लोकमान्य टिळक पुण्यदिन
लोकमान्य टिळक पुण्यदिन दरवर्षी १ ऑगस्ट रोजी साजरा होतो — बाळ गंगाधर टिळक (२३ जुलै १८५६, रत्नागिरी – १ ऑगस्ट १९२०, मुंबई) यांचा मृत्यू-स्मृतिदिन. "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवीनच" या घोषवाक्यामुळे ते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक प्रमुख जहाल नेते ("लोकमान्य" — लोकांनी मान्य केलेले नेते) म्हणून ओळखले जातात. यंदा (२०२६) १ ऑगस्ट शनिवारी येते; ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
केसरी (मराठी) व मराठा (इंग्रजी) या वृत्तपत्रांद्वारे त्यांनी राजकीय जागृती व ब्रिटिश गैरकारभारावर टीका केली — यासाठी त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. १८९३ पासून त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला राष्ट्रीय एकजुटीचे व राजकीय जागृतीचे मोठे सार्वजनिक व्यासपीठ बनवले.
महत्त्व
लोकमान्य टिळक हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील "जहाल गटा"चे अग्रणी नेते होते — याचिका व सलोख्याच्या सौम्य मार्गाऐवजी थेट स्वराज्याची मागणी व जनआंदोलनाचा मार्ग त्यांनी स्वीकारला. त्यांचे कार्य शिक्षण (न्यू इंग्लिश स्कूल, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी, फर्ग्युसन कॉलेज), पत्रकारिता (केसरी/मराठा) व सार्वजनिक गणेशोत्सव-चळवळ अशा अनेक क्षेत्रांत पसरलेले होते — या सर्वांतून सामान्य जनतेत राष्ट्रीय अस्मिता व राजकीय जागृती निर्माण करणे हे एकच सूत्र दिसते.
इतिहास व कार्य
जन्म व प्रारंभिक कार्य
बाळ गंगाधर टिळक (मूळ नाव केशव) यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी येथे झाला. १८८० मध्ये विष्णुशास्त्री चिपळूणकर व गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यासह त्यांनी पुण्यात न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली; १८८४ मध्ये न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे व इतर सहकाऱ्यांसह डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना झाली, ज्यातून १८८५ मध्ये फर्ग्युसन कॉलेज उभे राहिले.
केसरी व मराठा
४ जानेवारी १८८१ रोजी टिळकांनी केसरी (मराठी) व मराठा (इंग्रजी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली — सुरुवातीला आगरकर संपादक होते (१८८७ मध्ये त्यांनी वेगळे होऊन सुधारक हे स्वतःचे वृत्तपत्र सुरू केले), नंतर टिळक स्वतः या वृत्तपत्रांचे एकमेव मालक-संपादक बनले. या वृत्तपत्रांद्वारे त्यांनी ब्रिटिश गैरकारभारावर सडेतोड टीका केली.
तुरुंगवास
केसरीतील लेखनावरून १८९७ मध्ये त्यांना १८ महिन्यांची शिक्षा झाली. १९०८ मध्ये पुन्हा राजद्रोहाच्या आरोपाखाली त्यांना सहा वर्षांच्या दंडित हद्दपारीची शिक्षा होऊन मंडाले (ब्रह्मदेश) येथे १९०८ ते १९१४ पर्यंत तुरुंगवास भोगावा लागला.
"स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे"
हे त्यांचे सर्वाधिक प्रसिद्ध वचन आहे, जे त्यांच्या स्वराज्याच्या अटळ मागणीचे प्रतीक बनले.
निधन
दीर्घकाळ मधुमेहाने त्रस्त असलेल्या टिळकांचे मलेरिया व शारीरिक थकव्यामुळे १ ऑगस्ट १९२० रोजी मुंबईत निधन झाले.
सार्वजनिक गणेशोत्सव व राजकीय जागृती
१८९२ मध्ये पुण्यातील कृष्णाजीपंत खासगीवाले यांनी ग्वाल्हेर येथे पाहिलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाने प्रेरित होऊन भाऊसाहेब रंगारी यांनी पुण्यात पहिली सार्वजनिक गणेशमूर्ती स्थापन केली. १८९३ पासून लोकमान्य टिळकांनी केसरीतून या सार्वजनिक उत्सवाचे कौतुक करत त्याला एका मोठ्या, संघटित सार्वजनिक चळवळीचे रूप दिले — जाती-धर्म निरपेक्षपणे लोकांना एकत्र आणणारा सांस्कृतिक-राजकीय मंच म्हणून, आणि वसाहतवादी सरकारच्या राजकीय सभांवरील निर्बंध टाळण्याचे एक कायदेशीर साधन म्हणूनही. म्हणजे टिळकांना "गणेशोत्सवाचे जनक" म्हणणे अचूक नाही — सार्वजनिक स्वरूप आधीच सुरू झाले होते; टिळकांनी त्याला राष्ट्रीय एकजुटीचे व राजकीय जागृतीचे मोठे व्यासपीठ बनवले. गणेश चतुर्थी पानावर या इतिहासाचा अधिक तपशील दिला आहे.
टिळकांनी विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस शिवजयंतीलाही सार्वजनिकरीत्या साजरे करण्यास सुरुवात करून, शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमेचा वापर राष्ट्रीय जागृतीसाठी केला.
साजरा कोण करतो
महाराष्ट्रातील शालेय-महाविद्यालयीन विद्यार्थी, शासकीय यंत्रणा, राजकीय व सामाजिक संस्था तसेच सर्वसामान्य नागरिक १ ऑगस्ट रोजी लोकमान्य टिळकांचे स्मरण करतात.
सार्वजनिक सुट्टीचा दर्जा
ही तारीख महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही.
लक्षात ठेवा
- टिळकांना "गणेशोत्सवाचे जनक" असे सरसकट म्हणू नये — त्यांनी सार्वजनिक स्वरूपाला राष्ट्रीय व्यासपीठ बनवले, सुरुवात भाऊसाहेब रंगारी यांनी (१८९२) केली होती.
- जन्मतिथी (२३ जुलै) व पुण्यतिथी (१ ऑगस्ट) या दोन वेगळ्या तारखा आहेत — गल्लत टाळावी.
- १८९७ व १९०८ या दोन वेगळ्या तुरुंगवासांची गल्लत होऊ नये — कालावधी व शिक्षेचे स्वरूप वेगळे आहे.
- ही तारीख निश्चित ग्रेगोरियन आहे — दरवर्षी १ ऑगस्टलाच येते, तिथी-आधारित सणांप्रमाणे बदलत नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- लोकमान्य टिळक यांचे पूर्ण नाव काय?
- बाळ गंगाधर टिळक (मूळ नाव केशव; "बाळ" हे नाव कायमस्वरूपी रूढ झाले).
- लोकमान्य टिळक यांचे निधन कधी व कुठे झाले?
- १ ऑगस्ट १९२० रोजी मुंबईत — दीर्घकाळच्या मधुमेहानंतर मलेरिया व थकव्यामुळे.
- लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव का सुरू केला?
- सार्वजनिक स्वरूप आधीच १८९२ मध्ये पुण्यात सुरू झाले होते; टिळकांनी १८९३ पासून केसरीतून त्याचे कौतुक करत, जाती-धर्मनिरपेक्ष एकजूट व राजकीय जागृतीचे मोठे व्यासपीठ म्हणून त्याला राष्ट्रीय स्वरूप दिले.
- 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे' हे वाक्य कोणी व केव्हा म्हटले?
- लोकमान्य टिळकांनी हे प्रसिद्ध वचन उच्चारले — भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील स्वराज्याच्या अटळ मागणीचे हे प्रतीक बनले.
- लोकमान्य टिळक पुण्यदिनाला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही — ही महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या यादीत नोंदलेली तारीख नाही.