महात्मा गांधी जयंती
महात्मा गांधी जयंती दरवर्षी २ ऑक्टोबर रोजी साजरी होते — राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांचा जन्मदिन (२ ऑक्टोबर १८६९, पोरबंदर, गुजरात). हा दिवस भारतातील तीन 'राष्ट्रीय सुट्टी' दिवसांपैकी एक आहे आणि संयुक्त राष्ट्रांनी गांधींच्या अहिंसा-तत्त्वज्ञानाच्या सन्मानार्थ २ ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणूनही जागतिक स्तरावर घोषित केला आहे. यंदा (२०२६) गांधी जयंती शुक्रवारी येते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
गांधींचा महाराष्ट्राशी थेट, सखोल संबंध आहे — त्यांचे १९३६ पासून मृत्यूपर्यंत (१९४८) निवासस्थान वर्ध्याजवळील सेवाग्राम आश्रम होते. ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते — पंचांगातील तिथी किंवा नक्षत्रावर ती अवलंबून नाही.
इतिहास व महत्त्व
मोहनदास करमचंद गांधी (१८६९–१९४८) यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व अहिंसा व सत्याग्रहाच्या मार्गाने केले — मिठाचा सत्याग्रह (दांडी यात्रा), असहकार आंदोलन व चले जाव आंदोलन ही याची काही प्रमुख उदाहरणे. त्यांना 'राष्ट्रपिता' म्हणून संबोधले जाते. त्यांच्या अहिंसेच्या तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव इतका व्यापक आहे की संयुक्त राष्ट्रांनी त्यांच्या जन्मदिनालाच जागतिक अहिंसा दिन म्हणून मान्यता दिली — भारताबाहेरही या दिवसाला असलेले महत्त्व यातून दिसते.
मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी पोरबंदर, गुजरात येथे झाला. संयुक्त राष्ट्र आमसभेने १५ जून २००७ रोजी ठराव पारित करून २ ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणून घोषित केला — शिक्षण व जनजागृतीद्वारे अहिंसेचा संदेश पसरवणे हा उद्देश होता, आणि या ठरावाला १४० देशांचा सह-पाठिंबा मिळाला होता.
गांधींचे समकालीन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनीही स्वतंत्र भारताच्या जडणघडणीत — विशेषतः राज्यघटनेच्या निर्मितीत — मोठे योगदान दिले; दोघांचीही स्वतंत्र भारताच्या शिल्पकारांमध्ये गणना होते, जरी अनेक सामाजिक प्रश्नांवर त्यांची भूमिका व दृष्टिकोन वेगवेगळे राहिले.
राष्ट्रीय सुट्टी
प्रजासत्ताक दिन, स्वातंत्र्य दिन व गांधी जयंती हे भारतातील केवळ तीन 'राष्ट्रीय सुट्टी' दिवस आहेत — या तिन्ही दिवशी सर्व आस्थापने (शासकीय, खासगी, बँका, शाळा) बंद ठेवणे बंधनकारक असते.
महाराष्ट्राशी संबंध — सेवाग्राम आश्रम
गांधी जयंतीसाठी महाराष्ट्राचा खरा, सखोल व चांगला-दुजोरा-दिलेला संबंध आहे — जबरदस्तीने शोधलेला नाही. एप्रिल १९३६ मध्ये गांधीजींनी वर्ध्याजवळील शेगाव हे गाव 'सेवाग्राम' (सेवेचे गाव) असे नामकरण करून तेथे आपले निवासस्थान स्थापन केले — आणि १९४८ मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत हेच त्यांचे मुख्य निवासस्थान राहिले. साबरमती आश्रमानंतर सेवाग्राम आश्रमाला विशेष महत्त्व आहे, कारण गांधींच्या जीवनातील व स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक महत्त्वाचे राष्ट्रीय निर्णय याच ठिकाणी घेतले गेले. आजही सेवाग्राम आश्रम एक तीर्थक्षेत्रासमान स्थळ आहे, जेथे गांधी जयंतीसारख्या दिवशी स्मरण-कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
गांधींचा महाराष्ट्राशी आणखी एक थेट, स्वतंत्रपणे दुजोरा दिलेला ऐतिहासिक संबंध म्हणजे स्वातंत्र्य दिना च्या पानावर सविस्तर दिलेले 'चले जाव' आंदोलन — ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर (आताचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) गांधींनी हे आंदोलन सुरू केले होते.
कसा साजरा केला जातो
देशभर शाळा, कार्यालये व सार्वजनिक ठिकाणी प्रार्थना सभा व श्रद्धांजली कार्यक्रम होतात. गांधींच्या पुतळ्यांना फुलांचे हार घातले जातात आणि त्यांचे आवडते भजन 'रघुपती राघव राजाराम' गायले जाते. अनेक लोक स्वच्छता मोहिमेत सहभागी होतात.
गांधी जयंतीसाठी वर उल्लेखलेला सेवाग्राम आश्रम (वर्धा) व मुंबईतील चले जाव-संदर्भ हे महाराष्ट्राचे दोन ठोस अँगल आहेत — बहुतांश सर्वसाधारण गांधी-जयंती-लेख फक्त पोरबंदर व साबरमतीवर लक्ष केंद्रित करतात, त्यामुळे सेवाग्रामचा उल्लेख या पानाला वेगळेपण देतो.
लक्षात ठेवा
- गांधी जयंती (२ ऑक्टोबर, जन्मदिन) व गांधींचा स्मृतिदिन ("शहीद दिन", ३० जानेवारी) या दोन वेगळ्या तारखा आहेत — गल्लत टाळावी.
- सेवाग्राम आश्रम (वर्धा, महाराष्ट्र) व साबरमती आश्रम (अहमदाबाद, गुजरात) हे गांधींचे दोन वेगवेगळे, वेगवेगळ्या कालखंडांतील निवासस्थान-आश्रम आहेत — एकत्र मिसळू नयेत.
- या दिवशी बँका, शाळा व बहुतेक शासकीय-खासगी कार्यालये बंद असतात — महत्त्वाची कामे आधीच आटोपून घ्यावी.
- ही तारीख स्थिर-ग्रेगोरियन आहे (नेहमी २ ऑक्टोबर) — तिथी-आधारित सणांप्रमाणे दरवर्षी बदलत नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गांधी जयंती का साजरी केली जाते?
- राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या जन्मदिनानिमित्त (२ ऑक्टोबर १८६९) हा दिवस साजरा केला जातो — भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या अहिंसक नेतृत्वाच्या स्मरणार्थ.
- महात्मा गांधींचा जन्म कधी व कुठे झाला?
- २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी पोरबंदर, गुजरात येथे.
- गांधी जयंतीला आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन का म्हणतात?
- संयुक्त राष्ट्र आमसभेने १५ जून २००७ रोजी ठराव मंजूर करून २ ऑक्टोबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणून घोषित केला — गांधींच्या अहिंसा-तत्त्वज्ञानाच्या जागतिक सन्मानार्थ.
- गांधी जयंतीला राष्ट्रीय सुट्टी असते का?
- हो — गांधी जयंती, प्रजासत्ताक दिन व स्वातंत्र्य दिन हे भारतातील केवळ तीन दिवस आहेत ज्यादिवशी सर्व आस्थापने बंद ठेवणे बंधनकारक असते.
- महात्मा गांधी व महाराष्ट्राचा संबंध काय?
- गांधींनी १९३६ ते १९४८ (मृत्यूपर्यंत) वर्ध्याजवळील सेवाग्राम आश्रमात वास्तव्य केले — तेथे त्यांच्या जीवनातील अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले गेले. १९४२ चे चले जाव आंदोलनही मुंबईतून सुरू झाले होते.