श्रावणी गुरुवार
श्रावणी गुरुवार म्हणजे श्रावण महिन्यातील प्रत्येक गुरुवारी केले जाणारे व्रत/पूजन. या दिवशी मुख्यतः बृहस्पती (देवगुरु, गुरु ग्रह) यांचे पूजन केले जाते; काही परंपरांत, विशेषतः दत्तसंप्रदायात, गुरुवार हा दत्तगुरूंचा वार मानून गुरुस्तोत्र पठण केले जाते. पूजेचा मुख्य रंग पिवळा असतो — पिवळी वस्त्रे, पिवळी फुले-फळे, हरभरा डाळ, गूळ व केळी अर्पण करतात. हे व्रत श्रावण महिन्यातील वारनिहाय व्रतचक्राचा एक भाग आहे. 2026 मध्ये श्रावणात 5 गुरुवार येतात (13, 20, २७ ऑगस्ट आणि 3, १० सप्टेंबर).
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- पहिला गुरुवार (श्रावण आरंभ दिन)गुरुवार, १३ ऑगस्ट २०२६
- दुसरा गुरुवारगुरुवार, २० ऑगस्ट २०२६
- तिसरा गुरुवारगुरुवार, २७ ऑगस्ट २०२६
- चौथा गुरुवारगुरुवार, ३ सप्टेंबर २०२६
- पाचवा गुरुवारगुरुवार, १० सप्टेंबर २०२६
महत्त्व
श्रावण हा व्रतांचा महिना आणि चातुर्मासाचा भाग मानला जातो. श्रावणात प्रत्येक वारी एका देवतेचे पूजन/व्रत करण्याची महाराष्ट्रात परंपरा आहे — रविवारी आदित्य राणूबाई, सोमवारी शिव (श्रावणी सोमवार — शिवामूठ), मंगळवारी मंगळागौर, बुधवारी बुध-बृहस्पती, गुरुवारी बृहस्पती, शुक्रवारी जिवती आणि शनिवारी शनि. या साखळीतील गुरुवार हा देवगुरु बृहस्पतीचा दिवस.
बृहस्पती हे ज्ञान, बुद्धी, धन, धर्म व गुरुतत्त्वाचे कारक मानले जातात. म्हणून श्रावण गुरुवारचे व्रत विद्या-धनप्राप्ती, मनोकामनापूर्ती व अडथळे दूर होणे यासाठी केले जाते असे सांगितले जाते. (ही धार्मिक मान्यता आहे — सार्वत्रिक धर्मादेश म्हणून न घेता श्रद्धेचा भाग म्हणून पाहावी.)
काही परंपरांत हे बुध-बृहस्पती संयुक्त व्रत म्हणून बुधवार व गुरुवारी पाळले जाते, ज्यात दहीभाताचा नैवेद्य दाखवतात. (ही रीत प्रादेशिक आहे; सर्वत्र पाळली जाते असे नाही.)
देवता एकमत नाही (एक महत्त्वाची नोंद)
बहुतेक स्रोत श्रावण गुरुवारला बृहस्पती (देवगुरु) यांचे पूजन सांगतात. पण महाराष्ट्रातील दत्तसंप्रदायात गुरुवार हा दत्तगुरूंचा वार मानला जातो व श्रावण गुरुवारी गुरुस्तोत्र/दत्तस्तोत्र पठणाची समांतर परंपराही आहे. दोन्ही परंपरा येथे प्रामाणिकपणे नोंदवल्या आहेत; कोणती एक 'बरोबर' आहे हे स्रोतांत निश्चित नाही — तुमच्या घरची/स्थानिक परंपरा कोणती हे कुटुंबपरंपरेनुसार ठरते.
पौराणिक कथा / व्रतकथा
येथे दिलेली कथा ही गुरुवार (बृहस्पतिवार) व्रताची पारंपरिक कथा आहे — ती श्रावण-गुरुवारासाठी वेगळी नाही, तर गुरुवार व्रताशी सर्वसाधारणपणे जोडलेली आहे. श्रावण-गुरुवारासाठी स्वतंत्र पौराणिक कथा स्रोतांत आढळली नाही, म्हणून हे स्पष्ट नोंदवले आहे.
कथेचे समान बीज
एक संपन्न गृहस्थ दानधर्म व बृहस्पती-भक्तीकडे दुर्लक्ष करतो, किंवा साधूरूपात आलेल्या गुरूचा अनादर करतो. त्याच्या या वर्तनामुळे लक्ष्मी रुसते आणि हळूहळू संपत्तीचा नाश होतो. दारिद्र्य, अपमान व खोट्या आरोपांचे संकट कोसळते. शेवटी योग्य रीतीने बृहस्पतिवार व्रत — पिवळे अर्पण, हरभरा, केळी, गूळ — पाळल्यावर बृहस्पतीच्या कृपेने धन, कुटुंब व सन्मान पुन्हा प्राप्त होतो.
आवृत्तींतील फरक
काही आवृत्तींत एक दानशूर राजा असतो; त्याची राणी दानाला विरोध करते व साधूरूपी बृहस्पतीला नकार देऊन घरची संपत्ती नष्ट करवते. पुढे राणीची बहीण तिला व्रत शिकवते आणि राजाच्या भक्तीने वैभव परत येते. तर काही आवृत्तींत एक श्रीमंत व्यापारी असतो; त्याची कृपण पत्नी दान टाळण्यासाठी सलग तीन गुरुवारी अशुभ कृत्ये करून धननाश घडवते. नंतर व्रतपालनाने व एका दानशील स्त्रीच्या मदतीने कुटुंब पुन्हा सावरते.
दोन्ही आवृत्तींचा समान बोध एकच आहे — दानधर्म, गुरुभक्ती व नम्रता जपल्यास बृहस्पतीची कृपा राहते; अहंकार व कृपणतेने ती दुरावते. (दोन्ही आवृत्त्या परंपरेत आढळतात; एकही अंतिम मानलेली नाही.)
कोणी करावे
- मुख्यतः गृहिणी व स्त्रिया श्रावणातील गुरुवारी हे व्रत करतात — ज्ञान, विवाह, संतान व कुटुंबाच्या भरभराटीसाठी. पुरुषही बृहस्पती/गुरु पूजन करू शकतात.
- दत्तभक्त गुरुवारी गुरुस्तोत्र / दत्तस्तोत्र पठण करतात (दत्तसंप्रदाय परंपरा).
- वर्ग किंवा वयाचे कठोर बंधन स्रोतांत नाही. (घरगुती/स्थानिक परंपरेनुसार आचरण बदलते.)
पूजाविधी
खालील पायऱ्या सामान्य आहेत; तपशील परंपरेनुसार थोडा बदलतो.
- सकाळी लवकर (शक्य असल्यास ब्रह्ममुहूर्तावर) स्नान करून पिवळी वस्त्रे परिधान करावीत.
- पूजास्थळ स्वच्छ करून गंगाजल शिंपडावे.
- बृहस्पती/गुरु यांची मूर्ती किंवा प्रतिमा (काही ठिकाणी केळीच्या झाडाची) पूजा करावी; गंगाजलाने अभिषेक करावा.
- पिवळी फुले, पिवळी फळे (केळी), हरभरा डाळ, गूळ, हळद, मनुका व पिवळी मिठाई अर्पण करावी.
- दिवा व धूप-अगरबत्ती लावून हळदीचा टिळा लावावा.
- बृहस्पती मंत्र/स्तोत्र पठण व आरती करावी (खालील मंत्र-विभाग पाहा).
- व्रतकथेचे वाचन/श्रवण करून नंतर नैवेद्य व प्रसाद घ्यावा. (बुध-बृहस्पती परंपरेत दहीभाताचा नैवेद्य दाखवतात.)
वरील क्रम सर्वसाधारण मार्गदर्शक आहे; तपशिलांत घरगुती/स्थानिक परंपरेनुसार फरक पडू शकतो, म्हणून निश्चित पद्धतीसाठी कुटुंबपरंपरा किंवा गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.
उद्यापन व संख्येबद्दल: ‘सलग ७ गुरुवार व नंतर उद्यापन’ हे सामान्य बृहस्पती व्रताचे नियम आहेत — ते श्रावण-गुरुवारासाठी विशिष्ट नाहीत. श्रावणी गुरुवार हे श्रावणातील प्रत्येक गुरुवारी पाळले जाते (यंदा ५). श्रावण-गुरुवारासाठी वेगळे उद्यापन येथे हार्ड-क्लेम केलेले नाही. (टीप: मार्गशीर्ष गुरुवारचे महालक्ष्मी व्रत ही वेगळी गोष्ट आहे — वेगळी देवता, वेगळा महिना व ४ गुरुवार + उद्यापन अशी रचना; ती श्रावणी गुरुवारला लागू करू नये.)
पूजा साहित्य
पिवळी वस्त्रे · पिवळी फुले · पिवळी फळे (केळी) · हरभरा डाळ · गूळ · हळद · मनुका · पिवळी मिठाई · पिवळे चंदन · गंगाजल · अक्षता (तांदूळ) · तुळशीपत्र · दिवा (तेल/तूप) · धूप-अगरबत्ती · (बुध-बृहस्पती परंपरेत दही-भात). (यादी सामान्य आहे; परंपरेनुसार बदलते.)
पिवळी वस्त्रे
पिवळी फुले
पिवळी फळे (केळी)
मनुका
पिवळी मिठाई
पिवळे चंदन
गंगाजल
अक्षता
तुळशीपत्र
दिवा (तेल/तूप)
धूप
अगरबत्ती
दहीभात नैवेद्य (बुध-बृहस्पती परंपरा)उपवास / आहार
- अनेक जण गुरुवारी एकभुक्त (दिवसातून एक वेळ भोजन) उपवास करतात आणि पिवळ्या रंगाचे किंवा बृहस्पतीशी संबंधित पदार्थ (पिवळा भात, हरभरा, केळी) ग्रहण करतात असे सांगितले जाते.
- काही आवृत्तींत ‘मीठ टाळून दिवसातून एकदा पिवळा भात’ असा उल्लेख आहे.
- उपवासाची कठोरता व्यक्ति व परंपरेनुसार बदलते. (आरोग्य-स्थिती असल्यास — मधुमेह, गर्भवती, वृद्ध — उपवासापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.)
मंत्र / आरती / स्तोत्र
बृहस्पती बीजमंत्र (जप-मंत्र — गुरु ग्रह/देवगुरूंना नमन)
हा गुरु ग्रहाचा बीजमंत्र आहे; श्रावण गुरुवारी बृहस्पतीच्या स्मरणार्थ जपला जातो. (अनेक स्रोतांत ‘ग्रां ग्रां’ ऐवजी ‘ग्रीं’ असाही उच्चार आढळतो — कुटुंब/गुरुपरंपरेनुसार पाळावा.)
बृहस्पती आरती — पूजेनंतर देवगुरु बृहस्पतीच्या जयजयकाराची आरती म्हटली जाते. ओळख-ओळ — ‘ॐ जय बृहस्पति देवा’. ही देवगुरूंची स्तुती करणारी आरती आहे; तिचा पूर्ण मजकूर सार्वजनिक-स्वामित्वात असल्याची पडताळणी झाल्यावरच येथे संपूर्ण दिला जाईल.
दत्तसंप्रदाय परंपरा — गुरुवार हा दत्तवार मानणाऱ्या परंपरेत श्रावण गुरुवारी गुरुस्तोत्र / ‘श्री गुरुदेव दत्त’ जप व दत्ताची आरती म्हणतात. खाली आरती-संग्रहातील पारंपरिक (सार्वजनिक-स्वामित्वातील) श्री दत्तांची आरती दिली आहे. (ही दत्तसंप्रदाय परंपरेसाठी आहे; बृहस्पती-पूजनाचा मुख्य प्रवाह वेगळा आहे.)
वरील बीजमंत्र, आरती-ओळख व दत्त-आरतीचा मजकूर परंपरेनुसार किरकोळ फरकाने म्हटला जातो; अचूक उच्चार व पाठभेदांसाठी आपल्या कुटुंबपरंपरेचा किंवा गुरुजींचा संदर्भ घ्यावा.
श्री दत्तांची आरती
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
- वारनिहाय श्रावण व्रतचक्र: श्रावण गुरुवार हा एकटा सण नसून महाराष्ट्रातील श्रावण-व्रतचक्राचा भाग आहे — श्रावणी सोमवार (शिवामूठ), मंगळागौर, बुध-बृहस्पती, जिवती व आदित्य राणूबाई यांच्यासह. हीच महाराष्ट्राची खास ओळख.
- काही ठिकाणी बुध-बृहस्पती संयुक्त व्रत (बुधवार + गुरुवार, दहीभात नैवेद्य) पाळले जाते.
- दत्तसंप्रदाय भागांत (गुरुवार = दत्तवार मानणाऱ्या परंपरेत) गुरुस्तोत्र/दत्तस्तोत्र पठणावर भर असतो.
लक्षात ठेवा
- देवता प्रादेशिक आहे: बृहस्पती की दत्तगुरु — ही मान्यता कुटुंब/परंपरेनुसार बदलते; कोणतीही एकच रीत ‘बरोबर’ मानण्याऐवजी आपली परंपरा जपावी.
- आरोग्य: उपवास/एकभुक्त — मधुमेह, गर्भवती व वृद्ध यांनी वैद्यकीय सल्ल्याने पाळावा; पिवळ्या पदार्थांचा अतिरेक टाळावा.
- विधी: पूजाविधी व उद्यापन घरगुती परंपरेनुसार बदलते; गुरुजी किंवा कुटुंबपरंपरेचा संदर्भ घ्यावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- श्रावणी गुरुवार म्हणजे काय?
- श्रावण महिन्यातील प्रत्येक गुरुवारी केले जाणारे व्रत/पूजन. मुख्यतः देवगुरु बृहस्पती यांचे पूजन; काही परंपरांत (दत्तसंप्रदाय) दत्तगुरूंचे स्मरण व गुरुस्तोत्र पठण.
- श्रावण गुरुवारी कोणत्या देवतेची पूजा करतात?
- प्रामुख्याने बृहस्पती (देवगुरु / गुरु ग्रह). दत्तसंप्रदायात गुरुवार हा दत्तगुरूंचा वार मानला जातो. दोन्ही परंपरा प्रचलित आहेत.
- 2026 मध्ये श्रावणात किती गुरुवार येतात?
- 2026 मध्ये 5 गुरुवार — 13, 20 व २७ ऑगस्ट आणि 3 व १० सप्टेंबर. दरवर्षी ही संख्या पंचांगानुसार बदलते.
- श्रावण गुरुवार पूजा कशी करावी?
- पिवळी वस्त्रे परिधान करून पिवळी फुले-फळे, हरभरा डाळ, गूळ व केळी बृहस्पतीला अर्पण करावीत; मंत्र/आरती व व्रतकथा-वाचन करावे. (तपशील परंपरेनुसार बदलतो.)
- श्रावण गुरुवारी पिवळ्या वस्तू का वापरतात?
- बृहस्पती (गुरु) ग्रहाचा रंग पिवळा मानला जातो; म्हणून पिवळी वस्त्रे, फुले, फळे व पदार्थ अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
- श्रावणी गुरुवार व मार्गशीर्ष गुरुवार एकच का?
- नाही. मार्गशीर्ष गुरुवार हे महालक्ष्मी व्रत आहे — वेगळी देवता, वेगळा महिना व ४ गुरुवार + उद्यापन अशी रचना. श्रावणी गुरुवार हे श्रावणातील बृहस्पती-पूजन आहे.