महाराजा यशवंतराव होळकर पुण्यदिन
महाराजा यशवंतराव होळकर (प्रथम) पुण्यदिन दरवर्षी २८ ऑक्टोबर रोजी साजरा होतो — त्यांचे निधन २८ ऑक्टोबर १८११ रोजी भानपुरा (सध्याचे मध्य प्रदेश) येथे झाले. ते होळकर घराण्याचे (इंदूर संस्थान) सहावे शासक होते — १७९९ ते १८०७ पर्यंत कारभारी (रीजंट) म्हणून व १८०७ ते १८११ पर्यंत प्रत्यक्ष महाराजा म्हणून त्यांनी राज्य केले. यंदा (२०२६) ही तारीख बुधवारी येते; ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
इंग्रजांविरुद्धच्या प्रतिकाराचे ते एक ठळक प्रतीक मानले जातात — दुसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धात अनेक लढाया लढून, अखेर २४ डिसेंबर १८०५ रोजी राजघाट येथे इंग्रजांशी समान अटींवरील तह केला — इतर मराठा सरदारांवर लादलेली सहाय्यक-तह (subsidiary alliance) पद्धत त्यांच्यावर लादली गेली नाही.
महत्त्व
यशवंतराव होळकर हे मराठा साम्राज्याच्या उत्तरार्धातील एक असामान्य लष्करी नेते व मुत्सद्दी मानले जातात — गनिमी काव्याच्या व्यूहरचनेने मोठे सैन्य उभारून, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विस्तारवादाला दीर्घकाळ प्रतिकार करणारे ते एक प्रमुख शासक होते. इंदूर व माळवा प्रदेशाच्या इतिहासात, तसेच व्यापक मराठा-इतिहासात त्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे — जरी हे प्रामुख्याने इंदूर/माळवा (सध्याचे मध्य प्रदेश) केंद्रित होळकर घराण्याशी संबंधित असले, तरी मराठा साम्राज्याचा भाग म्हणून त्यांचा महाराष्ट्राशीही ऐतिहासिक संबंध आहे.
यशवंतराव होळकर हे बाजीप्रभू देशपांडे यांच्यासारख्या दुसऱ्या मराठा इतिहासातील व्यक्तींच्या तुलनेत साइटवर तुलनेने कमी-दस्तऐवजीकरण झालेला विषय आहे — मुख्य तथ्ये शासकीय मराठी विश्वकोश व दोन स्वतंत्र क्रॉस-चेक स्रोतांतून सुसंगतपणे मिळाली असली, तरी त्यापलीकडे सखोल स्रोत सापडलेला नाही, त्यामुळे इथले दावे मुद्दाम मोजके ठेवले आहेत.
इतिहास व इंग्रज-प्रतिकार
पार्श्वभूमी व सत्तेवर येणे
यशवंतराव यांचा जन्म ३ डिसेंबर १७७६ रोजी वाफगाव येथे झाला — ते तुकोजीराव होळकर यांना यमुनाबाई या दासीपासून झालेले पुत्र होते. काका मल्हारराव द्वितीय यांच्या भांबुर्ड्याच्या लढाईतील मृत्यूनंतर (१४ सप्टेंबर १७९७) यशवंतराव पुण्याहून उत्तरेकडे निसटले आणि गनिमी काव्याने पिंढारी, भिल्ल, राजपूत व अफगाण सैनिकांची फौज उभारली.
लष्करी मोहिमा
त्यांनी दौलतराव शिंदे यांच्या फौजांना घोरपडी, वानवडी, हडपसर व बारामती येथे पराभूत केले आणि पुणे शहर लुटले. २५ ऑक्टोबर १८०२ रोजी (दिवाळीच्या दिवशी) हडपसर येथे शिंदे व पेशवे यांच्या संयुक्त फौजांचा निर्णायक पराभव केला. ८ ऑक्टोबर १८०४ रोजी मुघल बादशहावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी दिल्लीवर स्वारी करून कर्नल ऑक्टरलोनी व बर्न यांच्या सैन्यावर हल्ला केला. त्यांच्याकडे साठ हजार घोडदळ, सोळा हजार पायदळ व १९२ तोफा इतके मोठे सैन्यबळ होते असे शासकीय विश्वकोशात नोंदवले आहे.
राजघाटचा तह (१८०५)
नोव्हेंबर १८०४ मध्ये फारुखाबादजवळ पराभव झाल्यावर, यशवंतरावांनी महाराजा रणजितसिंह यांच्याकडे दिग किल्ल्यात आश्रय घेतला. अखेर २४ डिसेंबर १८०५ रोजी राजघाट येथे इंग्रजांशी तह करण्यात आला — भारतातील असा तह ज्यात इंग्रजांनी समान अटींवर संपर्क साधला असा हा एकमेव राजा होता; इतर मराठा सरदारांवर लादलेली अपमानास्पद सहाय्यक-तह पद्धत त्यांच्यावर लादली गेली नाही, आणि त्यांचा प्रदेश परत मिळाला.
अंतिम वर्षे व निधन
१८०७ मध्ये भानपुर येथे तोफ-निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला. सततच्या युद्ध व निराशेमुळे त्यांचे मानसिक स्वास्थ्य ढासळले, आणि याच व्याधीत भानपुरा येथे २८ ऑक्टोबर १८११ रोजी त्यांचे निधन झाले. मुघल बादशहाने त्यांना "महाराजाधिराज राजराजेश्वर अलीबहादूर" ही पदवी बहाल केली होती. त्यांच्या पश्चात पत्नी तुळसाबाईंनी कारभार सांभाळला व पुत्र मल्हारराव तिसरे (कारकीर्द १८११-३३) गादीवर आले.
इंदूर व होळकर घराण्याशी संबंध
यशवंतराव हे होळकर घराण्याचे (इंदूर संस्थान) संस्थापक नव्हते — घराण्याची स्थापना मल्हारराव होळकर (१६९४–१७६६) यांनी केली होती; यशवंतराव हे या घराण्याचे नंतरचे, सहावे शासक होते. काही ठिकाणी महेश्वर येथील त्यांचा राज्याभिषेक (६ जानेवारी १८०५ असे नमूद) "होळकर मराठा साम्राज्याची स्थापना" म्हणून वर्णिला जातो, पण हा एकाच स्रोताचा दावा आहे — तो सावधपणे, "संस्थापक" व "एक महत्त्वाचे नंतरचे शासक" यांतील फरक स्पष्ट ठेवूनच घ्यावा.
साजरा कोण करतो
इंदूर/माळवा प्रदेशातील नागरिक, तसेच होळकर-घराण्याच्या इतिहासात रस असणारे इतिहासप्रेमी व मराठा-इतिहास अभ्यासक या दिवशी यशवंतराव होळकर यांचे स्मरण करतात.
सार्वजनिक सुट्टीचा दर्जा
ही तारीख महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही.
लक्षात ठेवा
- यशवंतराव होळकर हे होळकर घराण्याचे संस्थापक नव्हते (ती मल्हारराव होळकर होते) — ते या घराण्याचे सहावे शासक होते; "संस्थापक" असे म्हणू नये.
- यशवंतराव होळकर व अहिल्यादेवी होळकर या दोन वेगळ्या होळकर-घराण्यातील व्यक्ती आहेत — गल्लत टाळावी.
- हा विषय इंदूर/माळवा (सध्याचे मध्य प्रदेश) केंद्रित आहे — महाराष्ट्राशी संबंध मराठा साम्राज्याचा भाग म्हणून ऐतिहासिक आहे, थेट भौगोलिक नाही.
- ही तारीख स्थिर-ग्रेगोरियन आहे — दरवर्षी २८ ऑक्टोबरलाच येते, तिथी-आधारित सणांप्रमाणे बदलत नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- यशवंतराव होळकर कोण होते?
- होळकर घराण्याचे (इंदूर संस्थान) सहावे शासक (कारकीर्द १७९९/१८०७-१८११) — इंग्रजांविरुद्धच्या प्रतिकाराचे प्रतीक मानले जाणारे मराठा सेनानी व मुत्सद्दी.
- यशवंतराव होळकर यांनी इंग्रजांचा प्रतिकार कसा केला?
- दुसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धात अनेक लढाया लढून त्यांनी दीर्घकाळ प्रतिकार केला, आणि अखेर १८०५ मध्ये राजघाटच्या तहात इंग्रजांशी समान अटींवर तह करवून घेतला — इतर मराठा सरदारांवर लादलेली सहाय्यक-तह पद्धत त्यांच्यावर लादली गेली नाही.
- यशवंतराव होळकर व इंदूर संस्थानाचा काय संबंध आहे?
- ते इंदूर येथील होळकर घराण्याचे सहावे शासक होते (घराण्याची स्थापना मल्हारराव होळकर यांनी केली होती, यशवंतराव संस्थापक नव्हते).
- यशवंतराव होळकर यांचा मृत्यू कधी व कुठे झाला?
- २८ ऑक्टोबर १८११ रोजी भानपुरा (सध्याचे मध्य प्रदेश) येथे, सतत युद्ध व मानसिक-शारीरिक थकव्यामुळे.
- यशवंतराव होळकर पुण्यदिनाला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही — ही महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या यादीत नोंदलेली तारीख नाही.