शारदीय नवरात्र / घटस्थापना

शारदीय नवरात्र म्हणजे आश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून नऊ रात्री-दिवस आदिशक्ती दुर्गादेवीचा उत्सव; पहिल्या दिवशी घटस्थापना (घटात देवीची स्थापना + अखंड दीप) होते. २०२६ मध्ये घटस्थापना रविवार ११ ऑक्टोबर, दुर्गाष्टमी १९ ऑक्टोबर, आणि विजयादशमी/दसरा २० ऑक्टोबर (सर्व या साइटच्या आश्विन तिथींनुसार). नऊ दिवस अखंड दीप, घटावर रोज माळ, दुर्गा सप्तशतीचा पाठ व कुमारिका पूजन केले जाते.

देवता: आदिशक्ती दुर्गा / नवदुर्गा (शैलपुत्री ते सिद्धिदात्री); महाराष्ट्रात साडेतीन शक्तिपीठ देवी — तुळजाभवानी, अंबाबाई, रेणुका, सप्तशृंगी

आदिशक्ती दुर्गा / नवदुर्गा (शैलपुत्री ते सिद्धिदात्री); महाराष्ट्रात साडेतीन शक्तिपीठ देवी — तुळजाभवानी, अंबाबाई, रेणुका, सप्तशृंगी

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

नवरात्र हा आदिशक्तीच्या उपासनेचा वर्षातील सर्वांत मोठा काळ — असुर-नाशक देवी-शक्तीचा गौरव. देवीने महिषासुर, शुंभ-निशुंभ व रक्तबीज यांचा नऊ दिवस युद्धानंतर नाश केला अशी पुराण-धारणा आहे.

हा उत्सव शरद ऋतूत येतो (म्हणून ‘शारदीय’); चैत्रातील वासंतिक नवरात्राहून तो वेगळा आहे. आश्विन हा देवी-भक्तीचा महिना मानला जातो. नऊ रात्रींच्या उपासनेनंतर दहाव्या दिवशी विजय = विजयादशमी; सत्याचा/धर्माचा असत्यावर विजय हे या सणाचे सूत्र आहे.

महाराष्ट्रात नवरात्र हा कुलदेवी-दर्शनाचा व यात्रांचा हंगाम — साडेतीन शक्तिपीठांना भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ मानला जातो. हा उत्सव भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी नंतर लगेच येणारा आश्विनातील मोठा देवी-उत्सव आहे.

पौराणिक कथा / व्रतकथा

नवरात्र-दसऱ्याशी अनेक पुराणकथा जोडल्या जातात; काही आवृत्तींत एक धागा प्रमुख, तर काहींत दुसरा. खाली तिन्ही प्रमुख धागे थोडक्यात दिले आहेत.

महिषासुरमर्दिनी (देवीमाहात्म्य / दुर्गा सप्तशती) — नवरात्राचा गाभा. महिषासुर नावाच्या, रेड्याचे रूप घेणाऱ्या असुराचा अत्याचार जेव्हा असह्य झाला, तेव्हा सर्व देवांच्या एकवटलेल्या तेजातून आदिशक्ती दुर्गा प्रकट झाली. नऊ दिवस-रात्री भीषण युद्ध चालले आणि दहाव्या दिवशी देवीने महिषासुराचा वध केला — म्हणून तिला ‘महिषासुरमर्दिनी’ म्हणतात. काही आवृत्तींत या देवीला ‘चामुंडा’, तर काहींत ‘दुर्गा’ किंवा ‘महाकाली’ म्हटले आहे; मराठी विश्वकोश देवीने शुंभ-निशुंभ व रक्तबीज यांच्याशीही युद्ध केल्याचा उल्लेख करतो.

श्रीराम–रावण (रामायण) — विजयादशमीचा धागा. याच विजयादशमीच्या दिवशी श्रीरामाने रावणाचा वध करून अहंकार व अधर्माचा पराभव केला, अशी दुसरी धारणा आहे. उत्तर भारतात याच धाग्यावर ‘रावण-दहन’ व रामलीला होते.

पांडव–शमी वृक्ष (महाभारत) — शस्त्रपूजेचा धागा. पांडवांनी अज्ञातवासात आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर लपवली होती; अज्ञातवास संपताच दसऱ्याला त्यांनी ती परत घेतली — यातूनच शमीपूजन व आयुध/शस्त्रपूजेची परंपरा आली, असे मानले जाते.

या तिन्ही कथा एकाच सणाशी जोडल्या जातात. कोणतीही एकच आवृत्ती ‘अधिकृत’ म्हणून येथे ठरवलेली नाही — भक्तांनी आपापल्या परंपरेनुसार पाहावे.

कोणी करावे

घरोघरी देवीभक्त — विशेषतः ज्यांची कुलदेवी दुर्गा / भवानी / अंबाबाई / रेणुका / सप्तशृंगी आहे अशी कुटुंबे — घटस्थापना व नऊ दिवस उपासना करतात.

अनेक स्त्रिया नऊ दिवस उपवास व नियम पाळतात; घराघरांत व सार्वजनिक देवी-मंडळांत देवीची स्थापना, गरबा-दांडिया व जागर होतो. साडेतीन शक्तिपीठ व कुलदेवी मंदिरांत लाखो भाविकांची यात्रा-दर्शनासाठी गर्दी होते. (मंदिर-विशेष तपशील खाली ‘प्रादेशिक रीती’ मध्ये दिला आहे.)

पूजाविधी

खालील क्रम सर्वसाधारण स्वरूपाचा आहे; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार तपशील थोडाफार बदलू शकतो. या वर्षीचा नेमका घटस्थापना-मुहूर्त ११ ऑक्टोबरच्या दिनदर्शिका पानावर पाहा.

  1. घटस्थापना (दिवस १): स्वच्छ केलेल्या जागी मातीचा लहान ढीग करून त्यात गहू / जव / सात धान्य पेरतात; त्यावर पाण्याने भरलेला व आम्रपल्लव ठेवलेला मातीचा घट (कलश) ठेवून त्यावर देवीची स्थापना करतात.
  2. अखंड (नंद)दीप प्रज्वलित करून नऊ दिवस अखंड तेवत ठेवतात.
  3. दररोज देवीची षोडशोपचार पूजा करून घटावर/देवीला रोज एक माळ चढत्या क्रमाने बांधतात.
  4. नऊ दिवस दुर्गा सप्तशतीचा पाठ; अष्टमी/नवमीस कुमारिका पूजन (कन्या पूजन) करतात.
  5. उद्यापन / नवरात्रोत्थापन: दसऱ्याच्या (२० ऑक्टो) दिवशी घट उत्थापन — देवीचे विसर्जन/समाराधन व पेरलेल्या धान्याचे अंकुर श्रद्धेने वापरतात.

पूजा साहित्य

  • मातीचा घट/कलश, मातीचा ढीग, गहू / जव / सात धान्य (पेरणीसाठी), माती/वाळू, पाणी, आम्रपल्लव, नारळ.
  • अखंड दीप (नंदादीप) + तेल/तूप-वात, हळद-कुंकू, फुलांच्या माळा (झेंडू/कमळ/जास्वंद इ.), अक्षता, धूप-दीप, नैवेद्य, देवीची मूर्ती/प्रतिमा व दुर्गा सप्तशती पोथी. (यादी स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.)
मातीचा घट/कलश
आम्रपल्लव
नारळ
अखंड दीप (नंदादीप)
तेल/तूप-वात
हळद-कुंकू
फुले
फुलांची माळ
अक्षता
धूप
नैवेद्य
दुर्गा सप्तशती पोथी
पेरलेले धान्य/जवारे (अंकुरित)

उपवास / आहार

  • अनेक भक्त नऊ दिवस उपवास करतात — फलाहार व उपवासाचे पदार्थ; काही फक्त पहिला-शेवटचा किंवा अष्टमी-नवमीचा उपवास करतात.
  • कांदा-लसूण व तामसिक अन्न टाळणे ही सामान्य प्रथा. नियम घरोघरी व परंपरेनुसार बदलतात — कोणताही एक नियम सार्वत्रिक म्हणून घेऊ नये. दसऱ्याला पारणे होते.

मंत्र / आरती

नवरात्रात दुर्गा सप्तशती (देवीमाहात्म्य) पाठ केंद्रस्थानी असतो; अष्टमी/नवमीस कुमारिका पूजन व जागरात हरिकथा होते. देवीची पूजा झाल्यावर आरती म्हणण्याची परंपरा आहे.

  • जपमंत्र (पारंपरिक): ॐ दुर्गायै नमः / ॐ दुं दुर्गायै नमः — देवी-उपासनेत नित्य जपला जातो.

खाली समर्थ रामदासांच्या दोन प्रसिद्ध देवी-आरत्या (सार्वजनिक डोमेन) दिल्या आहेत.

नवरात्रीची आरती — अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा (समर्थ रामदास; ही आरती प्रतिपदेपासून दशमीपर्यंत नऊ दिवसांचा क्रमच वर्णन करते)

अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा बैसली सिंहासनी हो ।प्रतिपदेपासून घटस्थापना ती करुनी हो ।मूलमंत्रजप करुनी भोंवते रक्षक ठेवुनी हो ।ब्रह्मा विष्णु रुद्र आईचें पूजन करिती हो ॥१॥उदो बोला उदो अंबाबाई माउलीचा हो ।उदोकारें गर्जती काय महिमा वर्णूं तिचा हो ॥ धृ ॥द्वितीयेचे दिवशीं मिळती चौसष्ट योगिनी हो ।सकळांमध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो ।कस्तूरी मळवट भांगीं शेंदूर भरुनी हो ।उदोकारें गर्जती सकल चामुंडा मिळुनी हो ॥ उदो ॥२॥तृतीयेचे दिवशीं अंबे शृंगार मांडिला हो ।मळवट पातळ चोळी कंठीं हार मुक्ताफळें हो ।कंठींची पदकें कांसे पीतांबर पिवळा हो ।अष्टभुजा मिरविती अंबे सुंदर दिसे लीला हो ॥ उदो ॥३॥चतुर्थीचे दिवशीं विश्वव्यापक जननी हो ।उपासकां पाहसी अंबे प्रसन्न अंतःकरणीं हो ।पूर्णकृपे पाहसी जगन्मातें मनमोहिनो हो ।भक्तींच्या माउली सुर ते येती लोटांगणीं हो ॥ उदो ॥४॥पंचमीचे दिवशीं व्रत तें उपांगललिता हो ।अर्घ्यपाद्यपूजनें तुजला भवानी स्तविती हो ।रात्रीचे समयीं करिती जागरण हरिकथा हो ।आनंदे प्रेम तें आलें सद्भावें क्रीडतां हो ॥ उदो ॥५॥षष्ठीचे दिवशीं भक्तां आनंद वर्तला हो ।घेउनि दिवट्या हस्तीं हर्षे गोंधळ घातला हो ।कवडी एक अर्पितां देसी हार मुक्ताफळां हो ।जोगवा मागतां प्रसन्न झाली भक्तकुळां हो ॥ उदो ॥६॥सप्तमीचे दिवशीं सप्तशृंगगडावरी हो ।तेथें तूं नांदसी भोंवती पुष्पें नानापरी हो ।जाईजुईशेवंती पूजा रेखियली बरवी हो ।भक्त संकटीं पडतां झेलुनि घेसी वचरेवरी हो ॥ उदो ॥७॥अष्टमीचे दिवशीं अष्टभुजा नारायणी हो ।सह्याद्रीपर्वतीं पाहिली उभी जगजननी हो ।मन माझें मोहिलें शरण आलों तुजलागुनी हो ।स्तनपान देउनी सुखी केलें अंतःकरणीं हो ॥ उदो ॥८॥नवमीचे दिवशीं नव दिवसांचे पारणें हो ।सप्तशतीजप होमहवनें सद्भक्ती करुनी हो ।षड्रस अन्नें नैवेद्यासी अर्पियेलीं भोजनीं हो ।आचार्य ब्राह्मणां तृप्त केलें त्वां कृपेंकरुनी हो ॥ उदो ॥९॥दशमीचे दिवशीं अंबा निजे सीमोल्लंघनीं हो ।सिंहारुढ दारुण शस्त्रें अंबे त्वां घेउनी हो ।शुंभनिशुंभादिक राक्षसां किती मारिसी रणीं हो ।विप्र रामदासा आश्रय दिधला तो चरणीं हो ॥ उदो ॥१०॥

देवीची आरती — दुर्गे दुर्घट भारी (समर्थ रामदास)

दुर्गे दुर्घटभारी तुजविण संसारी ।अनाथनाथे अंबे करुणा विस्तारी ।वारी वारी जन्ममरणांतें वारी ।हारी पडलो आतां संकट निवारी ॥१॥जय देवी जय देवी जय महिषासुरमथिनी ।सुरवर ईश्वरवरदे तारक संजीवनी जय देवी जय देवी ॥ धृ ॥त्रिभुवनीं भुवनी पाहतां तुज ऐसें नाहीं ।चारी श्रमले परंतु न बोलवे कांहीं ।साही विवाद करितां पडले प्रवाहीं ।तें तूं भक्तांलागी पावसि लवलाहीं ॥२॥प्रसन्नवदने प्रसन्न होसी निजदासा ।क्लेशांपासुन सोडी तोडी भवपाशा ।अंबे तुजवाचून कोण पुरवील आशा ।नरहरि तल्लिन झाला पदपंकजलेशा ॥३॥

प्रादेशिक रीती

साडेतीन शक्तिपीठ नवरात्र. महाराष्ट्रात देवीची साडेतीन शक्तिपीठे मानली जातात, आणि नवरात्रात तिथे मोठे उत्सव होतात: तुळजापूर — तुळजाभवानी (महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी, पूर्णपीठ), कोल्हापूर — महालक्ष्मी/अंबाबाई (आद्य/पूर्णपीठ), माहूर — रेणुका (पूर्णपीठ), आणि वणी (नाशिक) — सप्तशृंगी (अर्धपीठ). या साइटच्या पंचांगात सप्तशृंगगड व माहूर येथील नवरात्रोत्सव ११ ऑक्टोबरला प्रारंभ होतो.

तुळजाभवानी मंचकी निद्रा (दुर्मिळ, खास तुळजापूर परंपरा). तुळजाभवानी ही एकमेव चलमूर्ती असल्याने वर्षातून तीन वेळा, एकूण २१ दिवस तिला पलंगावर ‘मंचकी निद्रा’ दिली जाते — घोरनिद्रा (शारदीय नवरात्रापूर्वी ८ दिवस), श्रमनिद्रा (सीमोल्लंघन/दसऱ्यानंतर ५ दिवस), व सुखनिद्रा (शाकंभरी नवरात्रापूर्वी ८ दिवस). या साइटचे पंचांग याला दुजोरा देते: निद्राकाल समाप्त १० ऑक्टोबर (देवी घटस्थापनेसाठी जागी) व निद्राकाल प्रारंभ २२ ऑक्टोबर (दसऱ्यानंतरची श्रमनिद्रा). (नेमक्या तिथी/वेळा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.)

कोल्हापूर अंबाबाई. नवरात्रात इथे त्र्यंबोली यात्रा (१५ ऑक्टो), ज्योतिर्लिंग जागर व महालक्ष्मी ‘घागरी फुंकणे’ (१८ ऑक्टो) आणि महालक्ष्मी जागर (१९ ऑक्टो) होतात.

दसरा — महाराष्ट्र. दसऱ्याला सीमोल्लंघन (शिव- व पेशवेकालीन मोहीम-परंपरा), आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून वाटणे, शमी/अपराजिता पूजन, आयुध/शस्त्रपूजा व विद्यार्थ्यांचे सरस्वती/पाटी-पूजन होते. याच दिवशी नागपूरचा धम्मचक्र प्रवर्तन दिन व शिर्डी साईबाबा पुण्यतिथी (२० ऑक्टो) याही या साइटच्या पंचांगात नोंदल्या आहेत.

नवदुर्गा रूपे व नऊ दिवसांचे रंग (दोन वेगळ्या सांगडी)

या दोन याद्या वेगळ्या आहेत: देवी-रूपे तिथी-निहाय (ठरलेला क्रम, दरवर्षी तेच) असतात; रंग मात्र वार-निहाय (दरवर्षी बदलतात) असतात. सप्तमी वृद्धीमुळे या दोन याद्या तारखेला १:१ जुळत नाहीत — म्हणून खाली त्या स्वतंत्र दिल्या आहेत.

(अ) नवदुर्गा — तिथी-निहाय (प्रतिपदा → नवमी), ठरलेला क्रम:

शैलपुत्री · ब्रह्मचारिणी · चंद्रघंटा · कूष्मांडा · स्कंदमाता · कात्यायनी · कालरात्री · महागौरी · सिद्धिदात्री.

टीप: हा क्रम प्रामुख्याने उत्तर-भारतीय/शैव परंपरेचा आहे. महाराष्ट्रात रोजच्या घरगुती पूजेपेक्षा माळ-अखंड दीप-कुमारिका पूजन व शक्तिपीठ-दर्शन हा गाभा मानला जातो; त्यामुळे तिथी↔देवी ही रोजची सांगड सर्वत्र पाळली जातेच असे नाही.

(ब) नऊ दिवसांचे रंग — वार-निहाय, दरवर्षी बदलणारे:

  • नियम: पहिल्या दिवसाचा रंग नवरात्र ज्या वाराला सुरू होते त्यावर ठरतो; उरलेले आठ रंग ठरलेल्या चक्रात येतात. म्हणूनच ही यादी दरवर्षी वेगळी असते.
  • २०२६ चा क्रम (रवि-आरंभ; दोन स्वतंत्र स्रोतांत जुळणारा): ११ नारिंगी · १२ पांढरा · १३ लाल · १४ रॉयल ब्लू · १५ पिवळा · १६ हिरवा · १७ करडा · १८ जांभळा · १९ मोरपंखी हिरवा.

⚠️ ही रंग-यादी वार-निहाय Oct 11–19 (नऊ दिनदर्शिका-दिवस) मांडते व सप्तमी वृद्धी विचारात घेत नाही, त्यामुळे या साइटच्या तिथी-गणनेशी ती अचूक जुळणार नाही. वृद्धीच्या दिवशी कोणता रंग हे ठाम सांगितलेले नाही.

लक्षात ठेवा

  • रंग दरवर्षी बदलतात — हे पान वर्ष-पिन ठेवा; जुनी यादी पुढच्या वर्षी चुकीची ठरते.
  • अखंड दीप सुरक्षितपणे ठेवा — नऊ दिवस तेवणारा दिवा अग्निसुरक्षेने लावा.
  • उपवास आरोग्यानुसार करा; मधुमेह/गर्भवती/वृद्धांनी डॉक्टरी सल्ल्याने.
  • गर्दी/यात्रा: साडेतीन शक्तिपीठ व मोठ्या मंदिरांत प्रचंड गर्दी असते — दर्शन/आरती वेळा व विशेष विधी मंदिर समितीकडून तपासावेत.
  • तुळजाभवानी निद्राकाळात गाभाऱ्यातील नित्य दर्शनात बदल असू शकतो — भेटीआधी पडताळावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

नवरात्र २०२६ कधी आहे? घटस्थापना केव्हा?
घटस्थापना रविवार ११ ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन शुक्ल प्रतिपदा); दुर्गाष्टमी १९ ऑक्टोबर व विजयादशमी/दसरा २० ऑक्टोबर पर्यंत नवरात्र चालते.
घटस्थापना कशी करावी, घटात काय पेरतात?
मातीच्या ढिगात गहू / जव / सात धान्य पेरून त्यावर पाण्याचा मातीचा घट ठेवून देवीची स्थापना करतात व अखंड दीप लावतात.
नवरात्रीचे नऊ रंग कोणते? दरवर्षी बदलतात का?
होय, रंग वार-निहाय दरवर्षी बदलतात. २०२६ चा क्रम: नारिंगी, पांढरा, लाल, रॉयल ब्लू, पिवळा, हिरवा, करडा, जांभळा, मोरपंखी हिरवा (११–१९ ऑक्टो) — year-specific, तपासून घ्या.
नवदुर्गेची नऊ रूपे कोणती?
शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी व सिद्धिदात्री.
अखंड दीप व माळ का बांधतात?
अखंड दीप हे देवीच्या तेजाचे प्रतीक; घटावर रोज एक माळ चढवणे हे नऊ दिवसांच्या उपासनेचे प्रतीक मानले जाते.
नवरात्रीत उपवास कसा करावा?
फलाहार व उपवासाचे पदार्थ घ्यावे, तामसिक अन्न टाळावे; नियम परंपरेनुसार बदलतात — आरोग्यानुसार करा.
दसरा/विजयादशमी काय करतात?
सीमोल्लंघन, शमी/अपराजिता पूजन, आयुध/शस्त्रपूजा व आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून वाटणे — ही दसऱ्याची प्रमुख कृत्ये आहेत.
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठ कोणती?
तुळजापूर (भवानी), कोल्हापूर (अंबाबाई) व माहूर (रेणुका) — पूर्ण पीठे; आणि वणी-सप्तशृंगी — अर्धपीठ.

संबंधित माहिती