जेजुरी खंडोबा (मार्तंड भैरव)

जेजुरी हे श्री खंडोबा ऊर्फ मार्तंड भैरव यांचे प्रसिद्ध गडमंदिर — पुरंदर तालुका, जिल्हा पुणे, पुण्यापासून सुमारे ४८–५० किमी. खंडोबा हे महाराष्ट्रातील असंख्य कुटुंबांचे कुलदैवत; भाविक त्यांना शिव, भैरव व सूर्य यांचे एकत्रित लोकरूप मानतात. सोमवती अमावास्या व उत्सवांना उधळल्या जाणाऱ्या पिवळ्या भंडाऱ्याने (हळद) सारा गड सोनेरी होतो — म्हणून “सोन्याची जेजुरी”, आणि दुमदुमतो जयघोष “येळकोट येळकोट जय मल्हार!” जेजुरीचे दोन सर्वांत मोठे प्रसंग म्हणजे चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी — सहा दिवसांच्या उत्सवाचा कळस, या वर्षी १५ डिसेंबर २०२६) आणि सोमवती अमावास्या यात्रा, जेव्हा खंडोबाची पालखी कऱ्हा नदीत स्नानासाठी नेली जाते. खाली देवतेचे स्वरूप, गडाचा इतिहास, वास्तू, उत्सवांचे वेळापत्रक आणि प्रवासाची माहिती दिली आहे.

देवता: खंडोबा / मार्तंड भैरव (मल्हारी, मैलार, खंडेराय)ठिकाण: पुरंदर तालुका, जिल्हा पुणे

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• षड्ररात्रोत्सवारंभ — चंपाषष्ठी ६-दिवसीय उत्सव सुरूबुधवार, ९ डिसेंबर २०२६›
• चंपाषष्ठी / मार्तंड भैरवोत्थापन / स्कंद षष्ठी — उत्सवाचा कळस (मंगळवार)मंगळवार, १५ डिसेंबर २०२६›
• श्री खंडोबा शिखरकाठी यात्रा - जेजुरी (रविवार)रविवार, १ फेब्रुवारी २०२६›
• सोमवती अमावास्या (सोमवार)सोमवार, १६ फेब्रुवारी २०२६›
• सोमवती अमावास्या (सोमवार)सोमवार, १५ जून २०२६›
• सोमवती अमावास्या (सोमवार)सोमवार, १३ जुलै २०२६›
• सोमवती अमावास्या (सोमवार)सोमवार, ९ नोव्हेंबर २०२६›

देवता व महत्त्व

खंडोबा = मार्तंड भैरव. याच देवतेला मल्हारी, मल्लारी, मैलार, खंडेराय, मल्लण्णा अशीही नावे आहेत. भाविक खंडोबाला शिवाचा अवतार मानतात; अभ्यासकांच्या मांडणीनुसार हे शिव, भैरव व सूर्य (आणि कार्तिकेय/स्कंद) यांचे गुण एकवटलेले एक संमिश्र लोकदैवत आहे. म्हणूनच चंपाषष्ठी ही स्कंद षष्ठीशीही जोडली जाते — या साइटच्या पंचांगात १५ डिसेंबर २०२६ ला दोन्ही नोंदी एकत्र दिसतात.

खंडोबा हे महाराष्ट्र व कर्नाटकातील लाखो कुटुंबांचे कुलदैवत आहे. विशेषतः मराठा, कुणबी, धनगर (मेंढपाळ) व रामोशी समाजांत त्यांची भक्ती खोलवर रुजली आहे. शेती व पशुपालन-संस्कृतीशी असलेले हे घट्ट नाते खंडोबाला “शेतकरी-मेंढपाळांचा देव” असे रूप देते — आणि हेच जेजुरीच्या लोकभक्तीचे मर्म आहे.

म्हाळसा व बानाई — दोन पत्नी.

खंडोबाच्या दोन पत्नी दोन वेगळ्या जीवनशैलींचे प्रतीक मानल्या जातात:

• म्हाळसा — वाणी/लिंगायत व्यापारी कुळातील; तिला पार्वतीचे रूप मानले जाते (नेवासे येथील तिम्माशेठ वाण्याची कन्या या आख्यायिकेसह). ती संस्कृती व गृहस्थाश्रमाचे प्रतीक.
• बानाई (बानू) — धनगर (मेंढपाळ) समाजातील; तिला गंगेशी जोडले जाते. ती निसर्ग व पशुपालनाचे प्रतीक.

या दोन पत्नींद्वारे खंडोबाची भक्ती कृषी व पशुपालन, तसेच वेगवेगळ्या समाजांना एका देवतेखाली जोडणारा आंतरसमाज सांधेपणा दाखवते — जेजुरीच्या लोकसंस्कृतीचा हा एक वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू आहे. (या कथा-तपशिलांत स्थान व आवृत्तीभेद आहेत.) घोडा व कुत्रा ही खंडोबाची ठळक प्रतीके, तर भंडारा (हळद) हा मुख्य अर्पण-नैवेद्य.

इतिहास व आख्यायिका (स्थल-पुराण)

खंडोबाच्या अवताराचे मूळ स्थल-पुराण मल्हारी माहात्म्य मानले जाते. खाली दिलेले कथासूत्र अनेक स्वतंत्र आवृत्त्यांत समान आढळते; ते मूळ शब्दांत, कथेला निष्ठ राहून दिले आहे. आवृत्तीनुसार तपशील बदलतो, म्हणून हे सर्व मंदिर समिती / जाणकारांकडून पडताळून घ्यावे.

समान कथासूत्र. मणि व मल्ल या दोन राक्षस-बंधूंनी प्रदेशात धुमाकूळ घातला होता; ऋषी-मुनी व सामान्य जन त्यांच्या उपद्रवाने त्रस्त झाले. भक्तांच्या रक्षणासाठी शिवाने मार्तंड भैरव हे तेजस्वी रूप धारण केले आणि या राक्षसांशी युद्ध केले. एका आवृत्तीनुसार हे युद्ध सहा दिवस चालले आणि मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठीस संपले — म्हणूनच या दिवशी चंपाषष्ठी साजरी होते. “मल्ल राक्षसाचा शत्रू” या अर्थाने देवाला मल्लारी / मल्हारी मार्तंड हे नाव मिळाले. पुढे भक्तांच्या रक्षणासाठी खंडोबा जेजुरी गडावर स्थिरावले; खंडोबाच्या प्रमुख स्थानांमध्ये जेजुरी अग्रणी मानले जाते.

आवृत्तीभेद. राक्षसांच्या भवितव्याबद्दल कथा वेगवेगळ्या सांगितल्या जातात — काही आवृत्तींत दोघांचाही वध होतो, तर काही आवृत्तींत एकाचा वध होतो व दुसरा शरण आल्यावर त्याला क्षमा करून भक्तीत सामावून घेतले जाते. त्याचप्रमाणे म्हाळसेची जन्मकथा (नेवासे/पाली) व बानाईची कथा (चंदनपुरी/धनगरवाडा) स्थानभेदाने भिन्न सांगितल्या जातात.

ऐतिहासिक बांधकाम. खंडोबाची उपासना बाराव्या–तेराव्या शतकापासून असल्याचे मानले जाते; गडावरील मंदिर-संकुल मराठा, होळकर व पेशवे काळात टप्प्याटप्प्याने विकसित झाले. काही स्रोतांनुसार मंदिराचे बांधकाम १६०८, सभामंडप व इतर काम १६३७ मध्ये राघो मंबाजी (मराठा सरदार), दगडी खांब १७४२ मध्ये होळकर आणि तटबंदी व तळे १७७० — तर काही नोंदी होळकर (अहिल्याबाई) व पेशवे यांच्या जीर्णोद्धाराचा उल्लेख करतात. एकेरी आकड्यांऐवजी हा समाईक टप्पेवार इतिहासच अधिक विश्वासार्ह मानावा. एक ठळक तपशील म्हणजे चिमाजी अप्पा यांनी १७३७–१७३९ मधील वसई-मोहिमेतील पोर्तुगीज चर्च-घंटा मंदिरास अर्पण केल्या. (काही स्रोतांनुसार औरंगजेबाने मंदिरास १,२५,००० चांदी-नाणी दिल्याचीही नोंद आहे — हा एकेरी-स्रोत तपशील असल्याने सावधपणे घ्यावा.)

वास्तू व रचना

• शैली — हेमाडपंती: काळ्या दगडातील ही रचना मराठी मंदिर-वास्तुकलेतील एक महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.
• पायऱ्या: गडावर जाण्यास सुमारे २०० पायऱ्या आहेत (यात्रेच्या दिवशी वळणे व अधिकच्या मार्गामुळे काहींच्या मते ~३८५ ते ~४५०). रूढ नाव “नवलाख पायरीचा डोंगर” — हे श्रद्धेचे नाव आहे, अक्षरशः नऊ लाख पायऱ्या नव्हेत.
• दीपमाळा व स्तंभ: गडावर सुमारे ३५० दीपमाळा/दीपस्तंभ, सुमारे १८ कमानी आणि अष्टकोनी तटबंदी (~३५० यार्ड); पितळी-आवरणाचे मोठे कासव (~२० फूट) हे एक ठळक वैशिष्ट्य.
• दोन स्थाने: जेजुरीगड (मुख्य मंदिर) आणि कडेपठार — सुमारे ३०० मीटर उंच पठारावरील खंडोबाचे जुने स्थान. गडाची उंची स्रोतांनुसार भिन्न सांगितली जाते (सुमारे ७१८ ते ७९८ मीटर), म्हणून ती “अंदाजे” समजावी.
• गाभारा: गाभाऱ्यात खंडोबा–म्हाळसा यांच्या मूर्ती-जोड्या आहेत (काही नोंदींनुसार तीन जोड्या).

मुख्य उत्सव व यात्रा

जेजुरीचे उत्सव तिथीनुसार ठरतात; खालील तक्त्यात प्रत्येक प्रसंगाची तिथी, या वर्षीची (२०२६) तारीख आणि त्या दिवसाच्या पंचांग-पानाचा दुवा दिला आहे. सर्व यात्रा-तारखा व वेळा मंदिर समितीकडून तपासून घ्याव्यात — सणाच्या व यात्रेच्या दिवशी कार्यक्रम बदलू शकतो.

सर्वांत मोठे प्रसंग म्हणजे चंपाषष्ठी (सहा दिवस) आणि सोमवती अमावास्या कऱ्हा-स्नान यात्रा. या साइटच्या पंचांगात सोमवती अमावास्या ही सामान्य (कोणत्याही गावाशी न जोडलेली) नोंद आहे — म्हणून वरील सोमवती-तारखा “सोमवती अमावास्या” म्हणून दिल्या आहेत; जेजुरीची यात्रा नक्की कोणत्या सोमवती अमावास्येस भरते हे मंदिर समितीकडून तपासावे.

चंपाषष्ठीच्या सहा दिवसांतील नेमका दैनिक विधी-क्रम (तेलहंडा, छबिना, म्हाळसा-बानाई विवाह-स्वरूप) व ‘मार्तंड भैरवोत्थापन’चा नेमका अर्थ आवृत्तीनुसार वेगवेगळा सांगितला जातो.

दर्शन व आरती वेळा

खालील वेळा श्री मार्तंड देव संस्थान, जेजुरी या संस्थानाच्या माहितीवर आधारित आहेत. मंदिरांच्या वेळा बदलतात आणि यात्राकाळात वेगळ्या असतात, तसेच प्रवासी-वेबसाइट वेगवेगळी वेळ देतात — म्हणून जाण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून ताजी वेळ तपासावी.

• पहाटे: मंदिर सुमारे ५.०० वाजता उघडते; ५.००–६.३० — भूपाळी, आरती व अभिषेक.
• दुपारी: १२.३०–१.३० — दुपारती (धूपारती) व अभिषेक.
• रात्री: ९.०० — शेजआरती (त्यानंतर मंदिर बंद).

संस्थानाचा संपर्क: श्री क्षेत्र जेजुरी, ता. पुरंदर, जि. पुणे ४१२३०३; कार्यालय +91 9689010000, भक्तनिवास +91 9689020000. संस्थानाकडून ऑनलाइन दर्शन-पासची सुविधाही दिली जाते. (ही अधिकृत संस्थान-साइट स्वतःला “श्री मार्तंड देव संस्थान” म्हणवते; या पानाचा त्या संस्थानाशी कोणताही अधिकृत संबंध नाही.)

येथील विशेष विधी

जेजुरीच्या भक्ती-परंपरा वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. खालील विधी स्थानिक व कुटुंब-परंपरेनुसार बदलतात, म्हणून ते “परंपरेनुसार” या भानाने घ्यावेत.

• भंडारा (हळद) उधळणी — “सोन्याची जेजुरी”: भाविक मोठ्या प्रमाणात पिवळा भंडारा (हळद) उधळतात; सारा गड, पायऱ्या व रस्ते सोनेरी होतात — म्हणून “सोन्याची जेजुरी”. ज्योतिबाच्या गुलाल-परंपरेशी याचे लोकसांस्कृतिक साधर्म्य आहे.
• तळी भरणे: ताम्हनात विड्याचे पान, पैसा, सुपारी, भंडारा व खोबरे ठेवून “सदानंदाचा येळकोट” किंवा “येळकोट येळकोट जय मल्हार” असे तीन वेळा म्हणून ताम्हन तीन वेळा उचलतात; नंतर भंडारा उधळून “येळकोट घे” असा घोष केला जातो. कुलदैवताच्या नवस-पूर्तीसाठी ही प्रथा सांगितली जाते (स्थानिक-परंपरेनुसार).
• वाघ्या-मुरळी (जागरण-गोंधळ): खंडोबाला नवस म्हणून वाहिलेली मुले-मुली म्हणजे वाघ्या (मुलगा) व मुरळी (मुलगी); रात्रभर चालणाऱ्या जागरण-गोंधळात तुणतुणे व खंजिरी वाजवून गीते म्हटली जातात आणि नृत्य होते. (या परंपरेचा ऐतिहासिक-सामाजिक संदर्भ संवेदनशील आहे; तो आदराने व वर्तमान-भानाने पाहावा.)
• सोमवती कऱ्हा-स्नान: सोमवती अमावास्येस खंडोबाची पालखी कऱ्हा नदीत स्नानासाठी नेली जाते; सायंकाळी देवास नदी-जलाने स्नान घालून आरती होते व पालखी गडावर परत येते.
• अर्पण: भंडारा (हळद), खोबरे, विड्याचे पान व सुपारी हे मुख्य अर्पण; नैवेद्य व विधी स्थानिक-परंपरेनुसार बदलतात.

मंत्र व आरती

खंडोबा-भक्तीचा मुख्य जयघोष “येळकोट येळकोट जय मल्हार!” आणि “सदानंदाचा येळकोट” हा आहे — भंडारा उधळताना व तळी भरताना तो मोठ्याने म्हटला जातो. ‘येळकोट’ हा खंडोबा-भक्तीतील पारंपरिक जयघोष-शब्द असून त्याचा नेमका शब्दार्थ आवृत्तीनुसार वेगवेगळा सांगितला जातो.

खंडोबाची पारंपरिक आरती भाविकांत लोकप्रिय आहे. या आरतीचा पूर्ण पाठ येथे दिलेला नाही (मजकूर-हक्कांच्या तपासणीनंतर); तिचा भाव — खंडोबा-मार्तंड भैरवाचे (शिव-मल्हारी रूपात) स्तवन व भक्ताने केलेले आरती-ओवाळणे — एवढाच येथे नोंदवला आहे. आरती प्रामुख्याने सकाळ-संध्याकाळच्या आरती-वेळी व घरगुती पूजेत म्हटली जाते; ओळखीची पहिली ओळ प्रकाशनापूर्वी विश्वासार्ह आरती-संग्रहातून पडताळून घ्यावी.

कसे पोहोचाल

• रस्ता: जेजुरी पुण्यापासून सुमारे ४८–५० किमी (पुणे–सासवड–जेजुरी मार्गे). पुण्याहून एस.टी. बस, खासगी वाहने व टॅक्सी सहज उपलब्ध.
• रेल्वे: जेजुरीला स्वतःचे रेल्वे स्थानक आहे (पुणे–मिरज लोहमार्गावर); पुण्याहून लोकल/पॅसेंजरने जेजुरी गाठता येते. स्थानकापासून गडाच्या पायथ्यापर्यंत रिक्षा/वाहन.
• विमान: सर्वांत जवळचे विमानतळ पुणे (सुमारे ५० किमी); तेथून रस्त्याने जेजुरी.
• गड-चढण: पायथ्यापासून मुख्य मंदिरापर्यंत सुमारे २०० पायऱ्या चढाव्या लागतात.

जवळची ठिकाणे

• कडेपठार — गडाजवळील उंच पठारावरील खंडोबाचे जुने स्थान; निवांत दर्शनासाठी अनेक भाविक येथेही जातात.
• पुरंदर किल्ला — जेजुरीजवळचा ऐतिहासिक किल्ला (मराठा इतिहासात महत्त्वाचा).
• सासवड — वाटेवरील गाव; संत सोपानदेव समाधी व इतर मंदिरे.
• पुणे शहर — जवळचे मोठे शहर; मुक्काम, दळणवळण व इतर तीर्थस्थानांसाठी सोयीचे केंद्र.
• क्लस्टर-दुवा: कोल्हापूरचे ज्योतिबा (‘चांगभलं’ व भंडारा/गुलाल परंपरा) आणि कोल्हापूर महालक्ष्मी ही शक्तिपीठे यासोबत अनेक भाविक जोडतात.

प्रवासी टिप्स (लक्षात ठेवा)

• गर्दी: सोमवती अमावास्या व चंपाषष्ठीला राज्यभरातून लाखो भाविक येतात — प्रचंड गर्दी असते. वाहन-पार्किंग, पाणी व रांगेची पूर्वतयारी करावी.
• पायरी-चढण: सुमारे २०० (व अधिक) पायऱ्यांची चढण आहे — ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले व रुग्णांनी काळजी घ्यावी; पुरेसे पाणी व आरामाचे टप्पे ठेवावेत.
• भंडारा (हळद): मोठ्या प्रमाणात हळद उधळली जाते — श्वसन किंवा डोळ्यांची संवेदनशीलता असल्यास मास्क/चष्मा वापरावा; कपडे पिवळे रंगतात, म्हणून जुने/सुती कपडे सोयीचे.
• वेळा बदलतात: यात्राकाळात व सणाला दर्शन-वेळा बदलतात — मंदिर समिती किंवा संस्थानाकडून ताजी वेळ तपासावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

जेजुरी खंडोबा मंदिर कुठे आहे?

जेजुरी गडावर — पुरंदर तालुका, जिल्हा पुणे; पुण्यापासून सुमारे ४८–५० किमी.

जेजुरी पुण्यापासून किती किलोमीटर आहे?

सुमारे ४८–५० किमी (स्रोतांनुसार ~३० मैल ते ~५० किमी); रस्त्याने साधारण दीड-दोन तासांचा प्रवास.

जेजुरी गडावर किती पायऱ्या आहेत?

प्रत्यक्ष सुमारे २०० पायऱ्या (यात्रेच्या दिवशी काहींच्या मते ~४५०). “नवलाख पायरीचा डोंगर” हे श्रद्धेचे रूढ नाव आहे, अक्षरशः आकडा नव्हे.

खंडोबा कोणते दैवत आहे — शिव की भैरव?

भाविक खंडोबाला शिवाचा अवतार (मार्तंड भैरव/मल्हारी) मानतात; अभ्यासकांच्या मांडणीनुसार हे शिव, भैरव व सूर्य यांचे एकत्रित लोकदैवत आहे (आख्यायिका — तपासून घ्यावी).

जेजुरीला ‘सोन्याची जेजुरी’ का म्हणतात?

उधळल्या जाणाऱ्या पिवळ्या भंडाऱ्याने (हळद) सारा गड सोनेरी दिसतो — म्हणून ‘सोन्याची जेजुरी’.

सोमवती अमावास्या यात्रा म्हणजे काय व ती कधी असते?

सोमवारी येणाऱ्या अमावास्येस खंडोबाची पालखी कऱ्हा नदीत स्नानासाठी नेली जाते व भंडारा-उधळणीने जेजुरी सोनेरी होते. अशी अमावास्या वर्षात २–३ वेळा येते; जेजुरीची नेमकी यात्रा-तारीख मंदिर समितीकडून तपासावी.

चंपाषष्ठी म्हणजे काय व ती जेजुरीत कशी साजरी होते?

मार्गशीर्ष शुक्ल १ ते ६ हा खंडोबाचा सहा दिवसांचा उत्सव; मणि-मल्ल विजयाचे स्मरण, शुक्ल षष्ठीस कळस (या वर्षी १५ डिसेंबर २०२६) — मोठी यात्रा व मार्तंड भैरवोत्थापन.

खंडोबाच्या पत्नी कोण — म्हाळसा व बानाई?

होय — म्हाळसा (वाणी/लिंगायत कुळ) व बानाई/बानू (धनगर समाज) या खंडोबाच्या दोन पत्नी; त्या कृषी व पशुपालन संस्कृतीच्या सांधेपणाचे प्रतीक मानल्या जातात.

दर्शन व आरती वेळ काय आहे?

संस्थानानुसार मंदिर सुमारे ५.०० ला उघडते; भूपाळी/आरती ५.००–६.३०, दुपारती १२.३०–१.३०, शेजआरती ९.०० — तरी मंदिर समितीकडून तपासावे.

येळकोट येळकोट जय मल्हार म्हणजे काय?

हा खंडोबा-भक्तीतील पारंपरिक विजय-जयघोष आहे; भंडारा उधळताना व तळी भरताना तो म्हटला जातो. (नेमका शब्दार्थ आवृत्तीनुसार बदलतो.)

• अष्टविनायक
• औंढा नागनाथ
• भीमाशंकर
• गणपतीपुळे
• घृष्णेश्वर (वेरूळ)