ललिता पंचमी

ललिता पंचमी म्हणजे आश्विन शुक्ल पंचमी — शारदीय नवरात्राचा पाचवा दिवस. या दिवशी देवीच्या उपांग ललिता (त्रिपुरसुंदरी) रूपाची पूजा व उपांग ललिता व्रत केले जाते. २०२६ मध्ये गुरुवार, १५ ऑक्टोबर रोजी ही तिथी येते. देवी ललिता म्हणजेच त्रिपुरसुंदरी, षोडशी व राजराजेश्वरी — दश महाविद्यांपैकी एक. महाराष्ट्रात याचे एक खास वैशिष्ट्य म्हणजे कोल्हापुरात याच दिवशी अंबाबाई (महालक्ष्मी) आपली सखी त्र्यंबोली देवीच्या भेटीला जाते — पालखी मिरवणूक व कोहळा फोड सोहळा.

देवता: देवी ललिता (त्रिपुरसुंदरी / षोडशी / राजराजेश्वरी)

देवी ललिता (त्रिपुरसुंदरी / षोडशी / राजराजेश्वरी)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

ललिता पंचमी हा आदिशक्तीच्या ललिता/त्रिपुरसुंदरी रूपाच्या उपासनेचा दिवस आहे — नवरात्राच्या नऊ दिवसांतील देवी-भक्तीचा एक ठळक टप्पा. उपांग ललिता व्रत केल्याने सुख, ज्ञान, सौभाग्य व समृद्धी लाभते अशी श्रद्धा आहे.

गुजरात व महाराष्ट्रात हे व्रत विशेष प्रचलित आहे; काही ठिकाणी स्त्रिया एकत्रितपणे सामूहिक पूजा करतात. शरद ऋतूतील नवरात्र-काळात असल्याने हा देवी-दर्शन व कुलदेवी-उपासनेचा भाग मानला जातो — विशेषतः कोल्हापूरसारख्या शक्तिपीठ-स्थळी मोठा उत्सव असतो.

व्रतकथा

देवी ललिता (त्रिपुरसुंदरी) भांडासुर नामक राक्षसाचा वध करण्यासाठी प्रकट झाली, अशी मान्यता आहे. भांडासुर हा कामदेवाच्या राखेतून उत्पन्न झालेला राक्षस होता; त्याचा उपद्रव वाढल्यावर देव-ऋषींच्या प्रार्थनेने देवी ललिता प्रकट होऊन त्याचा वध करते — सत्याचा असत्यावर विजय. एका उपकथेत ब्रह्मदेवाने सोडलेल्या चक्रामुळे पाताळ नष्ट होऊ लागताच देवी प्रकट होऊन ते विनाशकारी चक्र थांबवते, असाही उल्लेख येतो.

भांडासुर-वध याच तिथीला (ललिता पंचमीला) झाला का, याबाबत सावधगिरी बाळगावी लागते. काही स्रोत असे स्पष्टपणे सांगतात, तर ललिता सहस्रनामातील (ब्रह्मांड पुराण) भांडासुर-युद्ध कोणत्याही विशिष्ट तिथीशी बांधलेले नाही, आणि ललिता जयंती (माघ पौर्णिमा) हा स्वतंत्र प्रकट-दिवस मानला जातो. त्यामुळे "परंपरेनुसार/मान्यतेनुसार या दिवशी ललिता प्रकट झाली" असे मांडणे योग्य ठरते; "नक्की याच तिथीला भांडासुर-वध झाला" असा ठाम दावा करता येत नाही.

कोणी करावे

देवीभक्त — स्त्री व पुरुष दोघेही उपांग ललिता व्रत करू शकतात; प्रत्यक्षात प्रामुख्याने स्त्रिया व देवीभक्त हे व्रत पाळतात. गुजरात व महाराष्ट्रात विशेष प्रचलित; काही ठिकाणी सामूहिक स्त्री-पूजाही होते. कोल्हापूर व परिसरातील भाविक अंबाबाई-त्र्यंबोली भेट सोहळ्यात मोठ्या संख्येने सहभागी होतात.

पूजाविधी

सकाळी लवकर स्नान केले जाते; काही परंपरेत आघाड्याच्या काडीने दंतधावन केले जाते. स्वच्छ चौरंग किंवा पाटावर देवीची मूर्ती/प्रतिमा स्थापन केली जाते; काही परंपरेत करंडकाचे झाकण देवीचे प्रतीक मानून पूजेत घेतले जाते. केळीचे खांब व पुष्पमालांचे मखर बांधून षोडशोपचार पूजा केली जाते. दूर्वांचा हार किंवा ४८ दूर्वा (गंधाक्षतायुक्त) देवीला अर्पण केल्या जातात — ही ललिता-पूजेतील वैशिष्ट्यपूर्ण उपचार आहे. नैवेद्यात खीर, लाडू, वडे व घारगे दिले जातात. रात्री जागरण व ललिता कथा-श्रवण होते; दुसऱ्या दिवशी विसर्जन केले जाते.

पूजा साहित्य

देवीची मूर्ती/प्रतिमा, चौरंग/पाट, करंडक (झाकण-प्रतीक), केळीचे खांब, पुष्पमाला, दूर्वा (हार/साग्र), हळद-कुंकू, अक्षता, गंध, धूप-दीप, नंदादीप. नैवेद्यासाठी खीर, लाडू, वडे/घारगे व ऋतुफळे. यादी स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.

चौरंग/पाट
करंडा (झाकण-प्रतीक)
केळीचे खांब
पुष्पमाळा
दूर्वा
हळद-कुंकू
अक्षता
गंध
धूप
दीप
नैवेद्य (खीर-लाडू)
ऋतुफळे

उपवास / आहार नियम

अनेक भक्त या दिवशी उपवास किंवा फलाहार करतात — फक्त फळे किंवा दूध घेऊन व्रत करणारेही असतात. नवरात्र-उपवास पाळणारे तो पुढे चालू ठेवतात. कांदा-लसूण व तामसिक अन्न टाळणे ही सामान्य प्रथा आहे — हे नियम घरोघरी व परंपरेनुसार बदलतात.

मंत्र / स्तोत्र

ललिता सहस्रनाम (देवीची एक हजार नामे) व ललितोपाख्यान/ललितात्रिशती पठण या दिवशी केंद्रस्थानी मानले जाते. त्रिपुरसुंदरीचा प्रचलित बीजमंत्र "ॐ ऐं ह्रीं श्रीं त्रिपुरसुंदर्यै नमः" असा आहे. ललितेच्या ध्यानश्लोकाची पहिली ओळ "नील कौशेयवसनां…" अशी आढळते — अर्थ-सार म्हणजे देवीच्या सौंदर्य-शक्ती-करुणेची स्तुती व शरणागती.

प्रादेशिक रीती

कोल्हापूरची महालक्ष्मी (अंबाबाई) दरवर्षी ललिता पंचमीला शहराच्या पूर्वेस सुमारे पाच किलोमीटर अंतरावरील टेकडीवरील त्र्यंबोली (टेंबलाई) मंदिरात आपली सखी त्र्यंबोलीला भेटायला पालखी मिरवणुकीने जाते. करवीरमाहात्म्य परंपरेतील आख्यायिकेनुसार, असुर-वधानंतरच्या विजयोत्सवात अंबाबाई त्र्यंबोलीला आमंत्रण द्यायला विसरली; त्र्यंबोली रुष्ट होऊन पूर्वेकडील टेकडीवर निघून गेली; अंबाबाई अनुचरांसह जाऊन तिची समजूत काढते व "दरवर्षी भेटीला येईन" असे वचन देते — म्हणूनच दरवर्षी ललिता पंचमीला हा भेट-सोहळा होतो.

या भेट-सोहळ्यात कोहळा (पांढरा भोपळा) फोडला जातो — तो कोल्हासुर वधाचे प्रतीक मानतात; परंपरेने विशिष्ट घराण्यातील (उदा. गुरव) बालिका तो फोडते व भाविक त्याचे तुकडे प्रसाद म्हणून घेतात.

आख्यायिकेच्या तपशिलांत आवृत्तीभेद आढळतो — कोणता असुर यावर मतभेद आहे (एका आवृत्तीत कामाक्ष राक्षसाने देवांना मेंढरे बनवले व त्र्यंबोलीने योगदंड हिसकावून त्याला मारले, अशी सविस्तर कथा दिली जाते); त्र्यंबोलीचे मूळही भिन्न सांगितले जाते (महालक्ष्मीची दासी/कौंडिण्य ऋषींची शापित बालकुमारिका वि. फक्त सखी). समान बीट्स — आमंत्रण विसरणे, रुष्ट होणे, अंबाबाईने समजूत काढणे व दरवर्षीचे वचन — सर्व आवृत्त्यांत सारखे आहेत; एक आवृत्ती अंतिम मानू नये.

हे सर्व करवीरमाहात्म्य/कोल्हापूर-महात्म्य परंपरेतील असून कोल्हापूर-विशिष्ट आहे — इतर भागांत ललिता पंचमी मुख्यतः घरगुती उपांग ललिता व्रत म्हणून पाळली जाते. पालखी/भेट सोहळ्याची नेमकी वेळ, मार्ग व कोहळा-फोड करणारे घराणे वर्ष-निहाय बदलू शकतात.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

ललिता पंचमी २०२६ मध्ये कधी आहे?
गुरुवार, १५ ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन शुक्ल पंचमी) — शारदीय नवरात्राचा पाचवा दिवस.
उपांग ललिता व्रत म्हणजे काय, कोणत्या देवीचे?
देवीच्या उपांग ललिता (त्रिपुरसुंदरी) रूपाचे व्रत; ती दश महाविद्यांपैकी एक आहे. सुख-ज्ञान-समृद्धीसाठी हे व्रत केले जाते.
ललिता पंचमीची पूजा कशी करावी?
देवीची स्थापना (काही परंपरेत करंडक-झाकण प्रतीक), षोडशोपचार पूजा, दूर्वांचा हार, खीर-लाडू नैवेद्य, रात्री जागरण व कथा-श्रवण; दुसऱ्या दिवशी विसर्जन.
ललिता पंचमीची पौराणिक कथा काय आहे?
देवी ललिता भांडासुर (कामदेवाच्या राखेतून जन्मलेला राक्षस) याचा वध करण्यासाठी प्रकट झाली अशी मान्यता आहे — नेमकी तिथी विवादित, काही परंपरा ललिता जयंती (माघ) स्वतंत्र मानतात.
ललिता आणि त्रिपुरसुंदरी एकच आहेत का?
होय — ललिता म्हणजेच त्रिपुरसुंदरी, षोडशी व राजराजेश्वरी, दश महाविद्यांपैकी एक देवी.
कोल्हापुरात अंबाबाई-त्र्यंबोली भेट व कोहळा फोड का होतो?
करवीरमाहात्म्यानुसार अंबाबाई विजयोत्सवात सखी त्र्यंबोलीला आमंत्रण विसरली, त्यामुळे तिला मनवायला दरवर्षी ललिता पंचमीला भेटायला जाते; कोहळा फोड हे कोल्हासुर वधाचे प्रतीक मानले जाते.
ललिता पंचमी व ललिता जयंती यांत फरक काय?
ललिता पंचमी आश्विन शुक्ल पंचमीला (नवरात्रातील) येते; ललिता जयंती माघ पौर्णिमेला — दोन्ही त्रिपुरसुंदरीशी संबंधित पण भिन्न दिवस.