पद्मिनी एकादशी (कमला एकादशी)
पद्मिनी एकादशी — पंचांगात ज्याला 'कमला एकादशी' असेही म्हटले जाते — हे अधिक मासाच्या (जोड-महिन्याच्या) शुक्ल पक्षात येणारे विष्णू-व्रत आहे, जे दर ~३ वर्षांनी एकदाच येते. यंदा (२०२६): बुधवार, २७ मे (अधिक ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी); पारणे दुसऱ्या दिवशी (२८ मे). पुढील पद्मिनी एकादशी २०२७ मध्ये नाही — पुढचा अधिक मास थेट २०२९ मध्ये (अधिक चैत्रात) येतो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
पद्मिनी एकादशी विष्णूला समर्पित आहे व अधिक मासात येणाऱ्या दोन एकादशींपैकी एक आहे — दुसरी म्हणजे याच जोड-महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील परमा एकादशी. अधिक मास हा सौर व चांद्र वर्षांतील फरक भरून काढण्यासाठी घातलेला जोड-महिना — पूर्वी 'मल मास' (अशुद्ध) मानला जात असे, पण पुराण-परंपरेनुसार विष्णूंनी त्याला स्वतःचे नाव देऊन 'पुरुषोत्तम मास' बनवले, त्यामुळे या महिन्यातील व्रतांचे फळ अधिक मानले जाते असे सांगितले जाते. याच वैशिष्ट्यामुळे पद्मिनी एकादशी दरवर्षी येत नाही — अधिक मास साधारण दर ३२-३३ महिन्यांनी (~३ वर्षांनी) येतो, त्यामुळे हे व्रतही तितक्याच क्वचित येते.
दोन्ही एकाच तिथीची दोन प्रचलित नावे आहेत, वेगळ्या घटना नाहीत.
पौराणिक कथा
माहिष्मती नगरीचा एक निपुत्रिक राजा होता (एका आवृत्तीत नाव कृतवीर्य, दुसरीत उपकीर्तिवीर्य), ज्याला व त्याच्या राणीला (नाव आवृत्तीनुसार पद्मिनी किंवा प्रमदा) संतानप्राप्ती होत नव्हती. एके दिवशी ऋषी-पत्नी अनसूयेकडून राणीला अधिक मासातील या एकादशी-व्रताचे रहस्य कळते. राणीने रात्रभर जागरणासह हे व्रत श्रद्धेने केले, आणि विष्णू प्रसन्न होऊन तिला पुत्र-वर दिला — त्यातून जन्माला येतो पुत्र कार्तवीर्य अर्जुन (ज्याला सहस्रार्जुन असेही म्हणतात). राजा व राणीची नेमकी नावे स्रोतानुसार बदलतात.
या कथेचे मूळ पुराण नेमके कोणते हे स्रोतांत स्पष्ट/सुसंगत नाही — एका ठिकाणी स्कंद पुराणाचा एकल-स्रोत उल्लेख आढळतो, तर काही ठिकाणी पद्म पुराणाच्या उत्तर खंडाचा संदर्भ दिला जातो.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः जे पापक्षालन व वैकुंठ-प्राप्तीच्या इच्छेने अधिक मासातील हे विशेष व्रत करू इच्छितात, ते पद्मिनी एकादशीचे व्रत करतात.
व्रतविधी
खालील सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- पहाटे स्नान करून विष्णूची पंचामृत-अभिषेकासह पूजा करतात.
- तुळशीपत्र व पिवळी फुले अर्पण करून विष्णु-नामजप व शक्य असल्यास विष्णुसहस्रनाम-पठण करतात.
- दिवसभर उपवास (निर्जल/फलाहार/सात्त्विक — शक्तीनुसार) पाळतात.
- शक्य असल्यास रात्रभर जागरण करतात.
- द्वादशीला योग्य वेळी, हरिवासर टाळून पारणे करतात.
पूजा साहित्य
विष्णूची प्रतिमा/मूर्ती, तुळशीपत्र व पिवळी फुले, पंचामृत, धूप-दीप, आणि फलाहारी नैवेद्य.
तुळशीपत्र
पिवळी फुले
पंचामृत
धूप
दीप
फलाहारी नैवेद्यउपवास / आहार नियम
तांदूळ, गहू, सर्व डाळी-कडधान्ये, उडीद-डाळ, कांदा-लसूण, मध व सामान्य मीठ (सैंधवाशिवाय) आणि मद्य-मांस वर्ज्य मानले जातात; दशमीपासून सात्त्विक आहार घेऊन द्वादशीला पारणे करण्याची प्रथा आहे. शक्तीनुसार तीन उपवास-स्तर सांगितले जातात — निर्जल (अन्न-जल दोन्ही त्याग, सर्वाधिक-पुण्यकारक मानले जाते, फक्त निरोगी व्यक्तींसाठी), फलाहार (फळे, दूध, सैंधव मीठ, कुट्टू पीठ, साबुदाणा, बटाटा — सर्वाधिक-प्रचलित पर्याय) आणि सात्त्विक आहार (हलके धान्य-विरहित जेवण — वृद्ध, लहान मुले, आजारी, गर्भवती व प्रथम-व्रतींसाठी शिफारस). ब्रह्मचर्य-पालन व नाम-स्मरण अपेक्षित असते. हे नियम घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात — तीव्रतेपेक्षा प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा मानला जातो; निर्जल उपवास अनिवार्य नाही, आरोग्य-स्थिती असल्यास फलाहार किंवा सात्त्विक पर्याय व तज्ज्ञ-सल्ला घेणे योग्य ('आज लक्षात ठेवा' पाहा).
मंत्र / आरती / स्तोत्र
विष्णूचा मूळ-मंत्र "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार" — दिवसभर जपासाठी पारंपरिकपणे वापरला जातो. एकादशीला विष्णुसहस्रनाम (विष्णूची १००० नावे) वाचण्याचीही विशेष-शिफारशीने प्रथा आहे; त्याचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. एका स्रोताने या महिन्यासाठी भगवद्गीतेच्या पंधराव्या अध्यायाचे (पुरुषोत्तम योग) विशेष-वाचनही सुचवले आहे. नेमकी आरती/स्तोत्र परंपरेनुसार बदलते.
प्रादेशिक रीती
पद्मिनी एकादशी ही मूलतः पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे — अधिक मासाची संकल्पनाही अखिल-भारतीय असल्याने, वटपौर्णिमा किंवा मार्गशीर्ष गुरुवारसारखी खास-मराठी 'सण'-ओळख हिला नाही. मराठी स्रोतांत दान-वस्तू म्हणून अन्न, वस्त्र, छत्री व पाण्याचा माठ दिला जातो, जो मे-जूनच्या ऐन उन्हाळ्याशी सुसंगत, व्यावहारिक दान-निवड आहे. हा मराठी स्रोत 'पद्मिनी एकादशी' हेच नाव वापरतो, 'कमला' असा उल्लेख त्यात आढळत नाही. महाराष्ट्र-विशिष्ट वेगळी प्रथा (स्थानिक मंदिर-सोहळे, विशिष्ट नैवेद्य) आढळत नाही.
आज लक्षात ठेवा
- पारणे-वेळ (२०२६): एकादशी-तिथी २७ मेला ०६.२१ ला संपते; पारणे द्वादशीला (२८ मे), हरिवासर टाळून करावे — नेमकी घड्याळी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगावर किंवा २७ मे दिनविशेष पानावर पाहावी.
- आरोग्य-काळजी: अधिक ज्येष्ठ म्हणजे ऐन उन्हाळा (मे-अखेर) — निर्जल उपवास व रात्रभर जागरण दोन्ही निवडल्यास वृद्ध, गर्भवती, स्तनदा माता, लहान मुले, मधुमेही, रुग्ण व नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी टाळावे किंवा तज्ज्ञ-सल्ल्याने करावे; फलाहार/सात्त्विक-आहार पर्याय सुरक्षित आहेत. उष्णता व निर्जलीकरणाची विशेष काळजी घ्यावी.
- नाव-गल्लत टाळा: पंचांगात हा दिवस 'कमला एकादशी' असे दाखवले जाऊ शकते — तीच 'पद्मिनी एकादशी'. तसेच ११ जूनलाही (वेगळी, कृष्ण-पक्षाची परमा एकादशी) तेच 'कमला एकादशी' नाव दिसू शकते — ती या पानाशी संबंधित नाही, गल्लत करू नये.
- धार्मिक-मान्यता: 'पापक्षालन', 'वैकुंठ-प्राप्ती' यांसारखी फळश्रुती पुराण-स्तुती आहे — पुराण-परंपरेनुसार दिली आहे, सार्वत्रिक हमी नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- पद्मिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, २७ मे २०२६ (अधिक ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी). तिथी सकाळी ०६.२१ ला संपते; पारणे दुसऱ्या दिवशी (२८ मे).
- पद्मिनी एकादशीला कमला एकादशी असेही का म्हणतात?
- 'पद्मिनी' व 'कमला' ही याच अधिक-मास-शुक्ल-एकादशीची दोन प्रचलित नावे आहेत — दोन्ही शब्दांचा अर्थ 'कमळ'शी संबंधित (कमला हे लक्ष्मीचेही नाव). पंचांगात हा दिवस 'कमला एकादशी' म्हणून दाखवला जातो.
- पद्मिनी एकादशी दरवर्षी का येत नाही?
- ही फक्त अधिक मासात (जोड-महिन्यात) येते, जो साधारण दर ३२-३३ महिन्यांनी (~३ वर्षांनी) येतो. २०२६ नंतरची पुढची घटना २०२९ मध्ये, अधिक चैत्रात.
- अधिक मास म्हणजे काय?
- सौर व चांद्र वर्षांतील फरक भरून काढण्यासाठी घातलेला जोड-महिना. पूर्वी 'मल मास' मानला जात असे, पण पुराण-परंपरेनुसार विष्णूंनी त्याला स्वतःचे नाव देऊन 'पुरुषोत्तम मास' बनवले.
- पद्मिनी एकादशीचे व्रत का करावे?
- पुराण-मान्यतेनुसार पापक्षालन व वैकुंठ-प्राप्ती; कथेत निपुत्रिक राजा-राणीला या व्रताच्या पुण्याने पुत्र (कार्तवीर्य अर्जुन) प्राप्त झाला.
- पद्मिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- निपुत्रिक राजा-राणी (माहिष्मती नरेश) — ऋषी-पत्नी अनसूयेकडून अधिक-मास-एकादशी-व्रताचे रहस्य कळते; राणीने जागरणासह हे व्रत केले, विष्णू प्रसन्न होऊन पुत्र-वर देतात — पुत्र कार्तवीर्य अर्जुन जन्माला येतो. (राजा-राणीची नावे आवृत्तीनुसार बदलतात.)
- पद्मिनी एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: २८ मे) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून. नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार.
- पुढील पद्मिनी एकादशी कधी आहे?
- पुढील अधिक मास २०२९ मध्ये, अधिक चैत्रात येतो; त्या वर्षीच्या शुक्ल-पक्ष-एकादशीला पुढची पद्मिनी एकादशी असेल. नेमकी ग्रेगोरियन तारीख तेव्हाच्या पंचांगानुसार ठरेल.
