पद्मिनी एकादशी (कमला एकादशी)
पद्मिनी एकादशी — पंचांगात ज्याला 'कमला एकादशी' असेही म्हटले जाते — हे अधिक मासाच्या (जोड-महिन्याच्या) शुक्ल पक्षात येणारे विष्णू-व्रत आहे, जे दर ~३ वर्षांनी एकदाच येते. यंदा (२०२६): बुधवार, २७ मे (अधिक ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी); पारणे दुसऱ्या दिवशी (२८ मे). पुढील पद्मिनी एकादशी २०२७ मध्ये नाही — पुढचा अधिक मास थेट २०२९ मध्ये (अधिक चैत्रात) येतो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
पद्मिनी एकादशी विष्णूला समर्पित आहे व अधिक मासात येणाऱ्या दोन एकादशींपैकी एक आहे — दुसरी म्हणजे याच जोड-महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील परमा एकादशी. अधिक मास हा सौर व चांद्र वर्षांतील फरक भरून काढण्यासाठी घातलेला जोड-महिना — पूर्वी 'मल मास' (अशुद्ध) मानला जात असे, पण पुराण-परंपरेनुसार विष्णूंनी त्याला स्वतःचे नाव देऊन 'पुरुषोत्तम मास' बनवले, त्यामुळे या महिन्यातील व्रतांचे फळ अधिक मानले जाते असे सांगितले जाते. याच वैशिष्ट्यामुळे पद्मिनी एकादशी दरवर्षी येत नाही — अधिक मास साधारण दर ३२-३३ महिन्यांनी (~३ वर्षांनी) येतो, त्यामुळे हे व्रतही तितक्याच क्वचित येते.
या पानावर 'पद्मिनी एकादशी' हे नाव मुख्य ठेवले आहे; पंचांगातील दिनदर्शिका-नाव 'कमला एकादशी' शी सुसंगततेसाठी तेही सुरुवातीपासून कंसात कायम दिले आहे — दोन्ही एकाच तिथीची दोन प्रचलित नावे आहेत, वेगळ्या घटना नाहीत.
पौराणिक कथा
माहिष्मती नगरीचा एक निपुत्रिक राजा होता (एका आवृत्तीत नाव कृतवीर्य, दुसरीत उपकीर्तिवीर्य), ज्याला व त्याच्या राणीला (नाव आवृत्तीनुसार पद्मिनी किंवा प्रमदा) संतानप्राप्ती होत नव्हती. एके दिवशी ऋषी-पत्नी अनसूयेकडून राणीला अधिक मासातील या एकादशी-व्रताचे रहस्य कळते. राणीने रात्रभर जागरणासह हे व्रत श्रद्धेने केले, आणि विष्णू प्रसन्न होऊन तिला पुत्र-वर देतात — त्यातून जन्माला येतो पुत्र कार्तवीर्य अर्जुन (ज्याला सहस्रार्जुन असेही म्हणतात). राजा व राणीची नेमकी नावे स्रोतानुसार बदलतात; येथे दोन्ही आवृत्त्या नमूद केल्या आहेत, कोणतीही एक अंतिम ठरवलेली नाही.
या कथेचे मूळ पुराण नेमके कोणते हे स्रोतांत स्पष्ट/सुसंगत नाही — एका ठिकाणी स्कंद पुराणाचा एकल-स्रोत उल्लेख आढळतो, तर काही ठिकाणी पद्म पुराणाच्या उत्तर खंडाचा संदर्भ दिला जातो; येथे कोणतेही एक पुराण निश्चित सांगितलेले नाही.
कोणी करावे
विष्णुभक्त, विशेषतः जे पापक्षालन व वैकुंठ-प्राप्तीच्या इच्छेने अधिक मासातील हे विशेष व्रत करू इच्छितात, ते पद्मिनी एकादशीचे व्रत करतात.
व्रतविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- पहाटे स्नान करून विष्णूची पंचामृत-अभिषेकासह पूजा करतात.
- तुळशीपत्र व पिवळी फुले अर्पण करून विष्णु-नामजप व शक्य असल्यास विष्णुसहस्रनाम-पठण करतात.
- दिवसभर उपवास (निर्जल/फलाहार/सात्त्विक — शक्तीनुसार) पाळतात.
- शक्य असल्यास रात्रभर जागरण करतात.
- द्वादशीला योग्य वेळी, हरिवासर टाळून पारणे करतात.
पूजा साहित्य
विष्णूची प्रतिमा/मूर्ती, तुळशीपत्र व पिवळी फुले, पंचामृत, धूप-दीप, आणि फलाहारी नैवेद्य.
तुळशीपत्र
पिवळी फुले
पंचामृत
धूप
दीप
फलाहारी नैवेद्यउपवास / आहार नियम
तांदूळ, गहू, सर्व डाळी-कडधान्ये, उडीद-डाळ, कांदा-लसूण, मध व सामान्य मीठ (सैंधवाशिवाय) आणि मद्य-मांस वर्ज्य मानले जातात; दशमीपासून सात्त्विक आहार घेऊन द्वादशीला पारणे करण्याची प्रथा आहे. शक्तीनुसार तीन उपवास-स्तर सांगितले जातात — निर्जल (अन्न-जल दोन्ही त्याग, सर्वाधिक-पुण्यकारक मानले जाते, फक्त निरोगी व्यक्तींसाठी), फलाहार (फळे, दूध, सैंधव मीठ, कूट पीठ, साबुदाणा, बटाटा — सर्वाधिक-प्रचलित पर्याय) आणि सात्त्विक आहार (हलके धान्य-विरहित जेवण — वृद्ध, लहान मुले, आजारी, गर्भवती व प्रथम-व्रतींसाठी शिफारस). ब्रह्मचर्य-पालन व नाम-स्मरण अपेक्षित असते. हे नियम घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात — तीव्रतेपेक्षा प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा मानला जातो; निर्जल उपवास अनिवार्य नाही, आरोग्य-स्थिती असल्यास फलाहार किंवा सात्त्विक पर्याय व तज्ज्ञ-सल्ला घेणे योग्य ('आज लक्षात ठेवा' पाहा).
मंत्र / आरती / स्तोत्र
विष्णूचा मूळ-मंत्र "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार" — दिवसभर जपासाठी पारंपरिकपणे वापरला जातो. एकादशीला विष्णुसहस्रनाम (विष्णूची १००० नावे) वाचण्याचीही विशेष-शिफारशीने प्रथा आहे; त्याचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. एका स्रोताने या महिन्यासाठी भगवद्गीतेच्या पंधराव्या अध्यायाचे (पुरुषोत्तम योग) विशेष-वाचनही सुचवले आहे — हे एकल-स्रोत असल्याने ठाम सांगितलेले नाही. नेमकी आरती/स्तोत्र परंपरेनुसार बदलते; पूर्ण मजकूर पडताळणीनंतर दिला जाईल.
प्रादेशिक रीती
पद्मिनी एकादशी ही मूलतः पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे — अधिक मासाची संकल्पनाही अखिल-भारतीय असल्याने, वटपौर्णिमा किंवा मार्गशीर्ष गुरुवारसारखी खास-मराठी 'सण'-ओळख हिला नाही. संशोधनात मराठी स्रोतात एकच विशिष्ट तपशील आढळला — दान-वस्तू म्हणून अन्न, वस्त्र, छत्री व पाण्याचा माठ दिला जातो, जो मे-जूनच्या ऐन उन्हाळ्याशी सुसंगत, व्यावहारिक दान-निवड आहे. हा मराठी स्रोत 'पद्मिनी एकादशी' हेच नाव वापरतो, 'कमला' असा उल्लेख त्यात आढळत नाही. महाराष्ट्र-विशिष्ट वेगळी प्रथा (स्थानिक मंदिर-सोहळे, विशिष्ट नैवेद्य) या संशोधनात स्वतंत्रपणे आढळली नाही.
आज लक्षात ठेवा
- पारणे-वेळ (२०२६): एकादशी-तिथी २७ मेला ०६.२१ ला संपते; पारणे द्वादशीला (२८ मे), हरिवासर टाळून करावे — नेमकी घड्याळी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगावर किंवा २७ मे दिनविशेष पानावर पाहावी.
- आरोग्य-काळजी: अधिक ज्येष्ठ म्हणजे ऐन उन्हाळा (मे-अखेर) — निर्जल उपवास व रात्रभर जागरण दोन्ही निवडल्यास वृद्ध, गर्भवती, स्तनदा माता, लहान मुले, मधुमेही, रुग्ण व नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी टाळावे किंवा तज्ज्ञ-सल्ल्याने करावे; फलाहार/सात्त्विक-आहार पर्याय सुरक्षित आहेत. उष्णता व निर्जलीकरणाची विशेष काळजी घ्यावी.
- नाव-गल्लत टाळा: पंचांगात हा दिवस 'कमला एकादशी' असे दाखवले जाऊ शकते — तीच 'पद्मिनी एकादशी'. तसेच ११ जूनलाही (वेगळी, कृष्ण-पक्षाची परमा एकादशी) तेच 'कमला एकादशी' नाव दिसू शकते — ती या पानाशी संबंधित नाही, गल्लत करू नये.
- धार्मिक-मान्यता: 'पापक्षालन', 'वैकुंठ-प्राप्ती' यांसारखी फळश्रुती पुराण-स्तुती आहे — पुराण-परंपरेनुसार दिली आहे, सार्वत्रिक हमी नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- पद्मिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, २७ मे २०२६ (अधिक ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी). तिथी सकाळी ०६.२१ ला संपते; पारणे दुसऱ्या दिवशी (२८ मे).
- पद्मिनी एकादशीला कमला एकादशी असेही का म्हणतात?
- 'पद्मिनी' व 'कमला' ही याच अधिक-मास-शुक्ल-एकादशीची दोन प्रचलित नावे आहेत — दोन्ही शब्दांचा अर्थ 'कमळ'शी संबंधित (कमला हे लक्ष्मीचेही नाव). पंचांगात हा दिवस 'कमला एकादशी' म्हणून दाखवला जातो.
- पद्मिनी एकादशी दरवर्षी का येत नाही?
- ही फक्त अधिक मासात (जोड-महिन्यात) येते, जो साधारण दर ३२-३३ महिन्यांनी (~३ वर्षांनी) येतो. २०२६ नंतरची पुढची घटना २०२९ मध्ये, अधिक चैत्रात.
- अधिक मास म्हणजे काय?
- सौर व चांद्र वर्षांतील फरक भरून काढण्यासाठी घातलेला जोड-महिना. पूर्वी 'मल मास' मानला जात असे, पण पुराण-परंपरेनुसार विष्णूंनी त्याला स्वतःचे नाव देऊन 'पुरुषोत्तम मास' बनवले.
- पद्मिनी एकादशीचे व्रत का करावे?
- पुराण-मान्यतेनुसार पापक्षालन व वैकुंठ-प्राप्ती; कथेत निपुत्रिक राजा-राणीला या व्रताच्या पुण्याने पुत्र (कार्तवीर्य अर्जुन) प्राप्त झाला.
- पद्मिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- निपुत्रिक राजा-राणी (माहिष्मती नरेश) — ऋषी-पत्नी अनसूयेकडून अधिक-मास-एकादशी-व्रताचे रहस्य कळते; राणीने जागरणासह हे व्रत केले, विष्णू प्रसन्न होऊन पुत्र-वर देतात — पुत्र कार्तवीर्य अर्जुन जन्माला येतो. (राजा-राणीची नावे आवृत्तीनुसार बदलतात.)
- पद्मिनी एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: २८ मे) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून. नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार.
- पुढील पद्मिनी एकादशी कधी आहे?
- पुढील अधिक मास २०२९ मध्ये, अधिक चैत्रात येतो; त्या वर्षीच्या शुक्ल-पक्ष-एकादशीला पुढची पद्मिनी एकादशी असेल. नेमकी ग्रेगोरियन तारीख तेव्हाच्या पंचांगानुसार ठरेल.