जिवतीची पूजा का करतात?

लहान मुलांच्या रक्षणासाठी व दीर्घायुष्यासाठी. जिवती (जरा-जिवंतिका) ही बालकांची पालक-रक्षक देवी मानली जाते; आई आपल्या अपत्याच्या कल्याणासाठी तिला साकडे घालते.

श्रावणात जिवतीचा कागद कधी लावावा?

यावर दोन रीती आहेत — काहीजण आषाढ/दीप अमावास्येला लावतात, तर काहीजण श्रावणातल्या पहिल्या शुक्रवारी. विसर्जन मात्र सामान्यतः श्रावण अमावास्येला होते. आपापल्या घराण्याच्या रीतीनुसार पाळावे.

जिवती पूजन कसे करावे?

भिंतीवरील जिवती-चित्राची दर शुक्रवारी हळद-कुंकू, फुले व कापसाच्या वस्त्राने पूजा करावी; दूध-गूळ-फुटाणे व पुरणाचा नैवेद्य दाखवावा; लक्ष्मी व जिवतीची आरती करावी आणि घरातल्या मुलांना आशीर्वाद द्यावेत.

जिवतीच्या चित्रातील देवता कोणत्या आणि त्यांचा अर्थ काय?

साधारणपणे वर नरसिंह, कालियामर्दन करणारा कृष्ण, मध्यभागी मुले खेळवणारी जरा-जिवंतिका आणि खाली बुध व बृहस्पती. प्रत्येक देवता बालरक्षण, दीर्घायुष्य, बुद्धी व विद्या यांतल्या एका पैलूचे प्रतीक मानली जाते.

जरा-जिवंतिका म्हणजे कोण?

जरा ही महाभारतातली ती यक्षिणी, जिने बृहद्रथाच्या अर्ध्या-अर्ध्या अपत्याला सांधून जरासंध घडवला. जिवंतिका (→ जिवती) ही बालआयुष्य देणारी देवी — काही आवृत्तींत तिला जरेची सखी, तर काही आवृत्तींत पार्वतीचे रूप मानले जाते.

जिवतीच्या नैवेद्याला काय करावे?

दूध-साखर, गूळ-फुटाणे व पुरण; एका शुक्रवारी पुरणपोळीचा मुख्य नैवेद्य करण्याची प्रथा आहे.

जरा-जिवंतिका (जिवती पूजन)

जिवती पूजन हे श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवारी केले जाणारे व्रत आहे. आया, आजी व घरातील स्त्रिया जिवती (जरा-जिवंतिका) या बालरक्षक देवीची पूजा करतात — हेतू एकच: मुलाबाळांचे रक्षण व दीर्घायुष्य. देवघराच्या भिंतीवर जिवतीचा छापील कागद/चित्र लावून त्याची श्रावणभर दर शुक्रवारी पूजा होते आणि श्रावण अमावास्येला तो कागद विसर्जित करतात. हे मुख्यतः महाराष्ट्र (व गुजरात) मधील स्त्रियांचे व्रत असून अनेक घराण्यांचा तो कुळाचार आहे.

देवता: जिवती / जरा-जिवंतिका (बालरक्षक देवी)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

जिवती ही बालकांच्या आयुष्याची व आरोग्याची रक्षक देवी मानली जाते. तिच्या पूजनाने मुले निरोगी राहावीत, दीर्घायुषी व्हावीत आणि संकटांपासून सुरक्षित राहावीत, अशी श्रद्धा आहे. थोडक्यात, ही पूजा म्हणजे एका मातृशक्तीने दुसऱ्या रक्षक-पालक शक्तीला घातलेले साकडे — आई आपल्या अपत्यांच्या कल्याणासाठी देवीकडे प्रार्थना करते.

श्रावण हा व्रतांचा महिना; त्यातला शुक्रवार पारंपरिकपणे जिवती व लक्ष्मी यांना समर्पित मानला जातो — म्हणून हा दिवस संतती-कल्याण आणि घरच्या सुख-समृद्धीशी जोडला गेला आहे. याच महिन्यातील श्रावणी सोमवार (शिवपूजन), मंगळागौर (नवविवाहितांचे व्रत) व श्रावणी गुरुवार यांच्याप्रमाणेच जिवती पूजन हे श्रावणातल्या वारनिहाय व्रतमालिकेतले एक अंग आहे.

काही ठिकाणी असेही सांगितले जाते की जिवतीच्या चित्रातील सात बालके / सात रूपे म्हणजे मानवी जीवनाच्या सात अवस्था (व सात कोश) यांचे प्रतीक. हे एका परंपरेतले रूपक म्हणून घ्यावे — सार्वत्रिक नियम म्हणून नव्हे.

जिवतीचे चित्र — अर्थ

जिवतीचा छापील कागद व त्यातील देवता हे या व्रताचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंग आहे; सामान्य पॅन-इंडिया कॅलेंडरमध्ये हे चित्र-पूजन क्वचितच येते. छापील जिवती-कागदात साधारणपणे चार-पाच देवता-पट्ट्या असतात, आणि प्रत्येक देवता बालरक्षणाच्या एका पैलूचे प्रतीक मानली जाते:

नरसिंह — वरच्या भागी; भक्त प्रल्हादाचे रक्षण करणारे विष्णुरूप. घरातील अपघात — उंचावरून पडणे, अग्नी, विषबाधा — यांपासून बालरक्षणाचे प्रतीक.
कालियामर्दन करणारा कृष्ण — खेळताना किंवा पाण्यातले धोके व सर्पभय यांपासून रक्षणाचे प्रतीक (यमुनेत चेंडू पडल्याच्या कथेशी जोडलेले).
मध्यभागी जरा-जिवंतिका — पाळण्याभोवती मुलांना खेळवणाऱ्या यक्षी; “जिवंतिका” म्हणजे दीर्घायुष्य देणारी, म्हणून थेट बालआयुष्याशी संबंधित.
खाली बुध व बृहस्पती (गुरु) — बुध (हत्तीवर, अंकुशधारी) बुद्धी व वाणीचे, तर बृहस्पती (व्याघ्रावर, चाबूकधारी) विद्या व ज्ञानवृद्धीचे प्रतीक मानले जातात.

चित्रात कधीकधी मांजर, नरोबा यांसारखे घटकही दिसतात; हे प्रादेशिक छपाईनुसार बदलते, म्हणून “असतेच” असे ठामपणे न मानता “काही चित्रांत असे घटक असतात” इतकेच म्हणावे.

पौराणिक कथा / व्रतकथा

जिवतीशी दोन वेगवेगळ्या कथा जोडल्या जातात. एक महाभारतातली जरा यक्षिणीची कथा, तर दुसरी श्रावणात पूजेच्या वेळी वाचली जाणारी घरगुती “जिवतीची कहाणी”. दोन्ही खाली संक्षेपाने दिल्या आहेत; एकही “एकमेव खरी” म्हणून घेऊ नये.

धारा एक — महाभारतातील जरा यक्षिणी. मगध देशाचा राजा बृहद्रथ याला दोन राण्या होत्या, पण संतती नव्हती. चंडकौशिक ऋषी प्रसन्न होऊन त्यांनी राजाला एक फळ दिले. दोघी राण्यांवर सारखेच प्रेम असल्याने राजाने ते फळ समान वाटले — आणि प्रत्येक राणीला अर्ध्या देहाचे अपत्य झाले. ही अर्धवट, भयावह दिसणारी देह राजाने वनात टाकवली. तेव्हा जरा नावाची यक्षिणी ती दोन अर्धांगे एकत्र सापडल्यावर आपल्या कलेने सांधून जोडते, आणि जिवंत बालक तयार होते. संध्याकाळी ती ते बाळ राजाकडे आणून देते; “जरेने सांधले” म्हणून राजा त्याचे नाव जरासंध ठेवतो. कृतज्ञतेने राजा जरेला मगधाची रक्षक-गृहदेवता म्हणून प्रतिष्ठा देतो, आणि तेव्हापासून जरा ही बालरक्षक मातृदेवता मानली जाते.

या कथेत जिवंतिका ही जरेची सखी यक्षी सांगितली जाते; “जिवंतिका” या शब्दाचा अपभ्रंश होत होत पुढे “जिवती” हे नाव रूढ झाले. मात्र काही आवृत्तींत जिवंतिका ही स्वतंत्र यक्षी न मानता तिला पार्वतीचे रूप मानले जाते. जिवंतिकेची नेमकी ओळख आवृत्तीगणिक बदलते — दोन्ही मते नोंदवावीत, एकही ठाम करू नये.

धारा दोन — घरगुती जिवतीची कहाणी. एका नगरात राजाला पुत्र नव्हता. त्याच नगरातली एक गरीब ब्राह्मण स्त्री श्रावणातल्या दर शुक्रवारी जिवतीचे व्रत श्रद्धेने करत असे. ती दर वेळी अक्षता हातात घेऊन प्रार्थना करे — “जय जिवतीआई माते! जिथं माझं बाळ असेल, तिथं ते खुशाल असो” — आणि त्या अक्षता टाकत असे; त्या दूरवर असलेल्या बाळाच्या मस्तकावर पडतात अशी श्रद्धा. (या आवृत्तीत हिरव्या बांगड्या न भरणे, आंब्याच्या मांडवाखालून न जाणे, तांदूळ न धुणे असे काही व्रत-नियमही सांगितले जातात; हे नियम त्या-त्या कहाणी-आवृत्तीपुरते आहेत, सार्वत्रिक नव्हेत.) शेवटी उद्यापनाच्या भोजन-समारंभात जिवतीच्या कृपेने खऱ्या मातेची ओळख पटते आणि पुढे ते अपत्य आई-वडिलांचे कल्याण करते — यातून जिवतीच्या रक्षक-कृपेची परंपरा दृढ होते.

दोन्ही कथांचा समान बोध एकच — आई श्रद्धेने व नम्रतेने आपल्या मुलांच्या रक्षण-दीर्घायुष्यासाठी जिवतीला साकडे घालते; जिवती ही बालकांची पालक-रक्षक देवी.

कोणी करावे

मुख्यतः आया, आजी, मावशी व घरातील स्त्रिया — विशेषतः ज्यांना लहान मुले आहेत.
हे महाराष्ट्र (व गुजरात) मधील व्रत असून अनेक घराण्यांचा कुळाचार मानला जातो.
श्रद्धा व घराण्याच्या परंपरेनुसार पाळावे. कडक उपवास किंवा ठराविक नियम बंधनकारक नाहीत — काही ठिकाणी ठराविक पूजाविधी नाही असेही सांगितले जाते; पूजा-नामस्मरणानेही दिवस पाळता येतो.

पूजाविधी

खाली दिलेला क्रम सर्वसाधारण आहे; तपशील घराण्या-/प्रदेशानुसार थोडाफार बदलतो.

श्रावणाच्या सुरुवातीला देवघराच्या भिंतीवर चंदन/गंधाने जिवतीचा कागद/चित्र लावावे. (कागद नेमका कधी लावावा यावर मतभेद आहे — खाली “प्रादेशिक रीती” पाहा.)
दर शुक्रवारी प्रथम कुलदेवता व लक्ष्मी, मग जिवती यांची पूजा करावी — हळद-कुंकू, गंध, फुले, दूर्वा/आघाडा-माळ व अक्षता वाहाव्यात.
कापसाचे वस्त्र (हळद-कुंकू लावलेले; काही ठिकाणी २१ गाठींचा कापसाचा दोरा) जिवतीला अर्पण करावे.
नैवेद्य दाखवावा — दूध-साखर, गूळ-फुटाणे व पुरण; नंतर पुरणाचे पाच/सात/नऊ दिवे करून लक्ष्मी व जिवतीची आरती करावी.
आरतीनंतर घरातल्या मुलांना बसवून त्यांना अक्षता व आशीर्वाद द्यावेत, कपाळी कुंकू लावावे आणि गूळ-फुटाणे (किंवा गूळ-तुपातली पुरी) द्यावी.
सायंकाळी सुवासिनींना हळद-कुंकू, गूळ-फुटाणे व दूध द्यावे.
एका शुक्रवारी पुरणपोळीचा मुख्य नैवेद्य करण्याची प्रथा आहे; शेवटच्या शुक्रवारी किंवा उद्यापनात कन्या/मुलीला बोलावून पुरणपोळी व वाण देतात.
विसर्जन: श्रावण अमावास्येला जिवतीचा कागद निर्माल्यात किंवा नदी-विहिरीत विसर्जित करावा.

पूजा साहित्य

जिवतीचा छापील कागद/चित्र, चंदन/गंध, हळद-कुंकू, अक्षता, फुले, दूर्वा/आघाडा, कापसाचे वस्त्र किंवा २१ गाठींचा कापसाचा दोरा, विड्याची पाने व फळे.
नैवेद्यासाठी: दूध-साखर, गूळ-फुटाणे, पुरण/पुरणपोळी; आरतीसाठी दिवे किंवा पुरणाचे दिवे व रांगोळी.

(ही यादी सर्वसाधारण आहे; तपशील घराण्याच्या रीतीनुसार बदलतो.)

चंदन/गंध

हळद-कुंकू

अक्षता

फुले

दूर्वा

कापसाचे वस्त्र

कापसाचा दोरा

विड्याची पाने

फळे

नैवेद्य

दिवे

रांगोळी

उपवास व आहार

हे कडक उपवासापेक्षा पूजन-केंद्री व्रत आहे; अनेक घरांत उपवास न करताही दर शुक्रवारी जिवतीची पूजा होते.
नैवेद्य व प्रसाद — दूध-गूळ-फुटाणे, पुरण, पुरणपोळी — कुटुंबासह सेवन करतात.
घरगुती कहाणीतले काही पारंपरिक नियम (हिरव्या बांगड्या न भरणे, तांदूळ न धुणे, आंब्याच्या मांडवाखालून न जाणे) हे घराण्या-/कहाणी-विशिष्ट आहेत, सार्वत्रिक नव्हेत.
आरोग्याचा विचार: आजार किंवा औषधे असल्यास कडक उपवास टाळावा; गर्भवती स्त्रिया, वृद्ध व लहान मुले यांनी गरजेनुसार सूट घ्यावी.

मंत्र व आरती

जिवतीसाठी स्वतंत्र बीजमंत्र फारसा प्रचलित नाही; मुख्यतः जिवती-नामस्मरण व प्रार्थना केली जाते. कहाणीतली पारंपरिक प्रार्थना-ओळ अशी —

“जय जिवतीआई माते! जिथं माझं बाळ असेल, तिथं ते खुशाल असो.”

अर्थ: “हे जिवतीमाते, माझे बाळ जिथे कुठे असेल, तिथे ते सुखरूप व खुशाल राहो.” आई आपल्या अपत्यासाठी घालत असलेले हे सोपे साकडे.

आरती — ओळखणारी पहिली ओळ

पूजेनंतर लक्ष्मी व जिवतीची आरती म्हणण्याची प्रथा आहे. जिवती-आरतीची प्रचलित सुरुवातीची ओळ अशी —

“जयदेवी जयदेवी जय जिवती जननी। सुखी ठेवी संतति विनति तवचरणी॥”

भावार्थ: “हे जिवतीमाते, तुला जयजयकार; आमची संतती सुखी राहो अशी तुझ्या चरणी विनवणी.” (पूर्ण आरती येथे मुद्दाम दिलेली नाही — घराण्यागणिक मजकूर वेगळा असतो.)

प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र-विशिष्ट)

जिवतीचा छापील कागद देवघरात लावणे व श्रावणभर दर शुक्रवारी पूजणे ही खास मराठी (व गुजराती) प्रथा आहे; पॅन-इंडिया कॅलेंडर हे चित्र-पूजन क्वचितच नोंदवतात.
कागद कधी लावावा याबद्दल दोन रीती प्रचलित आहेत — काहीजण आषाढ/दीप अमावास्येला लावतात, तर काहीजण श्रावणातल्या पहिल्या शुक्रवारी. दोन्ही रीती घराण्या-/प्रदेशानुसार बदलतात; आपापल्या परंपरेनुसार पाळावे.

कागद विसर्जन श्रावण अमावास्येला होते — ही रीत श्रावण-समाप्तीशी जोडलेली आहे.
सुवासिनी व मुलांना गूळ-फुटाणे आणि हळद-कुंकू देणे हा या व्रताचा भाग; अनेक घराण्यांचा तो कुळाचार आहे.

लक्षात ठेवा

कागद कधी लावावा व कधी विसर्जन करावा हे घराण्याच्या रीतीनुसार बदलते — ठाम सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये.
आरती व कहाणीचा मजकूर घराण्यागणिक वेगळा असू शकतो — आपल्या घराण्याच्या प्रथेनुसार पाळावे.
उपवास आरोग्यानुसार — मुले, गर्भवती स्त्रिया व आजारी व्यक्तींनी कडक उपवास टाळावा.
२८ ऑगस्ट (नारळी पौर्णिमा / रक्षाबंधन) व ४ सप्टेंबर (श्रीकृष्ण जन्माष्टमी) हे शुक्रवार मोठ्या सणांचे आहेत — पण त्या दिवशीही जिवती-पूजन वगळले जात नाही, हे लक्षात ठेवावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

जिवतीची पूजा का करतात?: लहान मुलांच्या रक्षणासाठी व दीर्घायुष्यासाठी. जिवती (जरा-जिवंतिका) ही बालकांची पालक-रक्षक देवी मानली जाते; आई आपल्या अपत्याच्या कल्याणासाठी तिला साकडे घालते.
श्रावणात जिवतीचा कागद कधी लावावा?: यावर दोन रीती आहेत — काहीजण आषाढ/दीप अमावास्येला लावतात, तर काहीजण श्रावणातल्या पहिल्या शुक्रवारी. विसर्जन मात्र सामान्यतः श्रावण अमावास्येला होते. आपापल्या घराण्याच्या रीतीनुसार पाळावे.
जिवती पूजन कसे करावे?: भिंतीवरील जिवती-चित्राची दर शुक्रवारी हळद-कुंकू, फुले व कापसाच्या वस्त्राने पूजा करावी; दूध-गूळ-फुटाणे व पुरणाचा नैवेद्य दाखवावा; लक्ष्मी व जिवतीची आरती करावी आणि घरातल्या मुलांना आशीर्वाद द्यावेत.
जिवतीच्या चित्रातील देवता कोणत्या आणि त्यांचा अर्थ काय?: साधारणपणे वर नरसिंह, कालियामर्दन करणारा कृष्ण, मध्यभागी मुले खेळवणारी जरा-जिवंतिका आणि खाली बुध व बृहस्पती. प्रत्येक देवता बालरक्षण, दीर्घायुष्य, बुद्धी व विद्या यांतल्या एका पैलूचे प्रतीक मानली जाते.
जरा-जिवंतिका म्हणजे कोण?: जरा ही महाभारतातली ती यक्षिणी, जिने बृहद्रथाच्या अर्ध्या-अर्ध्या अपत्याला सांधून जरासंध घडवला. जिवंतिका (→ जिवती) ही बालआयुष्य देणारी देवी — काही आवृत्तींत तिला जरेची सखी, तर काही आवृत्तींत पार्वतीचे रूप मानले जाते.
जिवतीच्या नैवेद्याला काय करावे?: दूध-साखर, गूळ-फुटाणे व पुरण; एका शुक्रवारी पुरणपोळीचा मुख्य नैवेद्य करण्याची प्रथा आहे.