वट पौर्णिमा
वट पौर्णिमा हे सुवासिनींनी आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वडाच्या झाडाची पूजा करण्याचे व्रत — ज्येष्ठ पौर्णिमेला साजरे होते. सावित्रीने यमाकडून सत्यवानाचे प्राण परत मिळवल्याची कथा यामागे आहे. महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा व दक्षिण भारतात हे व्रत तीन दिवसांचे मानले जाते — त्रयोदशीपासून सुरू होऊन पौर्णिमेला पूर्ण होते. यंदा (२०२६): व्रतारंभ शनिवार, २७ जून; मुख्य दिवस सोमवार, २९ जून (ज्येष्ठ पौर्णिमा).
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- शनिवार; त्रिदिनात्मक सावित्री व्रतारंभशनिवार, २७ जून २०२६
- रविवार; व्रताचा मधला दिवसरविवार, २८ जून २०२६
- सोमवार; वट पौर्णिमा — मुख्य दिवस, वडाच्या झाडाची पूजासोमवार, २९ जून २०२६
महत्त्व
सावित्रीने आपल्या पातिव्रत्य व बुद्धिचातुर्याने यमराजाकडून पती सत्यवानाचे प्राण परत मिळवले, म्हणून हे व्रत पातिव्रत्य व दीर्घायुष्याचे प्रतीक मानले जाते. सुवासिनी वडाच्या झाडाची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व अखंड सौभाग्यासाठी प्रार्थना करतात. वडाचे झाड दीर्घायुषी व विस्तीर्ण असल्याने ते अढळ सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते.
वडाच्या झाडाचे पर्यावरणीय महत्त्वही या व्रताशी जोडलेले सांगितले जाते — वटवृक्ष मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजन देतो, अनेक पक्षी-प्राण्यांना आधार देतो, आणि दीर्घकाळ टिकतो; त्यामुळे या व्रताकडे वृक्षाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक पैलू म्हणूनही पाहिले जाते.
पौराणिक कथा
कथा महाभारताच्या वनपर्वातील सावित्री-सत्यवान-उपाख्यानावर आधारित आहे. मद्र देशाचा राजा अश्वपती याला संतती नव्हती; कठोर तपस्येनंतर त्याला सावित्री देवीच्या कृपेने कन्यारत्न झाले — तिचे नाव सावित्री ठेवले. सावित्रीने वयात आल्यावर स्वतः आपला वर निवडला — शाल्व देशाचा अंध व राज्यभ्रष्ट राजा द्युमत्सेनचा पुत्र सत्यवान. नारदमुनींनी सावित्रीला सत्यवानाचे आयुष्य केवळ एक वर्ष उरल्याचे सांगूनही तिने हाच वर निश्चित ठेवला.
विवाहानंतर एक वर्षाने, नियोजित मृत्युदिनी सावित्री सत्यवानासोबत वनात लाकडे आणण्यासाठी गेली. सत्यवान झाडावर लाकूड तोडत असताना त्याला चक्कर आली व तो सावित्रीच्या मांडीवर डोके ठेवून पडला; त्याच क्षणी यमराज स्वतः त्याचे प्राण नेण्यासाठी आले. सावित्रीने यमराजाचा पाठलाग सुरू ठेवला; तिच्या पातिव्रत्य-निष्ठेवर व शास्त्रसंमत बोलण्यावर प्रसन्न होऊन यमराजाने तिला एकापाठोपाठ एक वर मागण्यास सांगितले — पण सत्यवानाचे प्राण वगळून.
महाभारतातील मूळ कथेत सावित्रीने चार वर मागितले: (१) आपल्या अंध सासऱ्याला — द्युमत्सेनला — दृष्टी परत मिळावी, (२) द्युमत्सेनचे गमावलेले राज्य त्याला परत मिळावे, (३) आपल्या पित्याला — अश्वपतीला — शंभर पुत्र व्हावेत, आणि (४) स्वतः सावित्रीला सत्यवानापासून शंभर पुत्र व्हावेत. हा चौथा वर मागताच यमराज अडचणीत सापडले — सत्यवानाशिवाय हा वर पूर्ण होणे अशक्य होते — म्हणून यमराजांना नाईलाजाने सत्यवानाचे प्राण परत करावे लागले. मराठी घरगुती कथनांत अनेकदा हा क्रम संक्षिप्त करून फक्त तीन वरच सांगितले जातात (तिसरा वर वगळून) — मूळ महाभारत-क्रम येथे संदर्भासाठी दिला आहे.
परंपरेनुसार हा प्रसंग वटवृक्षाशी जोडला जातो — मूळ महाभारत-कथेत वृक्षाला फारसे स्थान नाही, पण नंतरच्या मराठी परंपरेत सत्यवानाचा हा प्रसंग वडाखाली घडल्याचे सांगितले जाते — आणि याच दुव्यामुळे वडाच्या झाडाची पूजा करण्याची प्रथा रूढ झाली असे मानले जाते.
कोणी करावे
सुहासिनी (सौभाग्यवती) स्त्रिया — विशेषतः विवाहित स्त्रिया — आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी हे व्रत करतात.
व्रतविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- सकाळी स्नान करून सुहासिनी नवीन वस्त्रे व दागिने परिधान करतात; सोळा शृंगार करतात.
- जवळच्या वडाच्या झाडाजवळ जाऊन झाडाच्या मुळाशी पाणी घालतात; हळद-कुंकू, अक्षता, फुले व फळे अर्पण करतात.
- कच्चा सूत (दोरा) वडाच्या खोडाभोवती गुंडाळत झाडाला प्रदक्षिणा घालतात — साधारणतः सात वेळा (काही परंपरांत १०८ वेळा) प्रदक्षिणा घालण्याचा उल्लेख आहे.
- सावित्री-सत्यवानाची कथा ऐकतात किंवा वाचतात/सांगतात.
- पूजेनंतर सुवासिनींना हळद-कुंकू व वाण (ओटी) दिली जाते — पारंपरिकपणे आंबा व गहू वाणात दिले जातात; ही रीत परिसरानुसार बदलते.
- घरी परतल्यावर पतीचे औक्षण करून व्रताची सांगता करतात.
पूजा साहित्य
कच्चा सूत/दोरा, हळद-कुंकू, अक्षता, फुले व हार, फळे (आंब्यासह), नैवेद्य, वाणासाठी गहू व आंबे, सोळा शृंगाराचे साहित्य (बांगड्या, टिकली, मंगळसूत्र इ.), आणि पूजेचे तबक.
कच्चा सूत/दोरा
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले
हार
फळे (आंब्यासह)
नैवेद्य
वाण (गहू व आंबे)
बांगड्या
मंगळसूत्र
ओटी साहित्य (नारळ, खण, बांगड्या)
वडाची फांदी/पूजनीय वृक्षभाग
फुलवाती (वातीचे धागे)उपवास / आहार नियम
बहुतांश सुहासिनी दिवसभर निर्जळी किंवा फलाहारी उपवास करतात; पौर्णिमेच्या ठरलेल्या वेळी/मुहूर्तात (पूजा व वटवृक्ष-प्रदक्षिणा पूर्ण झाल्यानंतर, काही ठिकाणी रात्री) उपवास सोडतात — नेमकी घड्याळी वेळ तिथी व स्थळानुसार बदलते; अचूक वेळेसाठी दिनांक पान पाहावे. तीन दिवस उपवास शक्य नसल्यास फक्त पौर्णिमेला उपवास करण्याची सवलत परंपरेने दिली आहे. उपवासाची कठोरता कुटुंब-परंपरेनुसार बदलते — काही ठिकाणी फक्त फलाहार घेतला जातो.
मंत्र / आरती
पूजेत व प्रत्येक प्रदक्षिणेला "पतीला दीर्घायुष्य व अखंड सौभाग्य लाभो" अशा भावाने प्रार्थना केली जाते. काही आवृत्त्यांत सावित्री-प्रार्थनेची सुरुवात "सावित्री ब्रह्मवादिनी सर्वदा प्रियभाषिणी…" अशी नोंदवली आहे — अर्थ: सावित्री ही ब्रह्म-ज्ञानी, नित्य प्रिय-वाणी बोलणारी. पूर्ण मंत्र/आरतीचा मजकूर व प्रमाण-रूप पडताळणीनंतर दिला जाईल; नेमकी आरती परंपरेनुसार बदलते.
वडाच्या झाडाचे प्रतीकात्मक महत्त्व
काही स्रोतांनुसार वडाच्या झाडात त्रिमूर्तीचा वास मानला जातो — मूळात ब्रह्मदेव, खोडात विष्णू व शेंड्यात शिव. यामुळे वडाच्या झाडाची पूजा त्रिमूर्तीच्याच पूजेसमान मानली जाते.
प्रादेशिक रीती — महाराष्ट्र वि. उत्तर भारत
हा एक खरा तारीख-भेद आहे, केवळ नाव-भेद नाही:
- महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा व दक्षिण भारत (अमान्त पंचांग): व्रत ज्येष्ठ पौर्णिमेला — "वट पौर्णिमा" नावाने साजरे होते. यंदा हा दिवस सोमवार, २९ जून २०२६.
- उत्तर भारत (पूर्णिमान्त पंचांग): तेच व्रत ज्येष्ठ अमावस्येला — "वट सावित्री व्रत" नावाने साजरे होते, जे महाराष्ट्रातील तारखेच्या सुमारे १५ दिवस आधी येते व त्याच दिवशी शनि जयंतीही असते.
हा केवळ अमांत-पूर्णिमांत नामकरणाचा फरक नाही — दोन्ही भागांत व्रत खरोखर वेगळ्या, सुमारे १५ दिवस अंतर असलेल्या तिथींना पाळले जाते.
आज लक्षात ठेवा
- त्रिदिनात्मक व्रत — महाराष्ट्रात त्रयोदशीपासून सुरुवात होते, मुख्य पूजा पौर्णिमेला.
- उत्तर भारताची तारीख वेगळी — तिकडे हेच व्रत ज्येष्ठ अमावास्येला (शनि जयंतीच्या दिवशी) साजरे होते, सुमारे १५ दिवस आधी.
- प्रदक्षिणा संख्या परंपरेनुसार — साधारणतः सात, काही ठिकाणी १०८.
- वाणाचे स्वरूप स्थानिक प्रथेनुसार — आंबा-गहू सामान्य आहे, पण परिसरानुसार बदलते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- वट पौर्णिमा २०२६ मध्ये कधी आहे?
- मुख्य दिवस सोमवार, २९ जून २०२६ (ज्येष्ठ पौर्णिमा); त्रिदिनात्मक व्रताची सुरुवात शनिवार, २७ जूनपासून.
- वट पौर्णिमा का साजरी करतात?
- सावित्रीने यमराजाकडून पती सत्यवानाचे प्राण परत मिळवले; परंपरेनुसार हा प्रसंग वडाच्या झाडाशी जोडला जातो, म्हणून सुहासिनी पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वडाच्या झाडाची पूजा करतात.
- वट पौर्णिमा व वट सावित्री व्रत यांत काय फरक आहे?
- दोन्ही एकच व्रत आहे, पण तारीख वेगळी — महाराष्ट्रात ज्येष्ठ पौर्णिमेला (वट पौर्णिमा), उत्तर भारतात ज्येष्ठ अमावास्येला (वट सावित्री, सुमारे १५ दिवस आधी).
- वटपौर्णिमेला किती प्रदक्षिणा घालतात?
- बहुतांश मराठी परंपरेत सात प्रदक्षिणा; काही परंपरांत १०८ फेऱ्यांचाही उल्लेख आढळतो.
- वट पौर्णिमेचे व्रत किती दिवसांचे असते?
- महाराष्ट्रात हे त्रिदिनात्मक (तीन दिवसांचे) मानले जाते — त्रयोदशी, चतुर्दशी व पौर्णिमा; मुख्य पूजा पौर्णिमेला होते.
- सावित्रीने यमराजाकडून काय वर मागितले?
- मूळ महाभारत-कथेनुसार चार वर — सासऱ्याची दृष्टी, सासऱ्याचे राज्य, पित्यास शंभर पुत्र, आणि स्वतःला सत्यवानापासून शंभर पुत्र; शेवटच्या वरामुळे यमराजांना सत्यवानाचे प्राण परत करावे लागले.
- वटपौर्णिमेला वाण कोणाला देतात?
- पूजेला आलेल्या सुवासिनींना हळद-कुंकू व वाण (सहसा आंबा-गहू) दिले जाते; संख्या व स्वरूप परिसरानुसार बदलते.