दीप अमावस्या
दीप अमावस्या म्हणजे आषाढ कृष्ण अमावास्या — आषाढ महिन्याचा शेवटचा दिवस, श्रावण सुरू होण्याच्या एक दिवस आधी. पंचांगात याला "दर्श ठाणवयी अमावास्या" असेही म्हणतात. मुख्य विधी म्हणजे घरातील सर्व दिवे स्वच्छ करून त्यांची पूजा करणे — याला दीपपूजन म्हणतात. काही ठिकाणी या दिवसाला "गटारी अमावस्या" असेही (लोकप्रिय पण अशास्त्रीय) नाव दिले जाते. २०२६ मध्ये ही तिथी बुधवार, १२ ऑगस्ट रोजी आहे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
दीपपूजन/अग्नि-कृतज्ञता हा या दिवसाचा गाभा आहे. आषाढ अमावस्येला घरातील समई, निरांजन, पणती — सर्व दिवे घासून-पुसून स्वच्छ केले जातात आणि त्यांची पूजा केली जाते. प्रकाश/अग्नि या तत्त्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस मानला जातो.
हा आषाढ महिन्याचा शेवटचा दिवस असल्याने, चातुर्मास/श्रावण-प्रवेशद्वार म्हणूनही याचे महत्त्व आहे. लगेच पुढच्या दिवसापासून श्रावण मास आणि चातुर्मासातील व्रत-नियम (मांस/कांदा-लसूण वर्ज्य इत्यादी) अनेक परंपरांत सुरू होतात असे मानले जाते.
काही परंपरेत गुळमिश्रित कणीक किंवा ज्वारीच्या पिठाचा दिवा बनवून तो दक्षिण दिशेला ठेवला जातो — पितरांना यमसदनाच्या दिशेने प्रकाश-वाट दाखवण्याचे प्रतीक अशी परंपरागत श्रद्धा आहे, शास्त्रीय दावा नाही. हा दिवा नंतर नैवेद्य म्हणूनही वाढला जातो. पितर-तर्पणाचा सविस्तर विधी सर्वपित्री अमावस्या पानावर आहे — इथे कणकेच्या दिव्याचा उल्लेख संक्षिप्तच ठेवला आहे.
काही (विशेषतः शहरी) समुदायांत, श्रावणात मांस/कांदा-लसूण वर्ज्य होण्याआधीचा "शेवटचा दिवस" म्हणून याला लोकरूढीत "गटारी अमावस्या" म्हटले जाते व मांसाहार-मद्यपानाची प्रथा पाळली जाते — हे नाव धार्मिक/शास्त्रसंमत नाही, फक्त लोकरूढी-वापर आहे, आणि सर्व मराठी कुटुंबांत सार्वत्रिकही नाही. अनेक कुटुंबांसाठी हा दिवस केवळ दीपपूजनाचा दिवस असतो.
पूर्वज-स्मरण (दर्श अमावास्या)
अमावास्येला चंद्र दिसत नाही, आणि दर महिन्याची अमावास्या (केवळ आषाढातलीच नव्हे) पूर्वजांचे स्मरण करण्यासाठी विशेष पवित्र मानली जाते — या दिवशी पूर्वजांच्या आत्म्यांशी जोडले जाण्याची खास संधी असते अशी श्रद्धा आहे. भक्त सकाळी लवकर स्नान करून पूर्वजांना पाणी व तीळ अर्पण करतात, याला तर्पण म्हणतात; काही जण उपवास करतात किंवा साधा सात्त्विक आहार घेतात, आणि गरजूंना अन्नदान करणेही पुण्यकारक मानले जाते. तर्पण-विधीचा सविस्तर तपशील सर्वपित्री अमावस्या पानावर आहे — इथे केवळ दर्श-अमावास्येच्या सर्वसाधारण पूर्वज-स्मरण भावाचा उल्लेख आहे.
कोणी करावे
दीपपूजन घरोघरी सर्वसाधारणपणे केले जाते — यासाठी विशिष्ट लिंग/वयोगट-बंधन असल्याचा दावा कोणत्याही स्रोतात सापडलेला नाही.
पौराणिक कथा
या दिवसाला विशिष्ट, स्वतंत्र अशी पौराणिक कथा (जन्म/अवतार किंवा देव-दानव-आख्यायिका) प्रचलित नाही. हा दिवस मुख्यतः महत्त्व/प्रथा-चालित आहे — दीपपूजन-कृतज्ञता आणि आषाढ-मासाची सांगता व चातुर्मास-सीमेचे प्रतीक, याच आधारावर त्याचे महत्त्व टिकून आहे.
पूजाविधी
- तर्पण (ऐच्छिक, पूर्वज-स्मरणासाठी): सकाळी लवकर स्नान करून पूर्वजांना पाणी व तीळ अर्पण केले जाते.
- स्वच्छता: घरातील सर्व धातूचे दिवे (समई, निरांजन, पणती) घासून-पुसून स्वच्छ केले जातात.
- आरास मांडणी: संध्याकाळी पूजेची जागा स्वच्छ करून पाट मांडला जातो, नवे वस्त्र अंथरले जाते, भोवती रांगोळी काढली जाते.
- दीप-मांडणी: सर्व दिवे नीट मांडून त्यांत वाती-तेल घातले जाते.
- दीपपूजन: दिव्यांना हळद-कुंकू वाहून पूजा केली जाते.
- नैवेद्य: पुरण किंवा पुरणपोळीसदृश गोड नैवेद्य दाखवला जातो.
- कणकेचा दिवा (ऐच्छिक, पितर-स्मरणासाठी): गुळमिश्रित कणकेच्या किंवा ज्वारीच्या पिठाचा दिवा करून दक्षिण दिशेला ठेवला जातो.
पूजेची नेमकी संध्याकाळची वेळ स्थान/परंपरेनुसार बदलते — १२ ऑगस्ट दिवस-पानावर तिथी-आरंभ/समाप्ती वेळ पाहता येईल.
पूजा साहित्य
समई/निरांजन/पणती (घरातील उपलब्ध सर्व दिवे), तेल-वाती, हळद-कुंकू, फुले, रांगोळी, नैवेद्यासाठी पुरण/गोड पदार्थ, ऐच्छिक कणकेचा दिवा. (साहित्य घराण्याच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.)
समई
निरांजन
पणती/कणकेचा दिवा
हळद-कुंकू
फुले
रांगोळी
पुरण नैवेद्यमंत्र
दीपपूजनासाठी विशिष्ट मंत्र/श्लोक कोणत्याही संशोधित स्रोतात सापडलेला नाही — फक्त हळद-कुंकू वाहून पूजा करण्याचे सर्वसाधारण वर्णन आढळते.
प्रादेशिक रीती
पंचांगात या दिवसाला "ठाणवयी अमावास्या" असेही म्हणतात — या शब्दाचा नेमका अर्थ/मूळ कोणत्याही स्वतंत्र स्रोताने पडताळता आलेला नाही, त्यामुळे इथे फक्त पंचांगातील पर्यायी नाव म्हणून नोंदवले आहे.
"गटारी" नावाच्या मुळाबद्दल स्रोतांत एकवाक्यता नाही (काहींच्या मते ते "गताहारी" या जुन्या शब्दाचा अपभ्रंश, तर काही प्रतिष्ठित स्रोत हे नावच नाकारतात) — हा तपशील इथे न वाढवता खाली FAQ मध्ये संक्षिप्त दिला आहे.
आज लक्षात ठेवा
- घरातील दिवे स्वच्छ करून पूजा करा, श्रावणाच्या व्रत-नियमांची मानसिक तयारी करा, इच्छा असल्यास कणकेचा दिवा-नैवेद्य ठेवा.
- हा दिवस साजरा करण्याची पद्धत घराघरांत/परंपरेनुसार वेगळी असते — अनेक कुटुंबे केवळ दीपपूजनाचा दिवस म्हणूनच हा दिवस पाळतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- दीप अमावस्या २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, १२ ऑगस्ट २०२६ (आषाढ कृष्ण अमावास्या), पंचांगात "दर्श ठाणवयी अमावास्या".
- दीप अमावस्या आणि गटारी अमावस्या एकच आहे का?
- होय, तोच दिवस (आषाढ अमावस्या) — "गटारी" हे मांस/मद्य-सेवनाशी जोडलेले लोकप्रिय पण अशास्त्रीय नाव आहे; दीपपूजन हाच दिवसाचा शास्त्रसंमत गाभा आहे.
- दीप अमावस्येला दीपपूजन कसे करावे?
- घरातील दिवे स्वच्छ करून, आरास मांडून, हळद-कुंकू वाहून पूजा केली जाते — तपशील वर पूजाविधी विभागात दिला आहे.
- "गटारी" हे नाव कुठून आले?
- याबाबत एकवाक्यता नाही — काहींच्या मते "गताहारी" (गत+आहार, म्हणजे यापुढे जड आहार वर्ज्य) या शब्दाचा अपभ्रंश; काही प्रतिष्ठित स्रोत हे नावच अशुद्ध/अशास्त्रीय मानून नाकारतात. कोणतीही एक व्युत्पत्ती निश्चित सिद्ध नाही.
- आषाढ अमावस्येनंतर लगेच श्रावण का सुरू होतो?
- आषाढ कृष्ण अमावास्या ही आषाढ महिन्याची अखेरची तिथी आहे; अमांत पद्धतीत (महाराष्ट्रात प्रचलित) पुढील प्रतिपदेपासून नवा महिना — श्रावण — सुरू होतो.
- कणकेचा दिवा पितरांसाठी का लावतात?
- दक्षिण दिशेला ठेवलेला गुळमिश्रित कणकेचा दिवा पितरांना यमसदनाच्या दिशेने प्रकाश-वाट दाखवतो अशी परंपरागत श्रद्धा आहे, शास्त्रीय दावा नाही.
- दर्श अमावास्येला तर्पण का करतात?
- अमावास्येला चंद्र दिसत नाही, त्यामुळे हा दिवस पूर्वजांच्या आत्म्यांशी जोडले जाण्याचा खास दिवस मानला जातो — स्नान करून पूर्वजांना पाणी-तीळ अर्पण करणे (तर्पण) या दिवशी पुण्यकारक समजले जाते. सविस्तर विधी सर्वपित्री अमावस्या पानावर आहे.