परमा एकादशी
परमा एकादशी — अधिक मासाच्या (जोड-महिन्याच्या) कृष्ण पक्षात येणारे विष्णू-व्रत — दर ~३ वर्षांनी एकदाच येते, त्यामुळे बहुतांश वाचकांनी हे नावही कधी ऐकलेले नसते. शुक्ल पक्षातील जोडी-एकादशी पद्मिनी एकादशी च्या विपरीत, परमा एकादशीचा भाव पापक्षालनाऐवजी धन-दारिद्र्य-निवारण व समृद्धी आहे — सुमेधा-पवित्रा या गरीब दांपत्याच्या समृद्धी-कथेशी हे जोडलेले आहे. यंदा (२०२६): गुरुवार, ११ जून (अधिक ज्येष्ठ कृष्ण एकादशी); पारणे दुसऱ्या दिवशी (१२ जून).
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
'परमा' म्हणजे 'परम/सर्वोच्च' — अधिक मास स्वतः भगवान विष्णूने आपले नाव देऊन 'पुरुषोत्तम मास' बनवला असे मानले जाते, त्यामुळे त्यातील एकादशी-व्रत इतर एकादशींपेक्षाही अधिक फलदायी मानले जाते असे सांगितले जाते. अधिक मासात दोन जास्तीच्या एकादशी येतात — शुक्ल पक्षात पद्मिनी (कमला), कृष्ण पक्षात परमा; सर्वसाधारण वर्षी फक्त २४ एकादशी असतात, अधिक-मास-वर्षी २६ होतात. मात्र परमा एकादशी दरवर्षी येत नाही — फक्त अधिक-मास-वर्षांतच येते, त्यामुळे हे नेहमीचे वार्षिक व्रत समजू नये.
इतर एकादशींच्या सर्वसाधारण पापक्षालन-भावाहून वेगळे, परमा एकादशीचा विशेष भाव धन-दारिद्र्य-निवारण आहे — कथेनुसार या व्रताने कुबेर धनाधीश झाला व राजा हरिश्चंद्राला राज्य, पत्नी व पुत्र परत मिळाले असे सांगितले जाते. ही पुराणपरंपरेतील फलश्रुती आहे; हमी म्हणून घेऊ नये. काही स्रोतांत या एकादशीचे 'हरिवल्लभा एकादशी' असेही (दुर्बळ-दुजोरा असलेले) पर्यायी नाव आढळते.
पौराणिक कथा
कांपिल्य नगरीत सुमेधा नावाचा एक अत्यंत गरीब पण धर्मनिष्ठ ब्राह्मण आपली पत्नी पवित्रा हिच्यासह राहत असे — पूर्वजन्मीच्या एखाद्या पापामुळे त्याच्यावर अन्न-वस्त्र-निवाऱ्याचीही वानवा होती. उदरनिर्वाहासाठी परदेशी जाण्याचा विचार सुमेधा करतो, तेव्हा पत्नी पवित्रा त्याला थांबवते — प्रारब्ध व पूर्वपुण्यावर श्रद्धा ठेवण्यास सांगते. याच सुमारास कौंडिन्य ऋषी त्यांच्या घरी येतात; दांपत्य यथाशक्ती त्यांचा आदरसत्कार करते व दारिद्र्य-निवारणाचा उपाय विचारते. कौंडिन्य ऋषी त्यांना परमा एकादशीचे व्रत सुचवतात — हे व्रत हरिला अत्यंत प्रिय असून सर्व पापे व दारिद्र्य-दुःख नष्ट करते असे सांगून पंचरात्र (पाच दिवसांच्या) उपवासाची कृती समजावतात. या सल्ल्यादरम्यान कौंडिन्य पूर्वीच्या दाखल्यांचाही उल्लेख करतात — याच व्रताने कुबेर धनाधीश झाला व राजा हरिश्चंद्राला राज्य-पत्नी-पुत्र परत मिळाले.
सुमेधा-पवित्रा श्रद्धेने हे व्रत आचरतात. पारण्यानंतर एक तेजस्वी राजपुत्र त्यांच्या दारी येतो — ब्रह्मदेवाच्या स्वप्न-आज्ञेने पाठवलेला — व त्यांना घर, गोधन व एक गाव उदरनिर्वाहासाठी देतो. दांपत्य सुखाने जगून अंती विष्णुलोक प्राप्त करते. भगवान श्रीकृष्णांनी ही कथा व माहात्म्य सांगितले अशी परंपरा आहे; स्कंद पुराणात याचा उल्लेख असल्याचे नमूद केले जाते.
कृष्णांनी ही कथा नेमकी कोणाला सांगितली यात स्रोतांत भेद आहे — काही ठिकाणी अर्जुनाला, तर एका स्रोतात (थेट-कोटेशनसह) युधिष्ठिराला सांगितल्याचा उल्लेख आहे; इतर बहुतांश एकादशी-कथांची सर्वसाधारण चौकट कृष्ण→युधिष्ठिर अशी असल्याने ती अधिक सुसंगत दिसते, पण येथे कोणतीही एक आवृत्ती अंतिम मानलेली नाही.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः आर्थिक अडचणीतून सुटका व धन-समृद्धी इच्छिणारे, परमा एकादशीचे व्रत करतात — कथेचा गाभाच दारिद्र्य-निवारण असल्याने हा या व्रताचा विशेष भाव मानला जातो. जे संपूर्ण अधिक मास (पुरुषोत्तम मास) पाळतात, त्यांच्यासाठी परमा एकादशी हा महिन्याच्या शेवटाकडील एक महत्त्वाचा टप्पा असतो.
व्रतविधी
खालील क्रम एक-दिवसीय सर्वसाधारण पद्धत आहे — विविध स्रोतांतून संकलित, ठाम/एकमेव-योग्य विधी नाही.
- आदल्या दिवशी (दशमी) संयमित सात्त्विक/एकभुक्त आहार घेऊन धान्य व कांदा-लसूण वर्ज्य करतात.
- एकादशीला ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करून स्वच्छ (शक्यतो पिवळे) वस्त्र परिधान करतात; विष्णूची मूर्ती/प्रतिमा-स्थापना करतात.
- पंचामृत-स्नान, गंध-अक्षता-कुंकू, तुळशी मंजिरी व पिवळी फुले अर्पण करून धूप-दीप (तुपाचा अखंड दिवा) लावतात.
- 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' जप व विष्णुसहस्रनाम-पठण करतात; कथा ऐकतात/वाचतात.
- संध्याकाळी दीपदान करून रात्री-जागरण, भजन-कीर्तन करतात (ऐच्छिक).
- अन्न, वस्त्र, छत्री, पाण्याचा माठ यांचे दान करतात.
- दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) योग्य वेळी, हरिवासर टाळून पारणे करतात.
कथेत कौंडिन्य ऋषींनी सुमेधाला ब्रह्मचर्य-पालन व रात्री-जागरणासह पाच दिवसांचे (पंचरात्र) व्रत सांगितल्याचाही उल्लेख आहे — हा शास्त्र-आदर्श/कथेतील पर्याय आहे; आजची सर्वसाधारण प्रथा एक-दिवसीय आहे, पाच दिवसांचे व्रत अनिवार्य समजू नये.
पूजा साहित्य
विष्णूची मूर्ती वा प्रतिमा, चौरंग/पाट, स्वच्छ (शक्यतो पिवळे) वस्त्र, गंध-हळद-कुंकू-अक्षता, तुळशी मंजिरी व पिवळी फुले, पंचामृत, धूप-दीप-निरांजन (तुपाचा दिवा), कापूर, शंख, फळे-पंचमेवा-नारळ (नैवेद्य), कलश-जल आणि दानासाठी अन्न/वस्त्र/छत्री/जलपात्र.
चौरंग/पाट
स्वच्छ वस्त्र
गंध
हळद-कुंकू
अक्षता
तुळशी मंजिरी
पिवळी फुले
पंचामृत
धूप
तुपाचा दिवा
निरांजन
कापूर
फळे
पंचमेवा
नारळ
नैवेद्य
कलश-जलउपवास / आहार नियम
तांदूळ, गहू, धान्य व सर्व डाळी-कडधान्ये वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे; एका मराठी स्रोतानुसार या दिवशी तांदूळ खाणे विशेषतः निषिद्ध मानले जाते (व्रत न करणाऱ्यांनीही टाळावे असा उल्लेख — सार्वत्रिक हमी नाही). फळे, दूध, सुका मेवा, साबुदाणा, मखाणा, बटाटा, रताळे, सिंगाडा/कुट्टू/राजगिरा-पीठ व सैंधव मीठ चालते; काही निर्जल उपवासही करतात, शक्तीनुसार. कांदा-लसूण, मांसाहार, मद्य व तामसिक अन्न वर्ज्य; दिवसा-झोप व कोणाचा अपमान टाळावा; या दिवशी तुळशीची पाने तोडू नयेत असाही उल्लेख आहे. हे नियम घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात; आरोग्य-स्थिती असल्यास तज्ज्ञ-सल्ला घ्यावा ('आज लक्षात ठेवा' पाहा).
मंत्र / आरती / स्तोत्र
विष्णूचा मूळ-मंत्र 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' — अर्थ: 'भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार' — एकादशी-पूजेत व संकल्पात पारंपरिकपणे जपला जातो. विष्णुसहस्रनाम (विष्णूची १००० नावे) वाचण्याचीही एकादशीला व्यापक प्रथा आहे; त्याचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. गीता-पाठाचाही एका स्रोतात उल्लेख आढळतो. नेमकी आरती/स्तोत्र परंपरेनुसार बदलते; पूर्ण मजकूर पडताळणीनंतर दिला जाईल.
प्रादेशिक रीती
परमा एकादशी ही मूलतः पॅन-इंडिया वैष्णव, अधिक-मास-यंत्रणेवर आधारित एकादशी आहे — महाराष्ट्र-विशिष्ट उगम नाही. मात्र अपरा एकादशीसारख्या 'शून्य मराठी-कव्हरेज' प्रकाराहून हे वेगळे आहे — मराठी माध्यमांत या विषयावर सक्रिय, स्वतंत्र कव्हरेज सापडले, म्हणजे महाराष्ट्रात हा विषय दुर्लक्षित नाही. अधिक मासात शुक्ल पक्षाची एकादशी 'पद्मिनी (कमला)' व कृष्ण पक्षाची 'परमा' अशी जोडी मराठी व हिंदी दोन्ही स्रोतांत सातत्याने नोंदलेली आहे. महाराष्ट्र-विशिष्ट वेगळी प्रथा (स्थानिक मंदिर-सोहळे, विशिष्ट कथा-पारायण) या संशोधनात स्वतंत्रपणे आढळली नाही.
आज लक्षात ठेवा
- नाव-सावधान: पंचांगात ११ जून हा दिवस सध्या चुकीने 'कमला एकादशी' असे दाखवले जाऊ शकते — प्रत्यक्षात ही परमा एकादशी आहे. कमला/पद्मिनी एकादशी नेहमी शुक्ल पक्षात असते (यंदा २७ मे); ११ जूनची ही घटना कृष्ण पक्षातील आहे, त्यामुळे दोन्ही एकत्र समजू नयेत.
- पारणे-वेळ (२०२६): एकादशी-तिथी ११ जूनला २२.३६ ला संपते; पारणे द्वादशीला (१२ जून) योग्य मुहूर्तात, हरिवासर टाळून — द्वादशी १२ जून १९.३७ ला संपते. नेमकी घड्याळी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगावर किंवा ११ जून दिनविशेष पानावर पाहावी.
- आरोग्य-काळजी: जून महिना महाराष्ट्रात ऐन उन्हाळा/मान्सूनपूर्व काळ — निर्जल किंवा पाच-दिवसीय कडक उपवास निवडल्यास वृद्ध, गर्भवती, स्तनदा माता, लहान मुले, मधुमेही, रुग्ण व नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी तो टाळावा किंवा तज्ज्ञ-सल्ल्याने करावा; फलाहार-पर्याय सुरक्षित आहे. चक्कर किंवा तीव्र अशक्तपणा जाणवल्यास व्रत सोडावे.
- धार्मिक-मान्यता: 'सर्व तीर्थ-यज्ञांचे पुण्य', 'कुबेरासारखी समृद्धी' यांसारखी फळश्रुती पुराण-स्तुती आहे — पुराण-परंपरेनुसार दिली आहे, सार्वत्रिक हमी नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- परमा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- गुरुवार, ११ जून २०२६ (अधिक ज्येष्ठ कृष्ण एकादशी). पंचांगात हा दिवस सध्या चुकीने 'कमला एकादशी' असे दाखवला जाऊ शकतो — प्रत्यक्षात ही परमा एकादशी आहे. पारणे दुसऱ्या दिवशी (१२ जून).
- परमा एकादशी आणि पद्मिनी एकादशीत काय फरक आहे?
- दोन्ही अधिक मासात येतात — शुक्ल पक्षातील एकादशी 'पद्मिनी (कमला)', कृष्ण पक्षातील 'परमा'. २०२६ मध्ये पद्मिनी २७ मेला, परमा ११ जूनला.
- परमा एकादशीचे व्रत का करावे?
- मान्यतेनुसार हे व्रत धन-दारिद्र्य-निवारण व समृद्धी देते — कथेत सुमेधा-पवित्रा या गरीब दांपत्याला या व्रताने वैभव मिळाले; कुबेर व राजा हरिश्चंद्रालाही याच व्रताने धन/राज्य मिळाले असे सांगितले जाते.
- परमा एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- कांपिल्य नगरीतील गरीब ब्राह्मण सुमेधा व पत्नी पवित्रा यांनी कौंडिन्य ऋषींच्या सल्ल्याने हे व्रत केले; व्रतानंतर एक राजपुत्र त्यांना घर-गोधन-गाव देऊन गेला, दांपत्य समृद्ध झाले. (स्कंद पुराणातील ही कथा भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितली अशी परंपरा आहे.)
- परमा एकादशीचे व्रत कसे करावे?
- दशमीला सात्त्विक आहार; एकादशीला ब्रह्ममुहूर्त-स्नान, विष्णू-पूजा (तुळस/पिवळी फुले/दीप), मंत्रजप-कथाश्रवण, दिवसभर उपवास; द्वादशीला पारणे. काही परंपरेत पाच-दिवसीय पंचरात्र-व्रताचाही उल्लेख आहे (शास्त्र-आदर्श आवृत्ती).
- अधिक मासात एकादशी दोनदा का येते?
- अधिक मासात एक पूर्ण चांद्रमास जास्तीचा येत असल्याने त्याच्या दोन्ही पक्षांत (शुक्ल व कृष्ण) एकादशी येते — शुक्लातील पद्मिनी, कृष्णातील परमा. सर्वसाधारण वर्षी फक्त २४ एकादशी असतात; अधिक-मास-वर्षी २६.
- परमा एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: १२ जून) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून. नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार.
- परमा एकादशीला काय खावे व काय टाळावे?
- तांदूळ, गहू, धान्य व डाळी-कडधान्ये टाळावी (तांदूळ विशेष-निषिद्ध मानला जातो); फळे, दूध, साबुदाणा, सुका मेवा, सैंधव मीठ चालते. कांदा-लसूण, मांसाहार व तामसिक अन्न वर्ज्य; तुळशीची पाने तोडू नयेत. आरोग्य-स्थिती असल्यास फलाहार व तज्ज्ञ-सल्ला घ्यावा.