पैठण — संत एकनाथ महाराज

पैठण (गोदावरी नदीकाठी, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर — पूर्वीचे औरंगाबाद) हे सोळाव्या शतकातील संत-कवी-समाजसुधारक एकनाथ महाराजांचे गाव व समाधी-स्थान आहे. परंपरेने फाल्गुन वद्य षष्ठीला (शके १५२१) त्यांनी येथेच गोदावरीकाठी जलसमाधी घेतली असे मानले जाते. पैठणमध्ये एकनाथ-संबंधित दोन वेगळी स्थळे आहेत — नदीकाठचे समाधी मंदिर व गावातील नाथमंदिर (त्यांचे मूळ निवासस्थान). दरवर्षी फाल्गुन वद्य षष्ठी-सप्तमी-अष्टमी असे तीन दिवस एकनाथ षष्ठी/श्री नाथषष्ठी यात्रा साजरी होते — २०२६ मध्ये ९ मार्च (सोमवार) पासून सुरुवात. एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण व भारूड या साहित्यरचनांमुळे तसेच जातिभेदाविरुद्धच्या ठाम भूमिकेमुळे एकनाथ महाराज ओळखले जातात.

देवता: संत एकनाथ महाराज (संत-क्षेत्र); गावातील नाथमंदिरातील मुख्य देवता श्री विजयी पांडुरंगठिकाण: पैठण, जि. छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद)

संत एकनाथ महाराज (संत-क्षेत्र); गावातील नाथमंदिरातील मुख्य देवता श्री विजयी पांडुरंग

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

पैठण हे शास्त्रीय अर्थाने देवता-मंदिर नसून संत-क्षेत्र आहे — केंद्रवर्ती वंदनीय व्यक्तिमत्त्व संत एकनाथ महाराज. गावातील नाथमंदिरातील मुख्य देवता मात्र श्री विजयी पांडुरंग (विठ्ठलाचे एक रूप) आहे.

पैठणमध्ये एका स्रोतानुसार एक स्वतंत्र, मोठे दत्त मंदिरही आहे — पण ते समाधी मंदिर की गावातील नाथमंदिर, या दोन्हींपैकी नेमक्या कोणत्या संकुलात आहे हे स्पष्ट होत नाही. एकनाथांचे गुरु जनार्दनस्वामी हे स्वतः दत्तोपासक असल्यामुळे हा दत्त-संप्रदाय-धागा येथे दिसतो असे मानले जाते.

वारकरी परंपरेत एकनाथ महाराजांना संत ज्ञानदेव आणि संत तुकाराम यांच्या दरम्यानचा महत्त्वाचा दुवा मानले जाते. या तिन्ही थोर वारकरी संत-क्षेत्रांचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येकाची देहत्यागाची रीत वेगळी सांगितली जाते — ज्ञानदेवांची संजीवन समाधी (आळंदी), एकनाथांची जलसमाधी (पैठण) व तुकारामांचे सदेह वैकुंठ-गमन (देहू) — तिन्ही एकमेकांशी गल्लत न करता स्वतंत्रपणे समजून घ्याव्यात.

महत्त्व व श्रद्धेच्या तपशिलांत घरगुती/स्थानिक परंपरेनुसार फरक राहू शकतो — सार्वत्रिक, एकमेव-सत्य म्हणून येथे मांडलेले नाही.

इतिहास व आख्यायिका (स्थलपुराण)

खालील तपशील स्थल-पुराण व परंपरेवर आधारित आहेत — स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने पडताळलेले नाहीत.

जन्म व कुटुंब: जन्म पैठण येथे, इ.स. १५३३ च्या सुमारास (एका स्रोतात "सुमारे १५३०" असाही किरकोळ भेद). वडील सूर्यनारायण (काही स्रोतांत "सूर्याजीपंत कुलकर्णी" — कुलकर्णी हे कुळ-आडनाव), आई रुक्मिणी. आई-वडील एकनाथ लहान असतानाच निवर्तले; आजोबा चक्रपाणी व आजी सरस्वती (सरस्वतीबाई) यांनी त्यांचा सांभाळ केला.

एकनाथ हे संत भानुदास महाराजांचे पणतू (great-grandson) होते — भानुदास हेच ते संत, ज्यांनी आख्यायिकेनुसार पंढरपूरची विठ्ठलमूर्ती विजयनगर/हंपीहून परत आणली; हा तपशील पंढरपूर विठ्ठल पानावर आधीच स्वतंत्रपणे नोंदवलेला आहे.

पत्नी गिरिजाबाई (वैजापूरची). अपत्ये — मुलगा हरी (पंडित) व मुली गोदावरी व गंगा. मुलीकडून नातू कवी मुक्तेश्वर (जन्म १५७३) — मराठी महाभारत व रामायण-आधारित ओवीबद्ध काव्यरचनेसाठी प्रसिद्ध, मराठी साहित्येतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव मानले जातात.

गुरुप्राप्ती: वयाच्या सुमारे बाराव्या वर्षी देवगिरी (दौलताबाद किल्ला) येथे जाऊन जनार्दनस्वामींचे शिष्यत्व स्वीकारले; जनार्दनस्वामी दत्तोपासक होते. काही वर्षे साधना करून गृहस्थाश्रमात परतण्याचा गुरु-आदेश मिळाला असे सांगितले जाते.

साहित्य-कार्य: एकनाथी भागवत (भागवत पुराणाच्या एकादश स्कंधावरील मराठी ओवीबद्ध टीका) व भावार्थ रामायण (रामायणावरील मराठी ओवीबद्ध रचना, अंदाजे पंचवीस ते चाळीस हजार ओव्या — स्रोतांत मोठी तफावत असल्याने ठाम आकडा दिलेला नाही) ही एकनाथ महाराजांची सर्वांत मोठी साहित्यरचना मानली जाते. रुक्मिणी स्वयंवर या रचनेच्या ओवी-संख्येतही स्रोतांत तफावत आहे, त्यामुळे अचूक आकडा टाळला आहे. भारूड — लोकभाषेतील नाट्यमय भक्ती-काव्यप्रकार (परीट, कुंभार, गोंधळी अशा सामान्य व्यवसाय-रूपकांतून भक्ती व समाजटीका) — सुमारे तीनशे रचना, सव्वाशे विषयांवर. अभंग-गाथेतील हजारो अभंग "एका जनार्दनी" (गुरु जनार्दनस्वामींच्या नावे) या नाममुद्रेने समारोप पावतात.

ज्ञानेश्वरी-शुद्धीकरण: सन १५८३ मध्ये आळंदीस जाऊन ज्ञानेश्वर-समाधीचा जीर्णोद्धार केला; त्यानंतर १५८४ मध्ये ज्ञानेश्वरीची मूळ संहिता शुद्ध/दुरुस्त केली — शासकीय विश्वकोश-स्रोतावर आधारित, तारीखनिहाय अचूक तपशील.

आख्यायिका (मूळ पुनर्कथन): एकनाथांच्या घरी रोजच्या पूजेसाठी चंदन उगाळण्याचे काम करणारा एक नम्र सेवक-बालक आला — "माझे नाव श्रीखंड्या, मला सेवेत घ्या" असे म्हणत. हा बालक प्रत्यक्षात स्वतः भगवंत (कृष्ण) होता अशी श्रद्धा आहे — "जे जे देखिले भूत, तयासी मानिजे भगवंत" या एकनाथांच्या जीवनसूत्राचे हे मूर्तिमंत उदाहरण मानले जाते.

गोदावरी-स्नानाहून परतताना एका व्यक्तीने एकनाथांवर वारंवार थुंकले; एकनाथ न रागावता प्रत्येक वेळी पुन्हा स्नान करत राहिले — असे तब्बल १०८ वेळा घडले. शेवटी त्या व्यक्तीला प्रेमाने आलिंगन देत एकनाथ म्हणाले की त्याने काही चूक केली नाही, उलट १०८ वेळा गंगा-स्नानाची संधी दिली — सहनशीलता व क्षमेचे प्रतीक म्हणून ही कथा सांगितली जाते.

प्रयागहून रामेश्वरला गंगाजल नेत असताना वाळवंटात एक गाढव तहानेने व्याकुळ झालेले दिसले; सोबतच्या यात्रेकरूंनी नाराजी दर्शवली तरी एकनाथांनी शिवलिंगासाठी राखलेले संपूर्ण गंगाजल त्या गाढवाला पाजले — "सर्व प्राणिमात्रांचे ठिकाणी परमेश्वर भरला आहे" असे सांगत.

उन्हात होरपळणाऱ्या एका महार बालकाला एकनाथांनी वाचवले; स्पर्शावरून गावातील काही ब्राह्मणांनी नाराजी दाखवली असता एकनाथांनी नदीत स्नान करून प्रत्युत्तर दिले. एका वेगळ्या प्रसंगी, पितरांच्या श्राद्धासाठी तयार केलेले अन्न त्यांनी दारी आलेल्या अस्पृश्यांना वाढले — परंपरेने पुढे सांगितले जाते की स्वतः पूर्वज प्रत्यक्ष येऊन तेच अन्न ग्रहण करून गेले, आणि अशा प्रकारे एकनाथांची भूमिका खरी ठरली. जातिभेदाविरुद्धच्या ठाम भूमिकेची ही ठळक उदाहरणे मानली जातात.

जलसमाधी: परंपरेने फाल्गुन वद्य षष्ठी, शके १५२१ (CE-रूपांतर स्रोतांनुसार भिन्न — इ.स. १५९९ किंवा १६००, २५ किंवा २६ फेब्रुवारी) रोजी, वयाच्या सुमारे सहासष्टाव्या वर्षी, एकनाथ महाराजांनी पैठणला गोदावरीकाठच्या कृष्णाकमल तीर्थावर जलसमाधी घेतली असे मानले जाते — म्हणजे आत्मा परब्रह्मात विलीन झाला. ही श्रद्धा अनेक स्वतंत्र स्रोतांत सुसंगतपणे येते, पण नेमकी शारीरिक प्रक्रिया (शब्दशः जलात विलीन होणे, की जलसमाधीनंतर पार्थिवावर तेथेच अंत्यसंस्कार) याबाबत स्रोतांत स्पष्ट एकवाक्यता नाही — त्यामुळे ठाम शारीरिक तपशील न देता केवळ भाविक-श्रद्धेच्या चौकटीत इथे मांडले आहे.

वास्तू व रचना

पैठणमध्ये एकनाथ-संबंधित दोन वेगळी स्थळे आहेत — ही गल्लत न करता स्पष्ट वेगळी समजून घ्यावीत:

समाधी मंदिर (नदीकाठ, "बाहेरील नाथ मंदिर"): गोदावरी नदीकाठी, कृष्णाकमल तीर्थाजवळ — जलसमाधीचे स्थान. एका स्रोतानुसार लाकडी (सागवानी) गाभारा एकनाथांचे अकराव्या पिढीचे वंशज व जमीनदार भानुदासजी महाराज गोसावी यांनी बांधला; मुख्य तटबंदी अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधली असेही सांगितले जाते — दोन्ही तपशील एकाच स्रोताधारित असून स्वतंत्र दुजोरा सापडलेला नाही, त्यामुळे हलक्या हाताने मांडले आहेत. मांडणी: उजवीकडे पूर्वजांच्या व डावीकडे वंशजांच्या समाध्या; शिष्य उद्धव व गावोबा यांच्याही स्वतंत्र समाध्या संकुलात.

नाथमंदिर (गावात, एकनाथांचे मूळ निवासस्थान): मुख्य देवता श्री विजयी पांडुरंग; अनेक अन्य मूर्तीही. येथेच एकनाथांच्या पादुका जपल्या आहेत (आषाढी वारीत नेल्या जातात), श्रीखंड्या-आख्यायिकेशी संबंधित ऐतिहासिक रांजण, आणि एकनाथ जिथे बसून उपदेश देत तो खांब/जागाही दाखवली जाते. एकनाथ षष्ठीच्या तिन्ही दिंड्या व आषाढी पालखी येथूनच निघतात. वंशज आजही याच परिसरात राहतात.

मुख्य उत्सव व यात्रा

खालील तक्त्यात फक्त षष्ठी (उत्सवाचा पहिला दिवस) पंचांगात पैठण-विशिष्ट नोंदवलेली आहे. सप्तमी व अष्टमी हे संस्थान-स्रोतानुसार त्याच उत्सवाचे पुढील दोन दिवस आहेत, पण पंचांगात त्या दोन दिवसांना वेगळेच, पैठण-निरपेक्ष लेबल आहे — खाली हा फरक स्पष्ट दाखवला आहे.

दिवसतिथी२०२६ तारीखनक्षत्रटीप
षष्ठी — एकनाथ षष्ठी/नाथषष्ठी यात्रा प्रारंभफाल्गुन कृष्ण/वद्य षष्ठी९ मार्च (सोमवार)विशाखापंचांगात याच दिवसाला थेट "संत एकनाथ षष्ठी" असे लेबल आहे — ही या पानाची एकमेव पंचांग-पुष्ट तारीख. पहाटे देवाचे स्नान, गावातील नाथमंदिरापासून समाधी मंदिराकडे मिरवणूक, संध्याकाळी आरतीसह परत.
सप्तमी — पादुका-छबिनाफाल्गुन कृष्ण/वद्य सप्तमी१० मार्च (मंगळवार)अनुराधापंचांगात या दिवसाचे लेबल वेगळेच आहे ("ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले पुण्यदिन" — पैठण-निरपेक्ष राष्ट्रीय स्मृतिदिन). संस्थान-स्रोतानुसार मध्यरात्री पादुकांची "छबिना" मिरवणूक, नदीस्नान, भजन होतात — हे केवळ संस्थान-स्रोतातून, पंचांग-पुष्ट नाही.
अष्टमी — काला दिंडी व पावल्याफाल्गुन कृष्ण/वद्य अष्टमी११ मार्च (बुधवार)ज्येष्ठापंचांगात या दिवसाचे लेबल वेगळेच आहे ("कालाष्टमी" — सर्वसाधारण मासिक तिथी, पैठण-निरपेक्ष). संस्थान-स्रोतानुसार संध्याकाळी काला दिंडी, पावल्या (पदन्यास-खेळ), समाधी मंदिरासमोर टाळ-मृदुंगासह प्रसाद-वाटप — हे केवळ संस्थान-स्रोतातून, पंचांग-पुष्ट नाही.

इतर विधी (संस्थान-स्रोतानुसार, दिवस-निहाय नेमकेपणा पंचांगात नाही): रांजण पूजा, अक्षता-निमंत्रण, श्री विजयी पांडुरंगास महाभिषेक, निर्याण दिंडी, हरिकीर्तन. संस्थानाच्या स्वतःच्या आकडेवारीनुसार सुमारे सहा ते सात लाख भाविक व सुमारे ४७५ दिंड्या या तीन दिवसांत पैठणला येतात — पंढरपूरच्या आषाढी वारीनंतरची वारकरी संप्रदायातील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी वारी असे वर्णिले जाते.

आषाढी वारीतील नाथांची पालखी: पुत्र हरी पंडित यांनी एकनाथांच्या पादुका पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली असे सांगितले जाते; ही परंपरा आजही सुरू आहे. या पालखी-प्रस्थानाची नेमकी २०२६ तारीख संस्थानाकडून तपासून घ्यावी. सर्वसाधारण वारी-तपशिलासाठी पाहा आषाढी एकादशी व पंढरपूर विठ्ठल.

दर्शन व आरती वेळा

एका सर्वसाधारण स्रोतानुसार समाधी मंदिर दर्शनासाठी दररोज पहाटे साडेपाच ते रात्री साडेनऊ खुले असते. एका निमशासकीय पर्यटन-स्रोताने अधिक तपशीलवार वेळापत्रक दिले आहे — काकड आरती सकाळी साडेपाच, दुसरी आरती पावणेसात, दुपारचा नैवेद्य बारा वाजता, संध्याकाळी गोदापूजन व आरती, मंदिर बंद रात्री साडेनऊ. उत्सव-काळात (एकनाथ षष्ठी) वेळा वाढू किंवा बदलू शकतात.

कोणतीही वेळ अंतिम मानू नये — प्रकाशनापूर्वी संस्थानाकडून (santeknathmaharaj.com / santeknath.org) प्रत्यक्ष तपासावी.

येथील विशेष विधी

समाधी मंदिरात प्रत्येक द्वादशीला विशेष महापूजा, अखंड वीणावादन व साप्ताहिक अखंड हरिनाम होते. गावातील नाथमंदिरात प्रत्येक एकादशीला महापूजा/अभिषेक व कृष्णाष्टमीही साजरी होते. कुल व स्थानिक-परंपरेनुसार तपशील बदलू शकतो.

एकनाथ षष्ठी उत्सवात रांजण पूजा — श्रीखंड्या-आख्यायिकेशी संबंधित ऐतिहासिक रांजणाची पूजा — विशेष महत्त्वाची मानली जाते. आषाढी-वारीशी संबंधित उपवास/व्रत-तपशील आषाढी एकादशी पानावर आधीच दिलेले आहेत, इथे पुनरावृत्ती नको.

कसे पोहोचाल

पैठण, तालुका पैठण, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) — गोदावरी नदीकाठी, शहराच्या दक्षिणेस सुमारे पंचावन्न ते छप्पन किमी.

रेल्वे: सर्वांत जवळचे स्थानक औरंगाबाद (AWB).

विमानतळ: छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ (IXU).

रस्तामार्गे — पुण्याहून: राज्य महामार्ग साठ क्रमांकाने अहमदनगरमार्गे, नंतर शेवगावमार्गे. मुंबईहून: राज्य महामार्ग दोन क्रमांकाने कल्याण, मुरबाड, माळशेज घाट, अहमदनगरमार्गे.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स (लक्षात ठेवा)

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

एकनाथ महाराज कोण होते?
सोळाव्या शतकातील (इ.स. सुमारे १५३३ ते १५९९/१६००) पैठणचे संत-कवी-समाजसुधारक; वारकरी परंपरेतील ज्ञानदेव व तुकाराम यांच्या दरम्यानचा महत्त्वाचा दुवा मानले जातात. एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण व भारूड यांचे रचयिता.
एकनाथ षष्ठी म्हणजे काय आणि ती कधी असते?
एकनाथ महाराजांच्या जलसमाधीचा स्मृतिदिन, फाल्गुन वद्य षष्ठी. २०२६ मध्ये ९ मार्च (सोमवार). पुढे सप्तमी-अष्टमी असे आणखी दोन दिवस उत्सव चालतो.
एकनाथ महाराजांनी जलसमाधी का व कशी घेतली?
परंपरेनुसार पैठणला गोदावरीकाठच्या कृष्णाकमल तीर्थावर त्यांनी जलसमाधी घेतली असे मानले जाते — ही श्रद्धेची बाब आहे, नेमकी शारीरिक प्रक्रिया स्रोतांत स्पष्टपणे एकवाक्यता दाखवत नाही.
नाथषष्ठी यात्रा पैठणला कधी व किती दिवस असते?
फाल्गुन वद्य षष्ठी-सप्तमी-अष्टमी, असे तीन दिवस (साधारण मार्च); पंढरपूरच्या आषाढी वारीनंतरची वारकरी संप्रदायातील दुसरी मोठी वारी मानली जाते.
पैठणला कसे पोहोचायचे?
छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) पासून सुमारे पंचावन्न ते छप्पन किमी दक्षिणेस; जवळचे रेल्वे स्थानक व विमानतळ दोन्ही औरंगाबाद/छत्रपती संभाजीनगरला आहेत.
एकनाथी भागवत म्हणजे काय?
भागवत पुराणाच्या एकादश स्कंधावर एकनाथ महाराजांनी रचलेली मराठी ओवीबद्ध टीका — त्यांच्या सर्वांत मोठ्या साहित्यरचनांपैकी एक.
पैठण आणि आळंदीचा काय संबंध आहे?
एकनाथ महाराजांनी १५८३ मध्ये आळंदीच्या ज्ञानेश्वर-समाधीचा जीर्णोद्धार केला व १५८४ मध्ये ज्ञानेश्वरीची संहिता शुद्ध केली.
पैठण कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
एकनाथ महाराज समाधी, प्राचीन सातवाहन-राजधानी (प्रतिष्ठान), जगप्रसिद्ध पैठणी साडी, जायकवाडी धरण व संत ज्ञानेश्वर उद्यान.