इंदिरा एकादशी

इंदिरा एकादशी ही पितृपक्षाच्या (महालय-श्राद्ध पंधरवड्याच्या) आत येणारी विष्णू-एकादशी — म्हणून हिला 'पितरांसाठीची एकादशी' किंवा 'एकादशी श्राद्ध' असेही म्हणतात. व्रताबरोबर पितरांसाठी श्राद्ध व तर्पण केले जाते. यंदा (२०२६): मंगळवार, ६ ऑक्टोबर — पारणे दुसऱ्या दिवशी (७ ऑक्टोबर, द्वादशी).

देवता: विष्णू (पद्मनाभ/हृषीकेश रूपात)

विष्णू (पद्मनाभ/हृषीकेश रूपात)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

पितृपक्षात येणारे हे व्रत पूर्वजांच्या आत्म्याच्या शांती व उद्धारासाठी विशेष महत्त्वाचे मानले जाते — श्रद्धेने केल्यास पितरांना यमलोक/नरकातून मुक्ती व स्वर्ग-प्राप्ती होते आणि कुटुंबावरील पितृदोष दूर होतो अशी मान्यता आहे. इतर एकादशी मुख्यतः विष्णू-उपासनेच्या असतात; इंदिरा मात्र विष्णू-व्रत आणि पितृ-श्राद्ध/तर्पण दोन्ही एकत्र आणते — हाच तिचा वेगळेपणाचा गाभा.

काही स्रोत — पद्म पुराणाच्या श्रेयाने — 'या व्रताने सात पिढ्यांपर्यंतच्या पितरांना मुक्ती मिळते' असेही सांगतात. हा दावा सर्वत्र आढळत नाही व एका विशिष्ट पुराण-श्रेयाशी बांधलेला आहे — त्यामुळे तो निखळ तथ्य म्हणून नव्हे, मान्यतेनुसार दिला आहे.

कोणत्या महिन्यात — भाद्रपद की आश्विन?

हा एकच दिवस आहे, दोन नावांखाली. महाराष्ट्र-पंचांगात (अमांत) ही 'भाद्रपद कृष्ण एकादशी'; बहुतांश pan-India स्रोतांत ही 'आश्विन कृष्ण एकादशी' (पूर्णिमांत/लोकप्रिय नाव) आढळते — कारण अमांत पद्धतीत कृष्ण-पक्ष आधीच्या महिन्याच्या नावाने मोजला जातो. तारीख व तिथी दोन्हीकडे तीच (६ ऑक्टोबर २०२६) — फक्त महिन्याचे नाव भिन्न.

पौराणिक कथा

खालील कथा विविध स्रोतांतून संकलित केली आहे; तपशिलांत छोटे भेद आढळतात, ते नोंदवले आहेत. मूळ ग्रंथ पद्म पुराण की ब्रह्मवैवर्त पुराण, यावर स्रोत भिन्न आहेत — कोणतेही एक अंतिम मानलेले नाही.

महिष्मती नगरीत राजा इंद्रसेन नावाचा धर्मपरायण, विष्णुभक्त राजा राज्य करत होता. एके दिवशी नारद ऋषी यमलोकातून येऊन राजाच्या दरबारात आले आणि त्याला त्याच्या मृत पित्याचा संदेश दिला — पिता यमलोकात दुःख भोगत होता, कारण त्याच्या हातून एकादशीचे व्रत मध्येच मोडले/भंग पावले होते. नारदांनी राजाला भाद्रपद/आश्विन कृष्ण इंदिरा एकादशीचे व्रत करून त्याचे पुण्य पित्याला अर्पण करण्याचा उपाय सांगितला. राजाने श्रद्धेने व्रत केले — उपवास, विष्णुपूजा, जागरण — व त्याचे पुण्य पित्याच्या नावे अर्पण केले. आकाशातून पुष्पवृष्टी होऊन पिता यमलोकातून मुक्त झाला व स्वर्ग/वैकुंठी गेला.

पित्याच्या यमलोक-गमनाच्या कारणात थोडा भेद आढळतो — बहुतांश स्रोतांत 'एकादशी-व्रत मध्येच मोडले' असे सांगितले आहे, तर एका स्रोतात 'मागील जन्माची पापे' असे कारण दिले आहे. नगरीचे नाव महिष्मती/महिष्मतीपुरी/महिष्मतीपुरा असे शब्द-रूप-भेदाने येते; राजा इंद्रसेन व ऋषी नारद मात्र सर्वत्र समान आहेत.

कोणी करावे

ज्यांच्या घरात पूर्वज स्मरले जातात व पितृपक्षात श्राद्ध केले जाते, ते हे व्रत विशेषतः पूर्वजांच्या मुक्ती-कल्याणासाठी करतात. दर एकादशी उपवास करणाऱ्या विष्णुभक्तांसाठीही इंदिरा ही वार्षिक-चक्रातील पितृपक्षातील विशेष एकादशी आहे.

पूजाविधी

खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो. इंदिरामध्ये व्रत-पूजा + पितृ-श्राद्ध/तर्पण दोन्ही असतात — हा वेगळेपणा लक्षात ठेवावा.

  1. आदल्या दिवशी (दशमीला) संयमित सात्त्विक आहार — धान्य, कांदा-लसूण व तामसिक पदार्थ वर्ज्य.
  2. एकादशीला पहाटे स्नान करून विष्णूची (पद्मनाभ रूपात) पूजा — गंध-अक्षता, तुळशीपत्र व फुले, धूप-दीप, फळे-नैवेद्य अर्पण करून.
  3. पितृ-अंग: पितरांसाठी तर्पण (जलदान) व श्राद्ध, ब्राह्मणभोजन, गरिबांना दान — व्रताचे पुण्य पितरांच्या नावे अर्पण करण्याची भावना. हा इंदिराचा वेगळा भाग.
  4. दिवसभर उपवास; विष्णु-नामजप व विष्णुसहस्रनाम, इंदिरा एकादशी-कथेचे श्रवण.
  5. रात्री जागरण — हरिनाम-भजन.
  6. द्वादशीला (७ ऑक्टोबर) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून, व्रत सोडावे.

पूजा साहित्य

विष्णू (पद्मनाभ) मूर्ती वा प्रतिमा, तुळशीपत्र व फुले-हार, धूप-दीप-निरांजन, फळे-नैवेद्य, पितृ-तर्पणासाठी जल-तीळ-कुश/दर्भ व श्राद्ध-सामग्री, दानासाठी अन्न-वस्त्र-धान्य-दक्षिणा.

तुळशीपत्र
फुले
हार
धूप
दीप
निरांजन
फळे
नैवेद्य
वस्त्र (दानासाठी)
दक्षिणा

उपवास / आहार नियम

एकादशीला तांदूळ, धान्य व सर्व डाळी-कडधान्ये वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे. निर्जळी उपवास बंधनकारक नाही — काही भाविक निर्जळी करतात, तर बहुतेक फळे, दूध किंवा पाण्यासह साधा फलाहार घेतात; दोन्ही परंपरा-मान्य, आरोग्य-स्थितीनुसार निवडावे. नामस्मरण, सत्संग व रात्रजागरणासह असत्य, क्रोध, कांदा-लसूण, मद्य व दिवसा-झोप वर्ज्य मानली जाते.

मंत्र / आरती

व्रत-संकल्प व पूजेत "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" हा विष्णू-मूल-मंत्र पारंपरिकपणे जपला जातो — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार." विष्णुसहस्रनाम वाचण्याचीही व्यापक प्रथा आहे; पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. नेमकी आरती परंपरेनुसार बदलते.

प्रादेशिक रीती

इंदिरा ही pan-India वैष्णव एकादशी आहे — तिला वटपौर्णिमा/आषाढीइतकी खास-मराठी सण-ओळख नाही. तिचे खरे वेगळेपण म्हणजे ती पितृपक्षाच्या आत येते व पितरांच्या मुक्तीशी जोडलेली आहे — हे ६ ऑक्टोबरच्या आजूबाजूचे महालय/मघा-श्राद्ध व १० ऑक्टोबरची सर्वपित्री दर्श अमावास्या यातून ठसते. वेगळी विशिष्ट मराठी-प्रादेशिक रीत (खास नैवेद्य/स्थानिक यात्रा) स्वतंत्र स्रोतांनी पुष्ट झालेली आढळली नाही.

आज लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

इंदिरा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
मंगळवार, ६ ऑक्टोबर २०२६ (भाद्रपद कृष्ण एकादशी); पारणे ७ ऑक्टोबरला.
इंदिरा एकादशीला पितरांची एकादशी का म्हणतात?
कारण ती पितृपक्षाच्या (महालय-श्राद्ध पंधरवड्याच्या) आत येते आणि विशेषतः पूर्वजांच्या मुक्ती-कल्याणासाठी पाळली जाते; व्रताबरोबर पितृ-श्राद्ध/तर्पण केले जाते.
इंदिरा एकादशीचे व्रत का करावे?
मान्यतेनुसार हे व्रत पितरांना यमलोक/नरकातून मुक्ती व स्वर्ग-प्राप्ती देते, पितृदोष दूर करते आणि व्रतीच्या पापांचे क्षालन करते.
इंदिरा एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
महिष्मती नगरीच्या राजा इंद्रसेनाला नारद ऋषींनी सांगितले की त्याचे मृत पिता एकादशी-व्रत-भंगामुळे यमलोकात दुःखी आहेत; राजाने इंदिरा एकादशीचे व्रत करून पुण्य पित्याला अर्पण केल्याने पिता मुक्त झाला.
इंदिरा एकादशीला श्राद्ध करता येते का?
होय — पितृपक्षातील एकादशी असल्याने या दिवशी पितृ-तर्पण व श्राद्ध करण्याची प्रथा आहे; व्रत व श्राद्ध दोन्ही एकत्र केले जातात.
इंदिरा एकादशीचे व्रत कसे करावे?
दशमीला सात्त्विक आहार, एकादशीला विष्णू-पूजा व पितृ-तर्पण/श्राद्ध, दिवसभर उपवास, रात्री जागरण आणि द्वादशीला योग्य वेळी पारणे.
इंदिरा एकादशीचे पारणे कधी करावे?
दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (७ ऑक्टोबर), हरिवासर टाळून योग्य वेळी; नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.