जगन्नाथ रथयात्रा
जगन्नाथ रथयात्रा हा पुरी (ओडिशा) येथील भगवान जगन्नाथ (श्रीकृष्ण/विष्णूचे रूप), बलभद्र (बलराम) व देवी सुभद्रा यांचा भव्य रथोत्सव — वैष्णवांतील सर्वांत मोठी व प्रसिद्ध रथयात्रा. दरवर्षी आषाढ शुक्ल द्वितीयेला ही यात्रा निघते; यंदा (२०२६) ती १६ जुलै रोजी आहे, तर परतीची बहुडा यात्रा २४ जुलै (आषाढ शुक्ल दशमी) रोजी होईल.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
तिन्ही देवता आपापल्या तीन विशाल लाकडी रथांतून जगन्नाथ मंदिरातून गुंडीचा मंदिराकडे जातात, आठवडाभर मुक्काम करून परत येतात. लाखो भाविक रथांचे दोर ओढतात — जातिपंथ-भेद न करता सर्वांना दर्शन देणारा 'समते'चा हा संदेश या यात्रेला विशेष महत्त्व देतो.
महत्त्व
रथयात्रा म्हणजे भगवान जगन्नाथ गर्भगृह सोडून प्रजेत येऊन सर्वांना — जात, पंथ वा दर्जा न पाहता — दर्शन देतात; भारतीय भक्ती-परंपरेतील समते व सर्वसमावेशकतेचे हे मोठे प्रतीक मानले जाते. मंदिरात प्रवेश न मिळणाऱ्यांनाही रथयात्रेत देवाचे दर्शन घडते.
वैष्णव मान्यतेनुसार ही यात्रा अक्रूराने कृष्ण-बलरामांना गोकुळातून मथुरेस रथात नेल्याच्या प्रसंगाशी जोडली जाते. गुंडीचा मंदिराकडे जाणे हे देवाचे 'मावशीच्या घरी' जाणे मानले जाते (गुंडीचा राणी परंपरेत जगन्नाथाची मावशी मानली जाते).
हा उत्सव स्नान–अनसर–रथयात्रा–बहुडा या मोठ्या उत्सव-चक्राचा कळस आहे (खाली पहा).
पौराणिक कथा
राजा इंद्रद्युम्न (अवंती/उज्जैनचा सूर्यवंशी, विष्णुभक्त) याला निळ्या रत्नमूर्ती 'नील माधव'चे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा होती. नील माधवाला जंगलात विश्ववसु नावाचा एक आदिवासी प्रमुख गुप्तपणे पूजत असे. राजाने ब्राह्मण विद्यापतीला शोधासाठी पाठवले; विश्ववसुची कन्या लालिताशी विवाह करून, वाटेवर मोहरीचे दाणे पेरून त्याने गुप्त स्थळ शोधले, असे एका आवृत्तीत सांगितले आहे.
राजा तिथे पोहोचताच मूर्ती अदृश्य झाली. निराश राजाला स्वप्नदृष्टान्तात आदेश मिळाला — समुद्रात वाहून येणाऱ्या पवित्र काष्ठापासून (दारु ब्रह्म) मूर्ती घडवाव्यात व पुरीत भव्य मंदिर बांधावे. विश्वकर्मा वृद्ध सुताराच्या रूपात ('अनंत महाराणा') प्रकटले व एकाच अटीवर — मूर्ती पूर्ण होईपर्यंत पूर्ण गुप्तता राखली जावी — मूर्ती घडवण्यास तयार झाले. अधीर झालेल्या राजा-राणीने वेळेआधी दार उघडले; विश्वकर्मा अंतर्धान पावले आणि मूर्ती अपूर्ण (हात-पाय अपूर्ण) राहिल्या. दैववाणी झाली — याच अपूर्ण रूपांतच त्यांची पूजा करा. हीच जगन्नाथ, बलभद्र व सुभद्रा.
विद्यापती-लालिता-मोहरीचे दाणे हा उपकथाभाग एका आवृत्तीत सविस्तर आहे, तर दुसऱ्या आवृत्तीत फक्त 'राजाला स्वप्नदृष्टान्त → किनाऱ्यावर पवित्र लाकूड' इतकेच सांगितले आहे. मूर्तिकाराचे नाव काही ठिकाणी 'विश्वकर्मा', तर काही ठिकाणी 'अनंत महाराणा' असे आढळते — हे दोन्ही एकच व्यक्ती मानले जातात.
एका उत्तरकालीन आवृत्तीत राजा रामचंद्रदेव व त्याच्या यवन-विवाहामुळे मंदिरप्रवेश-बंदी झाली, त्यासाठी ही यात्रा सुरू झाली अशीही एक विवादित कथा सांगितली जाते — ही मुख्य पौराणिक कथा नव्हे.
कोणी करावे / कोण सहभागी होते
हा घरगुती व्रत नाही — मंदिर-केंद्री सार्वजनिक उत्सव आहे. पुरीत लाखो भाविक जमून रथांचे दोर ओढतात — रथ ओढणे हे पुण्यकर्म मानले जाते. जगन्नाथ भक्त, वैष्णव/इस्कॉन (हरे कृष्ण) भाविक व जगभरातील यात्रेकरू यात सहभागी होतात. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने इस्कॉन (मुंबई/पुणे) आयोजित रथयात्रांतून सहभाग घेतला जातो.
उत्सव-रचना — तीन रथ
| देवता | रथाचे नाव | चाके | उंची (अंदाजे) | वस्त्र-रंग | सारथी |
|---|---|---|---|---|---|
| श्री जगन्नाथ | नंदीघोष | १६ | ~४५ फूट | लाल-पिवळे | मातली |
| श्री बलभद्र | तालध्वज | १४ | ~४४ फूट | लाल-निळे | दारुक |
| देवी सुभद्रा | दर्पदलन | १२ | ~४३ फूट | लाल-काळे | अर्जुन |
उंची मात्र स्रोतानुसार थोडी वेगळी सांगितली जाते — दरवर्षी नव्याने (मुख्यतः कडुलिंब/इतर पवित्र लाकडापासून, धातू न वापरता) बांधले जाणारे हे रथ अंदाजे ४५/४४/४३ फूट उंच असतात.
तिन्ही देवतांसोबत सुदर्शन (चक्र) हे देखील सोबत असते असे नोंदवले जाते — म्हणून काही ठिकाणी 'तीन मुख्य देवता + सुदर्शन' असे म्हटले जाते.
उत्सव-चक्र
पुरीतील हा उत्सव एका मोठ्या वार्षिक चक्राचा भाग आहे.
- स्नान पौर्णिमा (ज्येष्ठ पौर्णिमा) — तिन्ही देवतांना १०८ कलशांनी जाहीर स्नान घातले जाते.
- अनसर/ओसार काळ — स्नानानंतर देव 'आजारी' पडतात असे मानले जाते; सुमारे १४-१५ दिवस एकांतवासात राहतात, जनतेस दर्शन बंद असते.
- नेत्रोत्सव/नवयौवन दर्शन — डोळे रंगवून देव पुन्हा 'तरुण' रूपात प्रकट होतात व मंदिर पुन्हा उघडते.
- रथयात्रा (आषाढ शु. द्वितीया) — गुंडीचा मंदिराकडे प्रयाण.
- बहुडा यात्रा (आषाढ शु. दशमी) — परतीची यात्रा; परतताना मौसी माँ मंदिराजवळ थांबा घेतला जातो.
- सुनाबेश (सोनाबेश) — बहुडेनंतर देव सुवर्ण अलंकारांनी सजतात — विशेष शुभ दर्शन मानले जाते.
गुंडीचा मंदिरातील मुक्काम काही स्रोतांत 'सात दिवस' तर काहींत 'नऊ दिवस' सांगितला जातो; रथयात्रा (१६ जुलै) ते बहुडा यात्रा (२४ जुलै) सुमारे आठवडाभर अंतर आहे.
छेरा पहँरा — पुरीचे गजपती महाराज सोन्याच्या झाडूने रथ स्वच्छ करतात; 'देवासमोर सर्व समान' या समतेचे हे प्रतीक मानले जाते. गजपती हे जगन्नाथाचे प्रथम सेवक मानले जातात.
प्रादेशिक रीती — महाराष्ट्रातील उपस्थिती
हा मूलतः ओडिशाचा सण आहे; महाराष्ट्रात याची प्रमुख उपस्थिती इस्कॉन (हरे कृष्ण) रथयात्रांतून दिसते — विशेषतः मुंबई (जुहू) व पुणे येथे दरवर्षी भव्य रथयात्रा निघते. इस्कॉन (मुंबई/पुणे) व्यतिरिक्त महाराष्ट्रात घरगुती पातळीवर जगन्नाथ रथयात्रा फारशी साजरी होत नाही.
याच आषाढ महिन्यात महाराष्ट्राचा सर्वांत मोठा भक्ति-पर्व — आषाढी एकादशी/पंढरपूर वारी — रथयात्रेनंतर सुमारे नऊ दिवसांनी, २५ जुलै रोजी येतो. विठ्ठल हे कृष्णाचेच रूप मानले जाते; त्यामुळे मराठी भाविकाला जगन्नाथ (कृष्ण) व विठ्ठल यांच्यातील भावनिक दुवा जोडता येतो — हा एक जोडणीचा दृष्टिकोन आहे, कथा-साम्य नव्हे.
उपवास
या सणाला सार्वत्रिक घरगुती उपवास-नियम नाही (हा घरगुती व्रत नाही). भाविक ऐच्छिक उपवास/सात्त्विक आहार पाळतात, पण हा बंधनकारक नियम नाही. पुरीचा महाप्रसाद प्रसिद्ध आहे — तो पुरी-केंद्री तपशील आहे.
मंत्र
भक्तांचा जयघोष "जय जगन्नाथ" — म्हणजे 'जगन्नाथाचा विजय असो' — दर्शन व मिरवणुकीच्या वेळी घुमतो. "जगन्नाथ स्वामी नयनपथगामी भवतु मे" हे जगन्नाथाष्टकातील प्रसिद्ध स्तोत्र-वचन असून त्याचा भावार्थ असा — 'भगवान जगन्नाथस्वामी माझ्या नेत्रपथात (दृष्टीच्या वाटेत) येवोत' — म्हणजे त्यांचे दर्शन घडावे अशी ही प्रार्थना आहे.
"रथाखाली येऊन मृत्यू म्हणजे मोक्ष" अशी एक लोकसमजूत काही स्रोतांत आढळते — ही एक श्रद्धा-विधान आहे, वस्तुस्थिती म्हणून नव्हे.
लक्षात ठेवा
- पुरी व इस्कॉन रथयात्रा प्रचंड गर्दीच्या असतात — वृद्ध, लहान मुले व आरोग्य-समस्या असणाऱ्यांनी विशेष काळजी घ्यावी व आयोजक-सूचना पाळाव्यात.
- प्रत्यक्ष मंदिर-वेळा व विशेष विधी पुरी मंदिर समितीकडून (SJTA) तपासाव्यात — या पानाचा कोणत्याही मंदिर-प्रशासनाशी अधिकृत संबंध नाही.
- रथांची उंची व मुक्काम-दिवस यांसारखे तपशील स्रोतानुसार थोडे बदलतात — ते सापेक्ष विधान म्हणून समजून घ्यावेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- जगन्नाथ रथयात्रा २०२६ मध्ये कधी आहे?
- १६ जुलै २०२६ (आषाढ शुक्ल द्वितीया); परतीची बहुडा यात्रा २४ जुलै रोजी होईल.
- जगन्नाथ रथयात्रा का साजरी करतात?
- जगन्नाथ गर्भगृह सोडून प्रजेत येऊन सर्वांना समान दर्शन देतात; गुंडीचा मंदिराकडे (मावशीच्या घरी) प्रयाण हे या यात्रेमागचे कारण मानले जाते.
- पुरीच्या रथयात्रेत किती रथ असतात व त्यांची नावे काय?
- तीन — नंदीघोष (जगन्नाथ), तालध्वज (बलभद्र) व दर्पदलन (सुभद्रा).
- जगन्नाथ, बलभद्र व सुभद्रा यांच्या मूर्ती अपूर्ण का आहेत?
- विश्वकर्मा गुप्ततेच्या अटीवर मूर्ती घडवत असता राजा-राणीने वेळेआधी दार उघडले, त्यामुळे मूर्ती अपूर्ण राहिल्या — त्याच रूपात त्यांची पूजा केली जाते.
- बहुडा यात्रा म्हणजे काय?
- गुंडीचा मंदिरातील मुक्कामानंतरची परतीची यात्रा (आषाढ शु. दशमी).
- स्नान पौर्णिमा व अनसर काळ म्हणजे काय?
- स्नानानंतर देव 'आजारी' पडतात असे मानले जाते → सुमारे १४-१५ दिवस एकांतवास → नेत्रोत्सवाने दर्शन पुन्हा सुरू → मग रथयात्रा.
- महाराष्ट्रात रथयात्रा कुठे साजरी होते?
- प्रामुख्याने इस्कॉन मुंबई (जुहू) व पुणे येथील रथयात्रांतून.
