हनुमान जयंती
हनुमान जयंती हा श्री हनुमानाचा (मारुतीचा) जन्मोत्सव आहे. महाराष्ट्र व उत्तर भारतात तो चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला साजरा होतो; या वर्षी (2026) २ एप्रिल, गुरुवार (पंचांगानुसार). हनुमानाचा जन्म सूर्योदयी झाला अशी श्रद्धा असल्याने मंदिरांत पहाटेपासून रामायण/कीर्तन चालते आणि जन्म-वेळी थांबवून प्रसादवाटप होते; हनुमानाला शेंदूर व तेल अर्पण करणे हे या सणाचे खास वैशिष्ट्य.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला हनुमानाचा जन्म झाला अशी श्रद्धा आहे — म्हणून या दिवशी हनुमान जयंती / मारुती जन्मोत्सव साजरा केला जातो.
हनुमान हे शक्ती, अखंड रामभक्ती (दास्यभक्ती) व निर्भयतेचे प्रतीक मानले जातात. भक्त धैर्य, संकट-निवारण व संरक्षणासाठी त्यांची प्रार्थना करतात.
रामायणात हनुमान हा रामाचा दिव्य वानर-भक्त — सीताशोध, लंकादहन आणि रावणयुद्धात त्याची भूमिका निर्णायक मानली जाते. रामभक्तीमुळे हनुमान व रामनवमी यांचा घनिष्ठ संबंध जोडला जातो.
वायुपुत्र + रुद्रावतार: वायूच्या दिव्य कृपेने जन्म आणि शिवाचा ११वा अवतार ही दुहेरी ओळख — म्हणून बळ, वेग व चिरंजीवत्व (अमरत्व) यांचे दैवत म्हणून हनुमानाकडे पाहिले जाते.
महाराष्ट्र-विशेष: समर्थ रामदासांनी हनुमानाला बल-शौर्याचा आदर्श मानून दक्षिण महाराष्ट्रात ११ मारुती मंदिरे ('अकरा मारुती') स्थापली आणि तरुणांत व्यायाम-सामर्थ्याचा संदेश दिला. त्यामुळे रामदासी परंपरेत हनुमान जयंतीला मोठे महत्त्व आहे.
वरील श्रद्धा व महत्त्व वर्णनात्मक पद्धतीने मांडले आहे; प्रादेशिक व कौटुंबिक फरक गृहीत धरावा — "सर्वत्र असेच असते" असे मानू नये.
पौराणिक कथा / व्रतकथा
हनुमान-जन्माच्या कथेच्या अनेक आवृत्त्या आहेत; खाली सर्व आवृत्त्यांत समान असलेले कथासूत्र आणि जिथे आवृत्त्या भिन्न आहेत ते वेगळे ठेवले आहे.
समान कथासूत्र. हनुमान हा अंजना (माता) व केसरी (पिता) यांचा पुत्र; तसेच वायुदेवाच्या दिव्य कृपेने जन्मला — म्हणून त्याला वायुपुत्र / पवनपुत्र म्हणतात. अंजना ही एक शापित अप्सरा होती; पुत्रप्राप्तीसाठी तिने (एका आवृत्तीत) दीर्घकाळ शिव/रुद्राची तपस्या केली आणि पुत्रजन्माने ती शापमुक्त झाली. बाल हनुमानाने एकदा उगवत्या सूर्याला पिकलेले फळ समजून त्याच्याकडे झेप घेतली; तेव्हा इंद्राने वज्रप्रहार केला (याच प्रसंगातून 'हनुमान' हे नाव आल्याची आवृत्ती आहे). पुढे हाच बालक रामाचा परम भक्त झाला आणि सीताशोध व रावणयुद्धात रामाला मदत केली.
आवृत्तिभेद (एकच आवृत्ती अंतिम मानलेली नाही). जन्माची यंत्रणा आवृत्तीनुसार वेगळी सांगितली जाते. काही आवृत्तींत शिव थेट अंजनेला पुत्र-वर देतो. तर एकनाथांच्या भावार्थ रामायणात — अंजना रुद्र-उपासना करत असताना अयोध्येत राजा दशरथाचा पुत्रकामेष्टी यज्ञ चालू होता; त्या यज्ञातील पायसाचा (खिरीचा) तुकडा एक घार उचलून नेते आणि वायू तो अंजनेच्या ओंजळीत पोहोचवतो — त्यातून हनुमानाचा जन्म होतो. (हीच पायस-कथा रामनवमीच्या पुत्रकामेष्टीशी जोडलेली आहे.) सूर्याकडे झेप घेण्याचा प्रसंग काही आवृत्तींत ठळक आहे तर काहींत नाही; तसेच केसरीची ओळखही आवृत्तीनुसार बदलते. म्हणून यांतील कोणतीही एक यंत्रणा "हीच खरी" म्हणून येथे दिलेली नाही — कथेचा मुख्य भाव तेवढा कायम आहे.
कोणी करावे
सर्व हनुमान व राम-भक्त हा उत्सव पाळतात; विशेषतः वारकरी, रामदासी व मारुती-उपासक कुटुंबे, आखाडे/तालीम-परंपरा आणि गावोगावची मारुती मंदिरे. मंगळवार व शनिवार हे हनुमान-वार मानणारे भक्त या दिवशी विशेष उपासना करतात.
वयाची किंवा पात्रतेची कठोर अट कोणत्याही प्रमाण स्रोतात आढळत नाही — सहभाग प्रादेशिक व कौटुंबिक रीतीनुसार ठरतो.
पूजाविधी
खाली पूजाविधीचे साधारण स्वरूप दिले आहे; घराघरांत व भागानुसार तपशिलात फरक असतो.
१. पहाटे — स्नान-संकल्प; मंदिरांत/घरी रामायण-कीर्तन व सुंदरकांड-पठण सूर्योदयापूर्वी सुरू होते.
२. जन्म-वेळी (सूर्योदयी) — जन्मोत्सवाचा क्षण; कीर्तन थांबवून जन्म साजरा केला जातो आणि प्रसादवाटप होते.
३. शेंदूर + तेल अर्पण — हनुमानाच्या मूर्ती/प्रतिमेला अभिषेक करून शेंदूर व तेल (विशेषतः तिळाचे/मोहरीचे) अर्पण केले जाते — हे या सणाचे वैशिष्ट्यपूर्ण अंग.
४. फुले-हार व दीप — रुई (अर्कपुष्प) / जास्वंदाची फुले-हार, गंध, अक्षता, तुपाचा/तेलाचा दिवा, धूप व कापूर.
५. पठण — हनुमान चालीसा, भीमरूपी मारुती स्तोत्र, सुंदरकांड व बजरंग बाण यांचे पठण; "जय हनुमान / जय बजरंगबली" असा गजर.
६. आरती व प्रसाद — नैवेद्य दाखवून आरती ('सत्राणे उड्डाणे') म्हणतात व प्रसादवाटप होते. अनेक ठिकाणी ढोल-ताशासह पालखी / मिरवणूक निघते.
उद्यापन: हनुमान जयंती हा एकदिवसीय जन्मोत्सव आहे; स्वतंत्र उद्यापन-विधी सामान्यतः सांगितलेला नाही.
पूजा साहित्य
(प्रादेशिक व कौटुंबिक फरकाने बदलते):
- हनुमान मूर्ती/प्रतिमा (शक्यतो राम-दरबारासह).
- शेंदूर व तेल (तीळ / मोहरी).
- रुई / जास्वंद फुले-हार, गंध / अष्टगंध, अक्षता.
- तुपाचा-तेलाचा दिवा, धूप, कापूर.
- नैवेद्य: गूळ-खोबरे, बुंदी / मोतीचूर लाडू, केळी; तुळशी; आरती-साहित्य.
शेंदूर
तेल
जास्वंद
फुले-हार
गंध/अष्टगंध
अक्षता
तुपाचा-तेलाचा दिवा
धूप
कापूर
नैवेद्य
गूळ-खोबरे
केळी
तुळशीउपवास / आहार
- अनेक भक्त दिवसभर उपवास करतात आणि जन्मोत्सव/आरतीनंतर तो सोडतात; मंगळवारी हनुमान-उपवास पाळणारे या जयंतीलाही उपवास करतात.
- ⚠️ नोंद: 'हनुमान जयंतीचा उपवास' आदल्या दिवशी — १ एप्रिल 2026 (चैत्र शु. १४) — नोंदलेला आहे आणि जयंती २ एप्रिलला. हा फरक जसा आहे तसा येथे दाखवला आहे; उपवास आदल्या दिवशी का, याचे कारण पंचांगात दिलेले नाही — म्हणून ते येथे गृहीत धरून सांगितलेले नाही.
- नैवेद्य / प्रसाद: गूळ-खोबरे, बुंदी / मोतीचूर लाडू, केळी, पंचामृत (परंपरेनुसार).
उपवासाचे कठोर वा शिथिल स्वरूप परंपरेनुसार बदलते — सार्वत्रिक नियम म्हणून मानू नये. आरोग्य-स्थितीनुसार (मधुमेह इ.) गूळ-लाडू/प्रसाद प्रमाणात घ्यावा.
मंत्र / आरती
महाराष्ट्रातली प्रमुख मारुती-आरती "सत्राणे उड्डाणे" (रचयिता समर्थ रामदास, सार्वजनिक-क्षेत्रातील) खाली दिली आहे:
याशिवाय जन्मोत्सवाला व नित्यपठणात पुढील स्तोत्रे लोकप्रिय आहेत — पूर्ण मजकूर येथे न देता ओळख व भाव दिला आहे:
- भीमरूपी महारुद्र स्तोत्र (मारुती स्तोत्र) — समर्थ रामदास-रचित. हनुमानाच्या रूप-बळ-वेगाचे वर्णन व रक्षणासाठी केलेली स्तुती; ओळखीची पहिली ओळ: "भीमरूपी महारुद्रा वज्र हनुमान मारुती…"
- हनुमान चालीसा — तुलसीदास-रचित; हनुमानाची ४० चौपायांतील स्तुती (गुण, बळ व रामभक्तीचे वर्णन), संकट-निवारणासाठी नित्य म्हटली जाते.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्र-विशेष = वेगळेपणा — हे स्थानिक/घरच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.
- सूर्योदयी जन्मोत्सव: पहाटेपासून कीर्तन/रामायण-पठण, जन्म-क्षणी थांबवून प्रसादवाटप — ही महाराष्ट्रातली खास रीत.
- शेंदूर + तेल अर्पण: हनुमानाला संपूर्ण अंगाला शेंदूर-तेल; भक्त मूर्तीवरचा शेंदूर कपाळाला लावतात. (कथेनुसार: सीतेला भांगात शेंदूर लावताना पाहून, रामाच्या दीर्घायुष्यासाठी हनुमानाने अंगभर शेंदूर लावला.)
- समर्थ रामदास व 'अकरा मारुती': रामदासांनी दक्षिण महाराष्ट्रात ११ मारुती मंदिरे (चाफळ इ., १६४८ पासून) स्थापली; हनुमान = बल-व्यायाम-शौर्याचा आदर्श. रामदासी परंपरेत हनुमान जयंतीचे महत्त्व मोठे.
- वर्षातून दोनदा (प्रादेशिक तिथी-भेद): महाराष्ट्र/उत्तर भारत = चैत्र पौर्णिमा; तर दक्षिण/तेलुगू परंपरेत वैशाख कृष्ण दशमी (चैत्र पौर्णिमेला सुरू होऊन वैशाखात समाप्त होणारा ~४१-दिवसीय उत्सव), कर्नाटकात मार्गशीर्ष/वैशाख शुक्ल त्रयोदशी आणि केरळ/तमिळनाडूत धनु (मार्गळी) महिना — असे परंपरेनुसार वेगवेगळे दिवस मानले जातात. म्हणून हनुमान जयंती वर्षातून एकाहून अधिक वेळा येऊ शकते.
- पालखी/मिरवणूक व अखंड सुंदरकांड-पाठ: ढोल-ताशासह मारुतीची पालखी; काही ठिकाणी अखंड पठण. (स्थानिक तपशील — स्थानिक मंदिर/समितीकडून तपासावा.)
लक्षात ठेवा
- जन्म सूर्योदयी ही श्रद्धा; पण नेमकी सूर्योदय-वेळ शहरा-/तारखेनुसार बदलते → ती २ एप्रिल 2026 च्या पानावर पाहावी, येथे सार्वत्रिक वेळ मांडलेली नाही.
- उपवास ऐच्छिक; आरोग्य-स्थितीनुसार गूळ-लाडू/प्रसाद प्रमाणात.
- मंदिर-गर्दी: जन्मोत्सव व पालखीला मोठी गर्दी असते — ज्येष्ठ नागरिक व लहान मुलांची काळजी घ्यावी. (स्थानिक सूचना तपासाव्यात.)
- शेंदूर-तेल मूर्तीला अर्पण करताना डोळ्यांशी संपर्क टाळावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- हनुमान जयंती 2026 मध्ये कधी आहे?
- महाराष्ट्र/उत्तर भारतात २ एप्रिल 2026, गुरुवार (चैत्र शुद्ध पौर्णिमा) — या साइटचे पंचांग व Wikipedia दोन्ही हीच तारीख देतात.
- हनुमान जयंती का साजरी करतात?
- चैत्र पौर्णिमेला हनुमानाचा जन्म झाला अशी श्रद्धा आहे; त्यांचा जन्मोत्सव म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.
- हनुमानाचा जन्म कोणत्या वेळी झाला?
- सूर्योदयी झाला असे मानले जाते; म्हणून पहाटेपासून उपासना होते व जन्म-वेळी प्रसादवाटप होते. नेमकी सूर्योदय-वेळ शहरानुसार बदलते.
- हनुमान जयंतीला काय करावे?
- पहाटे स्नान-पूजा, हनुमान चालीसा / सुंदरकांड पठण, शेंदूर-तेल अर्पण, आरती व प्रसाद. (तपशील घरच्या परंपरेनुसार.)
- हनुमानाला शेंदूर व तेल का वाहतात?
- कथेनुसार सीतेला भांगात शेंदूर लावताना पाहून, रामाच्या दीर्घायुष्यासाठी हनुमानाने अंगभर शेंदूर लावला — म्हणून शेंदूर-तेल-अर्पणाची प्रथा रूढ झाली.
- हनुमान जयंती वर्षातून दोनदा का येते?
- वेगवेगळ्या प्रांतांच्या पंचांग-परंपरांमुळे: महाराष्ट्र/उत्तर भारत = चैत्र पौर्णिमा; तेलुगू परंपरा = वैशाख कृष्ण दशमी (४१-दिवसीय); कर्नाटक/तमिळनाडू-केरळ = आणखी वेगळ्या तिथी. (परंपरेनुसार बदलते.)
- समर्थ रामदास व मारुतीचा काय संबंध आहे?
- रामदास हे राम-हनुमानाचे भक्त; त्यांनी दक्षिण महाराष्ट्रात 'अकरा मारुती' मंदिरे स्थापली आणि हनुमानाला बल-शौर्याचा आदर्श मानले.
- हनुमान जयंतीला उपवास करावा का?
- अनेक भक्त उपवास करतात (मंगळवार-उपवास पाळणारे विशेष); हे ऐच्छिक असून परंपरेनुसार ठरते.