राष्ट्रीय क्रीडा दिन
राष्ट्रीय क्रीडा दिन दरवर्षी २९ ऑगस्ट रोजी साजरा होतो — हॉकी-दिग्गज मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिन (२९ ऑगस्ट १९०५). हा दिवस भारतात प्रथम २०१२ साली साजरा करण्यास सुरुवात झाली. या दिवशी राष्ट्रपती भवनात राष्ट्रपतींच्या हस्ते खेलरत्न, अर्जुन, द्रोणाचार्य व ध्यानचंद हे राष्ट्रीय क्रीडा-पुरस्कार प्रदान केले जातात. ही भारताची सार्वजनिक सुट्टी नाही — प्रजासत्ताक दिन, स्वातंत्र्य दिन व गांधी जयंती या भारताच्या तीन अधिकृत राष्ट्रीय सुट्ट्यांत राष्ट्रीय क्रीडा दिनाचा समावेश नाही. यंदा (२०२६) २९ ऑगस्ट शनिवारी येतो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
राष्ट्रीय क्रीडा दिन भारतातील क्रीडा-संस्कृती, खेळाडूंचे योगदान व तंदुरुस्तीचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी साजरा केला जातो.
इतिहास व महत्त्व
मेजर ध्यानचंद कोण होते: मेजर ध्यानचंद (जन्म २९ ऑगस्ट १९०५ — मृत्यू ३ डिसेंबर १९७९) हे भारतीय हॉकीचे दिग्गज खेळाडू होते, ज्यांना चेंडूवरील अफलातून नियंत्रणासाठी "हॉकीचे जादूगार" म्हटले जाते. १९२६ ते १९४९ या काळात खेळलेल्या त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी भारताला १९२८, १९३२ व १९३६ च्या ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये सलग तीन सुवर्णपदके मिळवून दिली. १९२८ च्या ऑलिम्पिकमध्ये ५ सामन्यांत १४ गोल करत ते स्पर्धेतील सर्वोच्च गोल-करणारे खेळाडू ठरले; एकूण तीन ऑलिम्पिकमधील १२ सामन्यांत त्यांनी ३७ गोल केले. भारत सरकारने १९५६ मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.
त्यांच्या एकूण कारकिर्दीतील गोल-संख्येबद्दल स्रोतांत तफावत आढळते — काही ठिकाणी ५७०, तर काही ठिकाणी शेकडो गोल असा उल्लेख येतो; ही तफावत मोजणीच्या वेगवेगळ्या व्याप्तीमुळे (फक्त आंतरराष्ट्रीय सामने वि. संपूर्ण कारकीर्द) आहे, त्यामुळे एकच ठाम आकडा इथे दिलेला नाही.
भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन प्रथम २०१२ साली साजरा करण्यास सुरुवात झाली — मेजर ध्यानचंद यांच्या जन्मदिनाला हा दर्जा देऊन. भारत सरकारचे युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय या दिवसाचा वापर नागरिकांना तंदुरुस्ती व क्रीडा-सहभागाबाबत जागरूक करण्यासाठीही करते.
पुरस्कार
दरवर्षी या दिवशी राष्ट्रपती भवनात एका विशेष समारंभात राष्ट्रपतींच्या हस्ते देशातील सर्वोत्कृष्ट खेळाडू व प्रशिक्षकांना मेजर ध्यानचंद खेलरत्न (सर्वोच्च क्रीडा-सन्मान), अर्जुन पुरस्कार, द्रोणाचार्य पुरस्कार (प्रशिक्षकांसाठी) व ध्यानचंद पुरस्कार (जीवनगौरव) प्रदान केले जातात. शाळा-महाविद्यालयांत व क्रीडा-संस्थांमध्ये या दिवशी क्रीडा-स्पर्धा व तंदुरुस्ती-उपक्रमही आयोजित केले जातात.
सार्वजनिक सुट्टीचा दर्जा
राष्ट्रीय क्रीडा दिन ही भारताची सार्वजनिक सुट्टी नाही. भारतात फक्त तीन अधिकृत राष्ट्रीय सुट्ट्या आहेत — प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी), स्वातंत्र्य दिन (१५ ऑगस्ट) व गांधी जयंती (२ ऑक्टोबर) — आणि राष्ट्रीय क्रीडा दिन त्यांत समाविष्ट नाही. शाळा व सरकारी कार्यालये या दिवशी नेहमीप्रमाणे सुरू राहतात; राष्ट्रपती भवनातील पुरस्कार-समारंभ व नागरिकांना खेळ/तंदुरुस्तीत सहभागी होण्याचे आवाहन एवढेच या दिवसाचे विशेष स्वरूप आहे.
जागतिक आरोग्य दिन व जागतिक वसुंधरा दिन यांसारख्याच, राष्ट्रीय क्रीडा दिनही एक निश्चित तारखेचा नागरी स्मृतिदिन आहे — छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती प्रमाणे तो एका ऐतिहासिक व्यक्तीच्या जन्मदिनाशी जोडलेला आहे, पण त्या दिवसाप्रमाणे सार्वजनिक सुट्टी नाही.
लक्षात ठेवा
- ही सार्वजनिक सुट्टी नाही — शाळा/कार्यालये नेहमीप्रमाणे सुरू राहतात.
- मेजर ध्यानचंद यांच्या करियर-गोल्सची संख्या स्रोतानुसार वेगळी आहे — ठाम एकच आकडा गृहीत धरू नये.
- हा राष्ट्रीय स्मृतिदिन आहे, धार्मिक व्रत/सण नाही.
- ही निश्चित ग्रेगोरियन तारीख आहे — दरवर्षी २९ ऑगस्टलाच येते; पंचांग-तिथी अप्रस्तुत आहे, आणि याच दिवशी येणारी श्रावण कृष्ण प्रतिपदा केवळ योगायोग आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- राष्ट्रीय क्रीडा दिन २९ ऑगस्टलाच का साजरा करतात?
- हॉकी-दिग्गज मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिन २९ ऑगस्ट १९०५ — त्यांच्या स्मरणार्थ ही तारीख निवडली गेली.
- राष्ट्रीय क्रीडा दिनाची सुरुवात कधी झाली?
- भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन प्रथम २०१२ साली साजरा करण्यास सुरुवात झाली.
- राष्ट्रीय क्रीडा दिनाला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही — भारताच्या फक्त तीन अधिकृत राष्ट्रीय सुट्ट्यांत (प्रजासत्ताक दिन/स्वातंत्र्य दिन/गांधी जयंती) राष्ट्रीय क्रीडा दिनाचा समावेश नाही; शाळा व कार्यालये नेहमीप्रमाणे सुरू राहतात.
- मेजर ध्यानचंद कोण होते आणि त्यांचे योगदान काय?
- ते भारताचे हॉकी-दिग्गज खेळाडू होते, ज्यांनी १९२८, १९३२ व १९३६ च्या ऑलिम्पिकमध्ये भारताला सलग तीन सुवर्णपदके मिळवून दिली — त्यांना "हॉकीचे जादूगार" म्हटले जाते.
- राष्ट्रीय क्रीडा दिनी कोणते पुरस्कार दिले जातात?
- राष्ट्रपतींच्या हस्ते मेजर ध्यानचंद खेलरत्न, अर्जुन पुरस्कार, द्रोणाचार्य पुरस्कार व ध्यानचंद पुरस्कार प्रदान केले जातात.