गणेश चतुर्थी / गणेशोत्सव
गणेश चतुर्थी हा गणपती बाप्पाच्या जन्माचा व स्थापनेचा दिवस — तिथीने भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी. घरोघरी व सार्वजनिक मंडपांत मातीच्या गणेशमूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करून गणेशोत्सव सुरू होतो. घराण्याच्या परंपरेनुसार दीड / ५ / ७ / १० दिवस पूजा-आरतीनंतर विसर्जन केले जाते; सार्वजनिक गणपतींची सांगता अनंत चतुर्दशीला होते. मुख्य पूजा मध्याह्नी (दुपारी) केली जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- श्री गणेश चतुर्थी — गणपती स्थापना / गणेशोत्सव आरंभ (सोमवार, सार्वजनिक सुटी)सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६
- ऋषि पंचमीमंगळवार, १५ सप्टेंबर २०२६
- ज्येष्ठा गौरी आवाहनगुरुवार, १७ सप्टेंबर २०२६
- ज्येष्ठा गौरी पूजनशुक्रवार, १८ सप्टेंबर २०२६
- ज्येष्ठा गौरी विसर्जन + घरगुती गणेश विसर्जनशनिवार, १९ सप्टेंबर २०२६
- अनंत चतुर्दशी + सार्वजनिक गणेश विसर्जन (गणेशोत्सव सांगता); शुक्रवार, सार्वजनिक सुटीशुक्रवार, २५ सप्टेंबर २०२६
महत्त्व
गणेश चतुर्थी हा श्री गणेशाच्या जन्माचा दिवस मानला जातो आणि तो भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला साजरा होतो. गणपती ही विद्या, बुद्धी व समृद्धीची देवता; तसेच विघ्नहर्ता — संकटे दूर करणारा देव.
कोणत्याही शुभकार्याच्या आरंभी प्रथम गणेशपूजन केले जाते, कारण गणपती हा आदिपूज्य व बुद्धिदाता मानला जातो. नव्या आरंभाची ही देवता असल्याने हा सण मांगल्य, ज्ञान व समृद्धीशी जोडला गेला आहे.
गणेशजन्म मध्याह्नकाली (दुपारी) झाला अशी मान्यता आहे; म्हणून मुख्य पूजा मध्याह्नी केली जाते. (हिंदू दिनमानात सूर्योदय ते सूर्यास्त हा काळ पाच भागांत — प्रातः, संगव, मध्याह्न, अपराह्न, सायं — विभागला जातो; गणेशपूजेसाठी मध्याह्न श्रेष्ठ मानतात.)
महाराष्ट्रात या सणाला मोठे सामाजिक-सांस्कृतिक परिमाणही आहे — सार्वजनिक मंडळांचे देखावे, सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम व मेळावे समाजाला एकत्र आणतात.
पौराणिक कथा
गणेश चतुर्थीशी दोन कथा जोडल्या जातात — एक गणेशाच्या जन्माची व गजमुखाची, दुसरी या तिथीला चंद्र न पाहण्याच्या प्रथेमागील. पुराणांत या दोन्हींच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या आढळतात; खाली दिलेली मांडणी सर्वसाधारणपणे प्रचलित आवृत्ती आहे, कोणतीही एक आवृत्ती अंतिम/निर्विवाद सत्य म्हणून नव्हे.
गणेशजन्म व गजमुख. काही आवृत्तींत (शिव पुराण परंपरा) देवी पार्वतीने स्वतःच्या अंगच्या उटण्यापासून एक बालक घडवला, त्यात प्राण फुंकले आणि त्याला आपला द्वारपाल नेमले. स्नानाच्या वेळी शिव आत येऊ लागताच बालकाने त्यांना अडवले; झालेल्या झटापटीत बालकाचे मस्तक छाटले गेले. पार्वतीच्या शोकाने व्याकूळ होऊन शिवांनी हत्तीचे मस्तक लावून त्याला पुनर्जीवित केले आणि गणांचा अधिपती — ‘गणपती’ — व प्रथमपूज्य होण्याचा वर दिला.
तर काही आवृत्तींत (ब्रह्मवैवर्त पुराण, गणेश खंड) पार्वतीने पुत्रप्राप्तीसाठी पुण्यक व्रत करून विष्णूला प्रसन्न केले, आणि गणेशजन्माच्या समारंभात सर्व देव जमले. शापामुळे शनी बालकाकडे पाहणे टाळत होते; पण पार्वतीच्या आग्रहाने त्यांनी पाहताच बालकाचे मस्तक गळून पडले. मग विष्णूने पुष्पभद्रा नदीकाठच्या हत्तीचे मस्तक आणून बालकाला पुन्हा जिवंत केले.
दोन्ही आवृत्तींतील समान बीज एकच — गणपती गजमुख, गणाधिपती व प्रथमपूज्य झाला. फरक फक्त तपशिलात: एका आवृत्तीत शिवाचा प्रहार, तर दुसरीत शनीची दृष्टी. यांतली एकच ‘खरी’ आणि दुसरी ‘चुकीची’ असे ठरवण्याचे कारण नाही; दोन्ही आदरणीय पुराणांतल्या आहेत.
या तिथीला चंद्र का पाहू नये. भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला चंद्रदर्शन टाळावे अशी व्यापक मान्यता आहे; चुकून पाहिल्यास मिथ्या कलंक (खोटा आरोप) लागतो असे मानले जाते. याचे उदाहरण म्हणून स्यमंतक मणीची आख्यायिका सांगितली जाते — सूर्याने सत्राजितला दिलेला तेजस्वी स्यमंतक मणी घालून प्रसेन शिकारीस गेला असता सिंहाने त्याला मारले; तो सिंह जांबवताने मारला. मणी चोरल्याचा श्रीकृष्णावर खोटा संशय आला, पण कृष्णाने जांबवताच्या गुहेत झुंज देऊन मणी परत मिळवला आणि आपले निर्दोषत्व सिद्ध केले.
इथे एक प्रामाणिक भेद लक्षात घ्यावा: मूळ पुराणकथेत (विष्णु पुराण) हा खोटा संशय नुसत्या लोकापवादातून येतो — ‘चतुर्थीचा चंद्र पाहिल्यामुळे’ हे कारण त्या मूळ पाठात नाही. तो जोड लोकपरंपरेतला आहे: कृष्णाने नकळत चतुर्थीचा चंद्र पाहिला म्हणून त्यांना हा कलंक लागला, असे नंतर सांगितले जाऊ लागले. काही आवृत्तींत चंद्राच्या शापाचे कारण वेगळे सांगतात — उंदरावरून पडलेल्या गणपतीला चंद्र हसला म्हणून गणेशाने चंद्राला शाप दिला. म्हणून हा तपशील ‘काही आवृत्तींत असे, तर काही आवृत्तींत तसे’ असाच घ्यावा.
कोणी करावे
- घरोघरी कुटुंबे — विशेषतः महाराष्ट्रात व कोकण-गोव्यात — मातीच्या गणपतीची स्थापना करतात; अनेक घरांत हा कुलाचार/परंपरा आहे.
- सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळे मोठ्या मूर्ती बसवून सामूहिक उत्सव करतात.
- कोणत्याही शुभारंभापूर्वी प्रथमपूज्य म्हणून सर्वच भाविक गणेशपूजन करतात.
सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा इतिहास
घरगुती पूजेसोबत महाराष्ट्रात या सणाला सार्वजनिक स्वरूपही आहे, आणि त्यामागे मोठा इतिहास आहे.
- राजाश्रयाचा टप्पा: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून आणि नंतर पेशवेकालीन पुण्यात गणेशोत्सवाला राजाश्रय होता (गणपती हे पेशव्यांचे कुलदैवत). पेशवाईच्या अस्तानंतर तो पुन्हा मुख्यतः घरगुती राहिला.
- सार्वजनिक पुनरुज्जीवन: १८९२–१८९३ च्या सुमारास हा उत्सव सार्वजनिक स्वरूपात पुन्हा उभा राहिला. काही स्रोत १८९२ मध्ये पुण्यातील भाऊसाहेब रंगारी व खासगीवाले यांच्या सार्वजनिक स्थापनेचा संदर्भ देतात; तर लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाला चालना देऊन त्याला ब्रिटिशविरोधी जनजागृती व समाज-एकजुटीचे व्यासपीठ बनवले. ‘नक्की पहिले कोण’ यापेक्षा हे दोन्ही टप्पे मिळून आजचा सार्वजनिक गणेशोत्सव घडला, हे लक्षात घ्यावे.
पूजाविधी
खाली दिलेला सामान्य क्रम आहे; अचूक मंत्र, संकल्प व विधी घराण्याच्या व गुरुजींच्या परंपरेनुसार बदलतात, म्हणून तो एकमेव ‘नियम’ म्हणून घेऊ नये.
- स्थापना / प्राणप्रतिष्ठा: स्वच्छ चौरंग किंवा पाटावर मातीची (शाडूची) गणेशमूर्ती मांडून, मध्याह्नी संकल्पपूर्वक प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.
- षोडशोपचार पूजा: सोळा उपचारांनी पूजन — आवाहन, आसन, स्नान, वस्त्र, गंध, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य इत्यादी.
- अर्पण: दूर्वा (२१ दूर्वांची जुडी), लाल जास्वंदीची फुले, नारळ व गूळ अर्पण केला जातो.
- नैवेद्य: उकडीचा मोदक (गणपतीचा आवडता) व अन्य पक्वान्ने.
- आरती व जप: रोज सकाळ-संध्याकाळ आरती (सुखकर्ता दुःखहर्ता…) व मंत्रजप.
- विसर्जन: घराण्याच्या परंपरेनुसार दीड / ५ / ७ / १० दिवसांनी ‘उत्तरपूजा’ करून विसर्जन; निरोप देताना ‘गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या’ असे म्हणतात.
स्थापनेच्या वेळेबद्दल: मुख्य पूजा मध्याह्नी (दुपारी) केली जाते. स्थापनेचा अचूक मुहूर्त हा त्या दिवसाच्या व शहराच्या पंचांगानुसार बदलतो; म्हणून नेमकी घड्याळी-वेळ गणेश चतुर्थीच्या दिवस-पानावर पाहावी.
पूजा साहित्य
मातीची / शाडूची गणेशमूर्ती, चौरंग किंवा पाट, लाल वस्त्र, कलश-सुपारी, दूर्वा (२१), लाल जास्वंद व अन्य फुले, दुर्वांकुर, अक्षता, हळद-कुंकू, गंध व अष्टगंध, धूप-अगरबत्ती, समई / निरांजन-तूप-वात, कापूर, नारळ, गूळ-खोबरे, उकडीच्या मोदकांसाठी तांदळाची पिठी व नारळ-गुळाचे सारण, विड्याची पाने-सुपारी, दक्षिणा व फळे. (साहित्य घराण्याच्या परंपरेनुसार थोडे बदलते.)
चौरंग/पाट
लाल वस्त्र
कलश
सुपारी
दूर्वा
जास्वंद
फुले
अक्षता
हळद-कुंकू
गंध-अष्टगंध
धूप
अगरबत्ती
समई
निरांजन
तूप-वात
कापूर
नारळ
गूळ-खोबरे
मोदक
दक्षिणा
फळेउपवास व आहार
- गणेश चतुर्थीला अनेक भाविक उपवास करतात आणि मध्याह्न पूजेनंतर किंवा संध्याकाळी फलाहार-नैवेद्य घेऊन सोडतात; काही जण फक्त सात्त्विक आहार पाळतात. कडक उपवास सर्वांना बंधनकारक नाही — हे घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.
- विशेष नियम — चंद्रदर्शन टाळावे: या रात्री चंद्र पाहू नये (मिथ्या कलंक टाळण्यासाठी) ही व्यापक मान्यता आहे. नकळत पाहिल्यास गणेशपूजन किंवा श्लोक-पठणाचा उपाय सांगितला जातो.
मंत्र व आरती
मूलमंत्र — ॐ गं गणपतये नमः. हा गणपती-उपासनेचा बीजमंत्र (अर्थ: गणपतीला नमन). जपासाठी संपूर्ण मंत्र:
आरती — सुखकर्ता दुःखहर्ता (समर्थ रामदास परंपरेतील; मराठी घराघरांत रूढ). गणपतीला सुख देणारा व दुःख-विघ्न दूर करणारा म्हणून ही आरती रोज सकाळ-संध्याकाळ व विसर्जनापूर्वी म्हटली जाते. शब्द व चाल घराघरांत/संप्रदायानुसार किंचित बदलू शकते.
याशिवाय गणपती अथर्वशीर्ष (‘ॐ नमस्ते गणपतये…’) हा गणेशोपासनेतील प्रमुख वैदिक पाठ आहे; आणि ‘वक्रतुंड महाकाय…’ हा लोकप्रिय ध्यान-श्लोक. यांचा अर्थ — गणपतीला वंदन करून विघ्ननाश व कार्यसिद्धीची प्रार्थना — असा आहे; यांचा पूर्ण पाठ लवकरच जोडला जाईल.
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
- घरगुती वि. सार्वजनिक: महाराष्ट्रात दोन्ही स्वरूपे ठळक आहेत — घरगुती गणपती (दीड/५/७/१० दिवस) आणि सार्वजनिक मंडळांचे भव्य देखावे व विसर्जन-मिरवणुका. (हे गणेशोत्सवाहून वेगळ्या, वर्षभर चालणाऱ्या अष्टविनायक तीर्थयात्रा-परंपरेशी गल्लत करू नये.)
- ज्येष्ठा गौरी (महालक्ष्मी): अनेक महाराष्ट्रीय घरांत गणपतीसोबत ज्येष्ठा गौरींचे तीन दिवस पाळले जातात — आवाहन (१७ सप्टें), पूजन (१८ सप्टें) व विसर्जन (१९ सप्टें २०२६). गौरी म्हणजे माहेरवाशीण / महालक्ष्मी; पूजनदिवशी पुरणपोळी व सोळा भाज्यांचा नैवेद्य अशी परंपरा आहे. ही जोडणी व दिवस-संख्या घराण्याप्रमाणे व प्रदेशाप्रमाणे बदलते — सर्व घरांत गणपतीसोबत गौरी पाळल्या जातातच असे सार्वत्रिक विधान नाही.
- उकडीचे मोदक: तांदळाच्या उकडीचे, नारळ-गुळाचे सारण भरलेले वाफवलेले मोदक — गणेशोत्सवाचा स्वाक्षरी-नैवेद्य.
- विसर्जनाचे टप्पे: दीड-दिवस विसर्जन स्थापनेच्या दुसऱ्या दिवशी (दुपारनंतर) होते; ५/७/१० दिवस भक्ताच्या परंपरेनुसार. दिवस-संख्या तारखेशी काटेकोरपणे जोडू नये — पंचांगात घरगुती गणेश विसर्जन १९ सप्टें (गौरींसोबत) व सार्वजनिक विसर्जन २५ सप्टें (अनंत चतुर्दशी) असे नोंदलेले आहे.
- पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव: शाडू मातीच्या मूर्ती, घरच्या घरी किंवा कृत्रिम तलावात विसर्जन आणि निर्माल्य-संकलन ही अलीकडची वाढती रीत आहे; POP मूर्तींवर अनेक ठिकाणी निर्बंध आहेत.
लक्षात ठेवा
- मुहूर्त: मुख्य पूजा मध्याह्नी (दुपारी); अचूक स्थानिक वेळ त्या दिवसाच्या पंचांगातून पाहावी.
- चंद्रदर्शन: भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या रात्री चंद्र पाहणे टाळावे अशी मान्यता आहे. नकळत पाहिल्यास गणेशपूजन/श्लोक-पठणाचा उपाय सांगितला जातो. (ही परंपरा आहे — सांस्कृतिक संदर्भ म्हणून पाहावी, सार्वत्रिक नियम म्हणून नव्हे.)
- पर्यावरण: शाडू-मातीची मूर्ती वापरावी, घरगुती किंवा कृत्रिम तलावात विसर्जन करावे व निर्माल्य योग्य ठिकाणी टाकावे; POP टाळावे.
- गर्दी व सुरक्षा: विसर्जन-मिरवणुकीत गर्दी असते — लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक व पाण्याजवळ काळजी घ्यावी; स्थानिक प्रशासनाच्या सूचना पाळाव्यात.
- तारीख गल्लत टाळा: भाद्रपद गणेश चतुर्थी (सप्टें) म्हणजे माघी गणेश जयंती (जाने/फेब्रु, माघ शुक्ल चतुर्थी) नव्हे; तसेच ती मासिक संकष्ट / विनायक चतुर्थी पेक्षाही वेगळी आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गणेश चतुर्थी 2026 मध्ये कधी आहे?
- सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ (भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी; मध्याह्नी चतुर्थी प्रचलित).
- गणपती बाप्पाची स्थापना कशी करावी?
- स्वच्छ चौरंगावर मातीची मूर्ती मांडून, मध्याह्नी प्राणप्रतिष्ठा व षोडशोपचार पूजा करावी आणि दूर्वा-जास्वंद-मोदक अर्पण करावा. (अचूक विधी घराण्याच्या परंपरेनुसार बदलतो.)
- गणपती विसर्जन कधी व किती दिवसांनी करतात?
- परंपरेनुसार दीड, ५, ७ किंवा १० दिवसांनी. पंचांगात घरगुती गणेश विसर्जन १९ सप्टेंबर व सार्वजनिक विसर्जन अनंत चतुर्दशीला, २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी नोंदलेले आहे. दिवस-संख्या घराण्याप्रमाणे बदलते.
- गणेश चतुर्थीला चंद्र का पाहू नये?
- या तिथीला चंद्रदर्शनाने ‘मिथ्या कलंक’ (खोटा आरोप) लागतो अशी आख्यायिका आहे (स्यमंतक मणी–श्रीकृष्ण कथा). ही लोकपरंपरेतील मान्यता आहे.
- उकडीचे मोदक म्हणजे काय?
- तांदळाच्या उकडीचे, नारळ-गुळाचे सारण भरून वाफवलेले मोदक — गणपतीचा आवडता नैवेद्य.
- गौरी आणि गणपतीचा काय संबंध आहे?
- गणेशोत्सवादरम्यान अनेक महाराष्ट्रीय घरांत ज्येष्ठा गौरींचे (महालक्ष्मी) तीन दिवस — आवाहन, पूजन व विसर्जन — पाळले जातात. ही जोडणी प्रादेशिक व घराण्याप्रमाणे बदलते.
- गणेश चतुर्थी व माघी गणेश जयंती यात फरक काय?
- गणेश चतुर्थी = भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी (सप्टेंबर); गणेश जयंती = माघ शुक्ल चतुर्थी (जानेवारी/फेब्रुवारी). दोन्ही वेगळे दिवस आहेत.