर्षासाठी त्या वर्षीचे पंचांग तपासावे.
- त्रिपुरारी पौर्णिमा व गुरुनानक जयंती एकाच तारखेला येत असल्या तरी दोन स्वतंत्र परंपरा आहेत — गल्लत न करता दोन्हींचा स्वतंत्र व आदरपूर्वक उल्लेख करावा.
- कार्तिक पौर्णिमेच्या इतर सोहळ्यांची (कार्तिक स्नान, त्रिपुरारी पौर्णिमा) माहितीही याच साइटवर स्वतंत्रपणे उपलब्ध आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गुरु नानक जयंती २०२६ मध्ये कधी आहे?
- मंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६ — कार्तिक शुक्ल पौर्णिमेला; ही तारीख निश्चित आहे (चंद्रदर्शनावर अवलंबून नाही).
- गुरु नानक जयंती कार्तिक पौर्णिमेलाच का साजरी होते?
- शीख परंपरेनुसार गुरु नानक देव जी यांचा जन्म कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला झाला असे मानले जाते, त्यामुळे दरवर्षी याच तिथीला जयंती साजरी होते.
- गुरुपर्व म्हणजे काय?
- गुरु नानक जयंतीलाच "गुरुपर्व" किंवा "प्रकाश पर्व" असेही म्हणतात — गुरूंच्या जन्माचा/प्रकाशाचा उत्सव.
- नगर कीर्तन म्हणजे काय?
- जयंतीच्या आदल्या दिवशी पंज प्यारे यांच्या नेतृत्वाखाली निशान साहिब व गुरु ग्रंथ साहिबची पालखी घेऊन काढली जाणारी मिरवणूक.
- अखंड पाठ म्हणजे काय?
- गुरु ग्रंथ साहिबचे सुमारे ४८ तास चालणारे अखंड, सलग पठण.
- गुरुनानक जयंती व त्रिपुरारी पौर्णिमा एकाच दिवशी कशा येतात?
- दोन्ही सण कार्तिक पौर्णिमेलाच येतात, पण त्या स्वतंत्र परंपरा आहेत — त्रिपुरारी पौर्णिमा हा हिंदू सण शिवाच्या त्रिपुरासुर-वधाशी निगडित आहे, तर गुरुनानक जयंती शीख परंपरेतील गुरु नानक यांच्या जन्मदिनाशी. एकाच तिथीवर योगायोगाने दोन स्वतंत्र सण येतात.
- गुरु नानक जयंतीला सुट्टी असते का भारतात?
- होय, भारत सरकारकडून राजपत्रित सुट्टी आहे, आणि ही तारीख (हिंदू तिथी-आधारित असल्याने) आधीच निश्चितपणे जाहीर केलेली असते.