श्रावणी सोमवार व्रत

श्रावणी सोमवार म्हणजे श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवार — हे दिवस शिव (महादेव) यांना समर्पित असून श्रावणातील सर्वांत पवित्र मानले जातात. या दिवशी उपवास करून शिवलिंगाची पूजा-अभिषेक केला जातो आणि त्या-त्या सोमवारचे ठरलेले धान्य (शिवामूठ) शिवलिंगावर वाहिले जाते. 2026 मध्ये एकूण चार श्रावणी सोमवार आहेत — १७ ऑगस्ट, २४ ऑगस्ट, ३१ ऑगस्ट व ७ सप्टेंबर. दर वर्षी ही संख्या ४ किंवा ५ अशी बदलते.

देवता: शिव (महादेव)

शिव (महादेव)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

श्रावण हा व्रतांचा महिना व शिवभक्तीचा काळ मानला जातो. संपूर्ण महिना शिवकृपेसाठी शुभ मानला जातो आणि सोमवार हा शिवपूजेसाठी सर्वोत्तम वार मानला जातो — म्हणून श्रावणातील सोमवारांना विशेष महत्त्व आहे.

या व्रताला पौराणिक आधार समुद्रमंथनाच्या कथेत सांगितला जातो. समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष शिवांनी प्राशन करून सृष्टीचे रक्षण केले; ते विष कंठातच राहिल्याने त्यांचा कंठ निळा झाला — म्हणून त्यांना नीलकंठ म्हटले जाते. ही घटना श्रावणाशी जोडली जाते, म्हणून भक्त श्रावणात (विशेषतः सोमवारी) शिवलिंगावर जल व अभिषेक अर्पण करतात. (कथा खाली पौराणिक कथा येथे.)

श्रावण हा पावसाळ्यातील हिरवाईचा व समृद्धीचा काळ. व्रत-उपवासातून निसर्गाप्रती कृतज्ञता व साधनेला पोषक वातावरण असे या महिन्याचे वर्णन केले जाते.

हे व्रत श्रद्धेने केल्यास कौटुंबिक सुख, अखंड सौभाग्य व मनःशांती लाभते अशी श्रद्धा आहे; अविवाहित मुलींना इच्छित वर मिळतो असेही सांगितले जाते. (हे धार्मिक श्रद्धेचे वर्णन आहे — सार्वत्रिक हमी नव्हे.)

शिवामूठ म्हणजे काय

शिवामूठ ही श्रावणी सोमवार व्रताची खास ओळख आहे — प्रत्येक सोमवारी ठरलेल्या एका धान्याची मूठ शिवलिंगावर वाहण्याची परंपरा. श्रावणातील पहिल्या सोमवारपासून क्रमाने वेगवेगळे धान्य वाहिले जाते. बहुतांश याद्यांनुसार क्रम असा:

पहिली तीन धान्ये — तांदूळ, तीळ, मूग — जवळपास सर्व स्रोतांत सारखीच येतात. पुढील धान्यांत मात्र घराणे व प्रदेशानुसार फरक आढळतो; त्यामुळे वरील क्रम हा बहुतांश स्रोतांतील सर्वसाधारण नोंद आहे, एकमात्र अंतिम यादी नव्हे.

पौराणिक कथा / व्रतकथा

श्रावणी सोमवाराशी दोन वेगळे कथा-धागे जोडले जातात — एक श्रावण शिवाला का समर्पित याविषयीचा, व दुसरा शिवामुठीच्या लोककहाणीचा. दोन्ही येथे वेगळे दिले आहेत.

धागा एक — श्रावण व शिव (समुद्रमंथन / नीलकंठ).

देव व दानवांनी अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागराचे मंथन केले. मंथनातून अनेक रत्ने निघाली, पण त्याआधी बाहेर पडले हलाहल नावाचे भयंकर विष — इतके प्रखर की ते सृष्टीच जाळून टाकील. सर्व देव-दानव भयभीत झाले, तेव्हा सृष्टीच्या रक्षणासाठी शिवांनी ते विष स्वतः प्राशन केले. विष कंठाखाली जाऊ नये म्हणून पार्वतीने त्यांचा कंठ धरून ठेवला; विष कंठातच थांबले आणि त्यांचा कंठ निळा झाला — तेव्हापासून त्यांना नीलकंठ हे नाव मिळाले. ही घटना श्रावणात घडली अशी श्रद्धा आहे, म्हणून श्रावणात — विशेषतः सोमवारी — शिवाला जल व अभिषेक अर्पण करून हा उपकार स्मरला जातो.

धागा दोन — सोमवारची शिवामुठीची कहाणी (लोककथा). (ही कहाणी काही आवृत्त्यांत थोड्या फरकाने सांगितली जाते.)

एका आटपाट नगरात एक राजा राज्य करीत होता. त्याला चार सुना होत्या. त्यांतील तीन त्याला आवडत्या, पण चौथी मात्र नावडती — तिच्या वाट्याला हलके अन्न, फाटके वस्त्र व कष्टाची कामे येत असत. तरीही ती मुकाट्याने सारे सोसत, मनात देवावर श्रद्धा ठेवून राही.

एकदा पावसाळ्याच्या दिवसांत ती मंदिराजवळ गेली असता तिला काही देवकन्या भेटल्या. त्यांनी तिला शिवामूठ व्रत शिकवले — श्रावणातील सोमवारी एकभुक्त राहून शिवलिंगावर ठरलेले धान्य, बेलपान, सुपारी व फूल वाहून मनोभावे प्रार्थना करावी. त्या नावडती सुनेने श्रद्धेने हे व्रत आरंभले; क्रमाने प्रत्येक सोमवारी धान्याची मूठ शिवलिंगावर वाहून तिने महादेवाकडे आपल्या संसारात प्रेम व स्वीकार मागितला.

तिच्या निरंतर भक्तीने प्रसन्न होऊन एके दिवशी तेथे सोन्याचे देऊळ व स्वयंभू शिवलिंग प्रकट झाले. घरच्यांना तिच्या भक्तीची साक्ष पटली; राजाला व सर्व कुटुंबाला तिचे खरे मोल कळले. तिची नावडती अशी स्थिती पालटून ती आवडती झाली — तिला मानसन्मान, अलंकार व घरात योग्य स्थान मिळाले.

काही आवृत्त्यांत राजाला त्याचे हरवलेले कडे त्या प्रकट झालेल्या देवळात सापडते असा एक अतिरिक्त प्रसंग येतो; तर काही आवृत्त्यांत भर मुख्यतः तिच्या भक्तीच्या साक्षीवरच असतो. कहाणीच्या शेवटी पारंपरिक समारोप म्हटला जातो — “ही साठां उत्तरांची कहाणी, पांचां उत्तरी सुफळ संपूर्ण.”

या कथेचे तात्पर्य एकच — श्रद्धा व नम्रतेने केलेले शिवामूठ व्रत महादेवाला प्रसन्न करते आणि प्रामाणिक भक्तीचे मोल कधी ना कधी जगाला कळतेच.

वरील कहाणी वेगवेगळ्या आवृत्त्यांतून एकत्रित केली आहे; तपशिलांत (उदा. कड्याचा प्रसंग) फरक आढळतो, आणि हीच एकमेव/अंतिम मराठी आवृत्ती आहे असे मानू नये.

कोणी करावे

अनेक परंपरांत हे व्रत विवाहानंतर पहिली पाच वर्षे सुवासिनी (नवविवाहित/विवाहित स्त्रिया) क्रमवार करतात आणि पाचव्या वर्षी उद्यापन करतात.

व्यापक अर्थाने श्रावणातील सोमवार व्रत-उपवास कोणताही शिवभक्त (स्त्री-पुरुष, सर्व वयोगट) करू शकतो; अविवाहित मुली इच्छित वरासाठी करतात अशीही श्रद्धा आहे.

(हे “कोणी करावे” हे प्रचलित रिवाजाचे वर्णन आहे — घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलते; सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये.)

पूजाविधी

खालील क्रम सर्वसामान्य आहे; तपशील परंपरेनुसार थोडाफार बदलतो.

  1. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी एकभुक्त राहावे (दिवसातून एकदाच भोजन) व मनात व्रतसंकल्प करावा.
  2. शिवलिंगाची पूजा व अभिषेक — बेलपत्र, फुले, आणि परंपरेनुसार दूध, दही, तूप, मध, गंगाजल इत्यादी अर्पण करावे. (अभिषेकाचे साहित्य स्थानिक रिवाजानुसार बदलते.)
  3. त्या सोमवारचे ठरलेले धान्य (शिवामूठ) — एक मूठ — शिवलिंगावर वाहावे व प्रार्थना म्हणावी. (धान्यक्रम वर शिवामूठ येथे.)
  4. सायंकाळी आरती करून, नैवेद्य दाखवून, दिवसभराचा उपवास सोडावा.
  5. उद्यापन (पाच वर्षांनंतर): यथाविधी शिवलिंगपूजा करून ब्राह्मण व आप्तेष्टांना यथाशक्ती भोजन, भेटवस्तू व दक्षिणा देऊन व्रताची सांगता करावी.

वरील क्रम सर्वसाधारण मार्गदर्शक आहे; नेमके तपशील घराणे व स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात, त्यामुळे निश्चित पद्धतीसाठी कुटुंबपरंपरा किंवा गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.

उद्यापनाचे वर्ष (पाच वर्षे हा प्रचलित संकेत आहे), नेमकी पद्धत व साहित्य हेदेखील घराणे व स्थानिक परंपरेनुसार बदलते — येथे दिलेली रीत सर्वसाधारण मार्गदर्शक आहे, सार्वत्रिक नियम नव्हे.

पूजा साहित्य

(ही यादी प्रदेश व घराण्यानुसार बदलते — सार्वत्रिक म्हणून घेऊ नये.)

बेलपत्र
फुले
सुपारी
गंध
अक्षता
गंगाजल (अभिषेकासाठी)
शिवलिंग/पिंडी
फलाहाराची फळे
शिवामूठ — तांदूळ (१ला सोमवार)
शिवामूठ — तीळ (२रा सोमवार)
शिवामूठ — मूग (३रा सोमवार)
शिवामूठ — जवस/जव (४था सोमवार)
शिवामूठ — गहू (काही याद्यांत ४थ्या सोमवारी)

उपवास / आहार नियम

(हे आहार-नियम सर्वसाधारण आहेत — सार्वत्रिक धर्मादेश म्हणून न घेता आपल्या सोयीनुसार व आरोग्यानुसार पाळावेत.)

मंत्र व आरती

मूलमंत्र: “ॐ नमः शिवाय” — ही शिवाची पंचाक्षरी लघु वंदना. श्रावण-सोमवारी नामस्मरणात हा जप म्हणतात.

लोकप्रार्थना (शिवामूठ वाहताना) — ओळखीची पहिली ओळ: “शिवा शिवा महादेवा, माझी शिवामूठ ईश्वरा देवा…” सासू-सासरे, दीर-भावा, नणंद-जावा व पती यांच्या घरात “नावडती असले तरी आवडती कर” अशी महादेवाकडे विनवणी करणारी ही प्रार्थना — संसारात प्रेम व स्वीकार मागणारी. (येथे फक्त ओळखीची सुरुवातीची ओळ दिली आहे.)

शंकराची आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास).

श्रावण-सोमवारच्या पूजेनंतर ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. शिव हा विक्राळ तरी भोळा, कर्पूरगौर, अर्धांगी पार्वतीसह शोभणारा आणि समुद्रमंथनातील विष प्राशन करून नीलकंठ झालेला — असा या आरतीचा भाव आहे.

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडीं माळा ।वीषे कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ।लावण्यसुंदर मस्तकीं बाळा ।तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझुळां ॥१॥जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा ॥ धृ ॥कर्पूरगौरा भोळा नयनीं विशाळा ।अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ।विभुतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ।ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ॥२॥देवी दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें ।त्यामाजी जें अवचित हळाहळ उठिलें ।तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ।नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥३॥व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी ।पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी ।शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ।रघुकुलतिलक रामदासा अंतरी ॥४॥

प्रादेशिक रीती

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

श्रावणी सोमवार म्हणजे काय?
श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवार; शिव (महादेव) यांना समर्पित व्रत-उपवासाचा दिवस, ज्यात शिवपूजा व शिवामूठ केली जाते.
2026 मध्ये किती श्रावणी सोमवार आहेत?
चार — १७ ऑगस्ट, २४ ऑगस्ट, ३१ ऑगस्ट व ७ सप्टेंबर 2026 (श्रावण १३ ऑगस्ट ते ११ सप्टेंबर). पुढील वर्षाच्या तारखा त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलतात.
शिवामूठ म्हणजे काय व कोणत्या सोमवारी कोणती वाहावी?
प्रत्येक सोमवारी ठरलेल्या धान्याची एक मूठ शिवलिंगावर वाहणे. क्रम बहुतांश: १ तांदूळ · २ तीळ · ३ मूग · ४ जवस · (५ सातू, पाचवा सोमवार आल्यास). चौथ्या धान्यावर स्रोत भिन्न आहेत (जव/गहू).
श्रावणी सोमवारचे व्रत कोणी करावे?
अनेक परंपरांत विवाहानंतर पहिली पाच वर्षे सुवासिनी; व्यापक अर्थाने कोणताही शिवभक्त. परंपरेनुसार बदलते.
पूजा कशी करावी?
एकभुक्त राहून शिवलिंगाची पूजा व अभिषेक, त्या सोमवारचे धान्य (शिवामूठ) वाहून प्रार्थना; पाच वर्षांनी उद्यापन.
श्रावण शिवाला का समर्पित आहे?
समुद्रमंथनातील हलाहल विष शिवांनी प्राशन करून सृष्टी वाचवली (नीलकंठ) ही घटना श्रावणाशी जोडली जाते; म्हणून श्रावणात शिवपूजा. (कथा — परंपरेनुसार.)
उपवासात काय खावे?
साधारणतः एकभुक्त किंवा फलाहार; कठोरता व पदार्थ परंपरा व आरोग्यानुसार बदलतात.