मार्गशीर्ष गुरुवार (महालक्ष्मी व्रत)

मार्गशीर्ष गुरुवार — मार्गशीर्ष महिन्यातील प्रत्येक गुरुवारी महालक्ष्मीसाठी केले जाणारे व्रत. हे व्रत मुख्यतः स्त्रिया करतात आणि ‘कुटुंबात समाधान, शांती व समृद्धी यावी’ अशी प्रार्थना करून लक्ष्मीमातेला प्रसन्न करून घेतात. घरात घट (कलश) मांडून दर गुरुवारी पूजा-कथा-आरती केली जाते आणि शेवटच्या गुरुवारी उद्यापन होते.

देवता: महालक्ष्मी

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• पहिला गुरुवारगुरुवार, १० डिसेंबर २०२६›
• दुसरा गुरुवारगुरुवार, १७ डिसेंबर २०२६›
• तिसरा गुरुवारगुरुवार, २४ डिसेंबर २०२६›
• चौथा गुरुवारगुरुवार, ३१ डिसेंबर २०२६›

महत्त्व

मार्गशीर्ष हा भक्तीसाठी श्रेष्ठ मास मानला जातो — भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतो ‘मासानां मार्गशीर्षोऽहम्’ (महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे). दिवाळी नंतर येणाऱ्या या महिन्यात लक्ष्मी-उपासनेला विशेष स्थान आहे.

गुरुवार हा विष्णू व बृहस्पती यांचा वार. या दिवशी विष्णू व लक्ष्मी या दोन्ही ऊर्जा एकत्र येतात असे मानले जाते; म्हणून मार्गशीर्षातील गुरुवारी महालक्ष्मीची आराधना केली जाते.

व्रत श्रद्धेने केल्यास धन, समृद्धी, अभावनिवारण व घरातील सुख-शांती यांचा आशीर्वाद मिळतो अशी श्रद्धा आहे.

सर्व गुरुवार — तिथी व नक्षत्र (2026)

मार्गशीर्ष गुरुवार एका ठराविक तारखेला बांधलेला नाही — तो मार्गशीर्ष महिन्यातील प्रत्येक गुरुवारी येतो; त्यामुळे त्याच्या ग्रेगोरियन तारखा दरवर्षी बदलतात. खालील तारखा या साइटच्या 2026 पंचांग-डेटातून थेट घेतल्या आहेत.

⚠️ उद्यापन/शेवटचा गुरुवार: व्रत चार किंवा पाच गुरुवार चालते आणि शेवटच्या गुरुवारी उद्यापन होते. 2026 मध्ये मार्गशीर्ष महिना ३१ डिसेंबरनंतरही चालू राहतो (अमावस्या ~जानेवारी 2027), त्यामुळे शेवटचा (उद्यापन) गुरुवार त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार तपासून घ्यावा. ३१ डिसेंबरला ठामपणे ‘उद्यापन’ मानू नये.

पुढील वर्षाच्या (2027) तारखा त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलतील; व्रत मात्र तेच — मार्गशीर्षातील गुरुवार — राहते.

पौराणिक कथा (व्रतकथा)

मार्गशीर्ष गुरुवार व्रताची कथा द्वापार युगातली असून तिचा मूळ आधार भविष्योत्तर पुराणात सांगितला आहे. खाली दिलेले पुनर्कथन ही कथा सोप्या मराठीत मांडते.

सौराष्ट्र देशी भद्रश्रवा नावाचा एक पराक्रमी राजा राज्य करत होता — चार वेद, सहा शास्त्रे व अठरा पुराणांचा तो ज्ञाता होता. त्याची राणी सुरतचंद्रिका पतिव्रता व सुलक्षणी होती. त्यांना सात पुत्र व शामबाला नावाची एक कन्या — अशी आठ अपत्ये होती. घरात वैभवाची कमी नव्हती.

एकदा महालक्ष्मी, या राजगृही अधिक ऐश्वर्य द्यावे या भावनेने, वृद्ध ब्राह्मण स्त्रीच्या रूपात राजमहाली आली. दासीने विचारल्यावर तिने सांगितले — ‘माझे नाव कमला, मी द्वारकेहून आले, माझे पती भुवनेश.’ तिने राणीची एक जुनी हकीकत सांगितली: पूर्वजन्मी ही राणी एका दरिद्री वैश्याची क्लेशित पत्नी होती; लक्ष्मीव्रत केल्यामुळे तिला हे राजवैभव लाभले, पण आता त्या व्रताचा तिला विसर पडला आहे.

वैभवाचा गर्व झालेल्या सुरतचंद्रिकेने मात्र त्या वृद्धेचा अपमान केला, फटकळपणे बोलून तिला हाकलून लावले. ती वृद्धा म्हणजे प्रत्यक्ष महालक्ष्मी आहे, हे राणीला कळलेच नाही.

राजवाड्यातून बाहेर पडताना लक्ष्मीला राजकन्या शामबाला भेटली. आपल्या आईच्या वर्तनाबद्दल तिला वाईट वाटले आणि तिने नम्रपणे लक्ष्मीची क्षमा मागितली. तिच्या विनयाला प्रसन्न होऊन महालक्ष्मीने तिला मार्गशीर्ष महिन्यातील पहिल्या गुरुवारी करावयाचे लक्ष्मीव्रत सांगितले. शामबालेने ते भक्तिभावाने केले — आणि राजा सिद्धेश्वराचा पुत्र राजपुत्र मालाधर याच्याशी तिचा विवाह होऊन ती वैभवात नांदू लागली.

इकडे लक्ष्मीच्या कोपाने भद्रश्रवा व सुरतचंद्रिका यांचे राज्य व वैभव लोपले; त्यांच्या वाट्याला अन्नान्न दशा आली.

एक दिवस राजा भद्रश्रवा आपल्या जावयाच्या — म्हणजे शामबालेच्या — राज्यात गेला. शामबालेने पित्याला प्रेमाने धनाने भरलेला एक हंडा दिला. पण घरी आणून उघडल्यावर, लक्ष्मीच्या अवकृपेने, त्या हंड्यातले द्रव्य कोळसा झालेले दिसले.

पुढे मार्गशीर्षातल्या शेवटच्या गुरुवारी सुरतचंद्रिका लेकीकडे गेली. त्या दिवशी शामबालेने लक्ष्मीव्रत केले आणि आईकडूनही करवून घेतले. व्रताच्या पुण्याने त्या दोघींना पूर्वीचे वैभव व प्रतिष्ठा परत मिळाली.

माहेरून परतताना सुरतचंद्रिकेने बरोबर फक्त थोडे मीठ घेतले. घरी पोहोचल्यावर पतीने विचारले, ‘माहेरहून काय आणले?’ ती म्हणाली, ‘राज्याचे सार आणले.’ त्या दिवशी तिने सगळे पदार्थ बेचव (मिठावाचून) वाढले; मग ताटात थोडे मीठ वाढले — आणि बेचव जेवण एकदम रुचकर झाले. ‘हेच ते राज्याचे सार’ — मीठ हेच जेवणाचे, आणि तसेच राज्याचे, खरे सार, हे तात्पर्य तिने प्रेमाने पतीला पटवून दिले.

कथेचा बोध: श्रद्धा व नम्रतेने लक्ष्मीव्रत केल्यास महालक्ष्मी प्रसन्न होते — सुख, शांती व मनोकामनापूर्ती मिळते. पण श्रीमंती आल्यावर गर्व करू नये (उतू नये, मातू नये), व्रत चुकवू नये, आणि दर गुरुवारी पोथी वाचायला विसरू नये — हीच या कथेची खरी शिकवण.

पात्रनावे व कथाभाव वरील प्रमाण आवृत्तीनुसार आहेत; घरगुती चालीनुसार सांगण्याची पद्धत किंचित बदलू शकते.

कोणी करावे

हे व्रत मुख्यतः स्त्रिया व मुली करतात. घरातील पुरुषही सहभागी होऊन सुवासिनी व मुलींना महालक्ष्मीस्वरूप मानून हळद-कुंकू देऊ शकतात.

श्रद्धा, आरोग्य व घरच्या परंपरेनुसार व्रत पाळावे. आजारपण किंवा प्रकृतीमुळे उपवास शक्य नसल्यास केवळ पूजा व नामस्मरण करूनही दिवस पाळता येतो.

पूजाविधी

खाली दिलेला क्रम सर्वसाधारण आहे; तपशील घरगुती चालीनुसार थोडाफार बदलू शकतो.

1. सकाळी स्नान करून पूजास्थान स्वच्छ करावे; जमीन सारवून रांगोळी व स्वस्तिक काढावे. पाटाभोवती रांगोळी व पाटावर थोडे तांदूळ किंवा गहू वर्तुळाकार पसरावे.
2. लाल वस्त्रावर तांदूळ किंवा गहू पसरून घट (तांब्याचा कलश) मांडावा — त्यात पाणी, पैसा/नाणे, सुपारी व दूर्वा घालावी; कलशाच्या तोंडावर पाच झाडांची पाने (आंब्याची पाने) ठेवून वर नारळ ठेवावा. (हाच नारळ व रुपया उद्यापनापर्यंत तसाच ठेवावा.)
3. कलशाजवळ महालक्ष्मीची मूर्ती किंवा प्रतिमा (किंवा यंत्र/स्फटिक श्रीयंत्र) ठेवावी.
4. प्रथम गणपतीचे स्मरण/पूजन करून, मग आचमन करून महालक्ष्मीची पंचोपचार पूजा करावी — स्नान, हळद-कुंकू, फुले, धूप-दीप व नैवेद्य. (मोठ्या पूजेत षोडशोपचार.)
5. हळद-कुंकू, फुले, पाच फळे, सुकामेवा, गूळ/खडीसाखर व कमळगट्टे अर्पण करावे; ‘ॐ महालक्ष्म्यै नमः’ हा जप करावा. नैवेद्यासाठी एका वाटीत दूध आवर्जून ठेवावे.
6. समोर बसून व्रतकथा वाचून मग श्रीलक्ष्मीमाहात्म्य वाचावे किंवा ऐकावे, आरती म्हणावी; नैवेद्य दाखवून फळ व पोथीची प्रत प्रसाद म्हणून द्यावी.
7. दर गुरुवारी हाच क्रम करावा. दुसऱ्या दिवशी कलशातील पाणी विहीर/नदी किंवा तुळशी-वृंदावनात व घरातल्या पाच ठिकाणी थोडे ओतावे.

उद्यापन (शेवटचा गुरुवार)

मार्गशीर्षातल्या शेवटच्या गुरुवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते. त्या दिवशी सात सवाशिणी किंवा सात कुमारिका घरी बोलावतात; त्यांना महालक्ष्मीस्वरूप मानून हळद-कुंकू, वाण (फळ) व व्रतकथेच्या पोथीची एक प्रत देऊन नमस्कार करतात. नारळ, रुपया व महिनाभर साठवलेले पूजासाहित्य नदी किंवा तळ्यात विसर्जित करून समारोप करतात.

शेवटचा उद्यापन-गुरुवार त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार तपासून घ्यावा — वरील तारखांच्या टिपेप्रमाणे.

पूजा साहित्य

• तांब्याचा कलश, लाल वस्त्र, तांदूळ/गहू, अक्षता, सुपारी, नाणे, दूर्वा, आंब्याची पाने, नारळ.
• महालक्ष्मीची मूर्ती/प्रतिमा; हळद-कुंकू, फुले, पाच फळे (केळी आवर्जून), सुकामेवा, गूळ/खडीसाखर, कमळगट्टे, एक वाटी दूध, दिवा, अगरबत्ती, पंचामृत.

तांब्याचा कलश

लाल वस्त्र

अक्षता

सुपारी

नाणे

दूर्वा

आंब्याची पाने

नारळ

हळद-कुंकू

फुले

फळे

सुकामेवा

दिवा

अगरबत्ती

पंचामृत

उपवास व आहार

• दिवसभर उपवास, सायंकाळी आरती व नैवेद्यानंतर कुटुंबासोबत प्रसाद/भोजन घेतात.
• नैवेद्य: फळे (केळी), दूध व गोड पदार्थ.
• संपूर्ण मार्गशीर्ष महिन्यात अनेक घराण्यांत मांसाहार टाळतात (आदर व भक्ती म्हणून).
• आरोग्यानुसार: औषधे घेत असाल किंवा आजार असेल, तर कडक उपवास टाळावा — पूजा व नामस्मरण पुरेसे मानावे.

मंत्र व आरती

जप-मंत्र (पारंपरिक)

• ‘ॐ महालक्ष्म्यै नमः’ — महालक्ष्मीची लघु वंदना; पूजेत व नामस्मरणात म्हणावी.
• ‘ॐ ह्रीं श्रीलक्ष्मीभ्यो नमः’ — लक्ष्मीप्राप्ती/संकल्पसिद्धीचा मंत्र (परंपरेनुसार नित्य १०८ वेळा).

महालक्ष्मीची आरती — जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी (मुकेश्वर नागर)

पूजेनंतर व उद्यापनाच्या दिवशी ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. करवीरनिवासिनी महालक्ष्मी स्थूल-सूक्ष्मात व्यापून राहणारी, देवमुनींची माता व संकटहारिणी आहे; भक्त तिच्या चरणी शरण जाऊन दुरितनिवारणाची प्रार्थना करतो, असा या आरतीचा भाव आहे.

टीप: लक्ष्मीपूजनप्रसंगी अनेक घरांत मुकेश्वर यांचीच ‘सुखसदने शशिवदने’ ही अंबाबाईची आरतीही म्हटली जाते; घरच्या परंपरेनुसार आरती-निवड बदलते.

प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)

महाराष्ट्रात शेवटच्या गुरुवारी हळदी-कुंकू समारंभ ही या व्रताची खास ओळख आहे. सुवासिनी व मुलींना महालक्ष्मीस्वरूप मानून हळद-कुंकू, वाण (फळे, व्रतकथेची प्रत) व गोड पदार्थ दिले जातात — ही भगिनीभाव व सद्भावनेची परंपरा आहे.

महिनाभर घरात कलश व आंब्याची पाने सजवून ठेवतात आणि मांसाहार वर्ज्य केला जातो. देवीच्या भक्तीसाठी अनेक जण कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी मंदिराचे दर्शनही घेतात.

लक्षात ठेवा

• उपवास आरोग्यानुसार करा; औषधे घेत असाल तर कडक उपवास टाळा.
• घट/कलश व नैवेद्य घरच्या परंपरेनुसार बदलू शकतात.
• आरती व कथेचा मजकूर घराण्याच्या चालीनुसार वेगळा असू शकतो.
• उद्यापनाची तारीख त्या वर्षीच्या पंचांगात तपासून घ्यावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मार्गशीर्ष गुरुवार 2026 मध्ये कधी आहेत?

साइटच्या पंचांग-डेटानुसार १०, १७, २४ व ३१ डिसेंबर 2026 — असे चार गुरुवार आहेत. मार्गशीर्ष महिना पुढे चालू राहत असल्याने शेवटचा (उद्यापन) गुरुवार त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार तपासावा.

मार्गशीर्ष गुरुवार व्रत कसे करावे?

घट मांडून महालक्ष्मीची पूजा करावी, दर गुरुवारी व्रतकथा व आरती म्हणावी, आणि सायंकाळी नैवेद्यानंतर प्रसाद घ्यावा.

महालक्ष्मी व्रताची घट मांडणी कशी करतात?

तांब्याचा कलश घ्यावा — त्यात पाणी, सुपारी, नाणे व दूर्वा; वर पाच झाडांची पाने व नारळ ठेवावा; कलशाजवळ महालक्ष्मीची प्रतिमा ठेवावी. हाच नारळ व रुपया उद्यापनापर्यंत तसाच ठेवतात.

मार्गशीर्ष गुरुवार उद्यापन कसे करावे?

शेवटच्या गुरुवारी सात सवाशिणी किंवा सात कुमारिका घरी बोलावून त्यांना हळद-कुंकू, वाण (फळ) व व्रतकथेची प्रत देऊन नमस्कार करावा; हेच उद्यापन.

मार्गशीर्ष गुरुवारी उपवासात काय खावे?

फळे, दूध व गोड पदार्थ घेतात; आरोग्यानुसार बदल करावा.

• चैत्रगौर
• जरा-जिवंतिका (जिवती पूजन)
• मंगळागौर
• संकष्टी चतुर्थी
• श्रावणी गुरुवार