मकर संक्रांत
मकर संक्रांत हा सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो तो सण — आणि याच सुमारास (लोकपरंपरेनुसार) उत्तरायण, म्हणजे सूर्याचे उत्तरेकडील वळण, सुरू होते असे मानले जाते. देवता सूर्य. हा भारतातील मोजक्या सौर सणांपैकी एक असल्याने तो जवळपास दरवर्षी १४ जानेवारीलाच (क्वचित १५ जानेवारी) येतो. महाराष्ट्रात याची ओळख म्हणजे तिळगूळ (“तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला”), गुळाची पोळी, हळदीकुंकू व वाण, सुगड पूजन आणि बोरन्हाण.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- भोगी (आदला दिवस) · धनुर्मास समाप्तीमंगळवार, १३ जानेवारी २०२६
- मुख्य दिवस · बुधवार · सूर्य मकर प्रवेश दु. ३.०६ · पुण्यकाल दु. ३.०६ ते सूर्यास्त (१८.१९) · शके १९४७बुधवार, १४ जानेवारी २०२६
- किंक्रांत / करिदिन (दुसरा दिवस)गुरुवार, १५ जानेवारी २०२६
टीप: हा सण सौर आहे — त्याची तारीख चांद्रमास/तिथीवर नाही तर सूर्याच्या मकर-संक्रमणावर ठरते. त्यामुळे “या वर्षीची तारीख” व सूर्य-प्रवेशाची नेमकी वेळ हे त्या-त्या वर्षाच्या पंचांगातून येतात — खाली १४ जानेवारी २०२६ चे दिनपान पाहा.
महत्त्व
नावाचा अर्थ.
संक्रांति म्हणजे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत सूर्याचे संक्रमण; मकर म्हणजे मकर रास (Capricorn). म्हणजे “सूर्याचे मकर राशीत संक्रमण” — तोच हा दिवस.
उत्तरायण.
उत्तर (उत्तर दिशा) + अयन (भ्रमण) = सूर्याचे उत्तरेकडील वळण. हिंदू परंपरेत उत्तरायण हा दक्षिणायनापेक्षा शुभ काळ मानला जातो आणि नव्या व आध्यात्मिक कार्यांस अनुकूल समजला जातो.
दिवस मोठा होऊ लागतो.
याच सुमारापासून हिवाळ्याचा कडाका ओसरून दिवस हळूहळू लांब होत जातो. म्हणूनच या सणात तीळ व गूळ या उष्ण, स्निग्ध पदार्थांना विशेष महत्त्व आहे.
एक बारकावा: खगोलीय उत्तरायण (हिवाळी संपात) साधारण २१-२२ डिसेंबरला होते, पण सणाच्या लोकपरंपरेत संक्रांत हीच उत्तरायणाची सुरुवात मानली जाते. काळाच्या ओघात हे दोन दिवस विलग झाले (खाली “तारीख का सरकते” पाहा); त्यामुळे दोन्ही नोंद घेणे योग्य — एकच विधान अंतिम म्हणून धरू नये.
तारीख का ठरलेली (आणि तरीही हळूहळू का सरकते)
मकर संक्रांत सूर्याच्या मकर-संक्रमणावर आधारित असल्याने तिची ग्रेगोरियन तारीख बहुतेक वर्षी १४ जानेवारी (लीप वर्षी १५ जानेवारी) येते — इतर बहुतांश हिंदू सण चांद्र-तिथीवर असल्याने दरवर्षी तारीख बदलतात, तसे इथे होत नाही.
मात्र पृथ्वीच्या अयनचलनामुळे (precession — साधारण ७२ वर्षांत १°) हा सण आणि खगोलीय हिवाळी-संपात हळूहळू विलग होत आहेत. दोन्ही शेवटचे एकाच दिवशी जुळले ते फार पूर्वी — साधारण इ.स. २९१ मध्ये. म्हणूनच “संक्रांत नेहमी १४ जानेवारीलाच का?” या प्रश्नाचे नेमके उत्तर “ती सौर आहे, आणि तारीख शतकांच्या मापाने अगदी संथपणे पुढे सरकते” असे आहे.
पौराणिक कथा / आख्यायिका
संक्रांतीशी जोडलेली एकच ठाशीव पुराण-कथा नाही; अनेक स्वतंत्र आख्यायिका तिच्याभोवती गुंफलेल्या आहेत. खाली त्या मूळ आशयाला धरून दिल्या आहेत — कोणतीही एकच आवृत्ती अंतिम म्हणून धरू नये.
संक्रांती देवी व संकरासुर.
लोक- व पंचांग-परंपरेत संक्रांत ही एक देवी-रूप मानली जाते. काही आवृत्तींत ती संकरासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करून लोकांना त्याच्या पीडेतून मुक्त करते; आणि दुसऱ्या दिवशी — किंक्रांत / करिदिन — ती किंकरासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करते. वाईटावर चांगल्याचा विजय हाच या कथेचा गाभा. ही प्रामुख्याने लोक- व पंचांग-परंपरेतील आख्यायिका आहे; तिचा एखाद्या नेमक्या पुराणातील मूळ संदर्भ निश्चित नाही.
सूर्य व त्याचा पुत्र शनी.
मकर राशीचा स्वामी शनी आहे. एका आख्यायिकेनुसार मकर संक्रांतीला सूर्य आपल्या मुलाच्या — म्हणजे शनीच्या — घरी जातो. वडील व मुलामधले संबंध ताणलेले असले, तरी सूर्य भेटायला येतो आणि शनी त्याचे काळे तीळ देऊन स्वागत करतो. यातूनच या सणात तिळाचे महत्त्व आणि (महाराष्ट्रात) काळ्या रंगाचा संबंध जोडला जातो, असे काही आवृत्ती सांगतात.
भीष्म व उत्तरायण.
महाभारतातील ही कथा उत्तरायणाचे शुभत्व अधोरेखित करते. भीष्मांना इच्छामरणाचे वरदान होते; कुरुक्षेत्र युद्धात बाणांच्या शय्येवर (शरपंजरी) पडूनही त्यांनी उत्तरायण येईपर्यंत देह सोडला नाही — कारण उत्तरायणात देह ठेवल्यास जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळते अशी श्रद्धा आहे (याचा भगवद्गीतेत उल्लेख येतो). मूळ कथा महाभारताच्या अनुशासन पर्वात आहे.
कोणी करावे
मकर संक्रांत हा संपूर्ण कुटुंब व समाजाचा सण — सर्वजण साजरा करतात. महाराष्ट्रात सुवासिनी हळदीकुंकू व वाण-लुटण्यात अग्रभागी असतात; लहान मुलांचे बोरन्हाण केले जाते; आणि नवविवाहित स्त्रीचा पहिला संक्रांत विशेष मानला जातो (याचे नेमके तपशील घर-प्रदेशानुसार बदलतात).
पूजाविधी
मकर संक्रांत हा सौर सण असल्याने व्रतासारखा औपचारिक देवपूजेचा एकच ठरीव क्रम नाही. खऱ्या अर्थाने या पर्वाला लागू तेवढ्या मुख्य कृती अशा:
- सूर्याला अर्घ्य: सकाळी (शक्यतो स्नानानंतर) सूर्याला जल-अर्घ्य अर्पण करून नमस्कार करण्याची परंपरा आहे.
- तीळ-स्नान व तीळ-वापर: स्नानात तीळ वापरणे, तीळ-गूळ सेवन करणे आणि तीळ-गुळाचे दान — ही या पर्वाची मध्यवर्ती कृती मानली जाते.
- सुगड पूजन (महाराष्ट्र): मातीची लहान भांडी — सुगड (सुघड) — यांना हळद-कुंकू लावून, धागा बांधून, आत गाजर, बोरे, ऊसाचे तुकडे, शेंगा, कापूस, हरभरे, तीळगूळ, कच्ची खिचडी असे भरतात. परंपरेनुसार काही सुगड सुवासिनींना वाण म्हणून दिली जातात, एखादे तुळशीला अर्पण करतात व एखादे घरी ठेवतात. नेमका क्रम व संख्या घर-प्रदेशानुसार बदलते.
- दान (पर्वकाल): परंपरेनुसार पर्वकालात यथाशक्ती दान केले जाते — नवे भांडे, गाईला घास, अन्न, तीळ-पात्र, गूळ, तीळ, वस्त्र इत्यादी. (नेमकी पर्वकाल वेळ त्या वर्षाच्या पंचांगातून येते — त्या दिवसाचे दिनपान पाहा.)
उपवास / आहार
मकर संक्रांत हा उपवासाचा सण नाही — उलट तीळ-गूळ व गुळाची पोळी आवर्जून खाण्याचा व वाटण्याचा सण आहे. तीळ व गूळ हिवाळ्यात उष्ण-स्निग्ध म्हणून पारंपरिकरीत्या हितकारक मानले जातात (आरोग्यविषयक निर्णय ज्याच्या-त्याच्या प्रकृतीनुसार).
टीप: त्याच दिवशी येणारी षटतिला एकादशी मात्र विष्णू-उपवासाची एकादशी आहे — तो स्वतंत्र विषय आहे, संक्रांतीचा उपवास नव्हे.
मंत्र / आरती
मकर संक्रांतीसाठी ठरावीक “संक्रांत आरती” किंवा स्तोत्र अशी वेगळी परंपरा नाही. सूर्योपासक या दिवशी गायत्री मंत्र, सूर्य नमस्कार किंवा आदित्यहृदय स्तोत्र म्हणतात, पण ते सूर्य-उपासनेचे सर्वसाधारण घटक आहेत — केवळ संक्रांतीपुरते नाहीत. रोज म्हणता येणारा सोपा जप-मंत्र म्हणजे ॐ सूर्याय नमः.
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
महाराष्ट्रातल्या या रीतीच संक्रांतीचा खरा रंग भरतात:
- तिळगूळ व “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला”: तीळ आणि गूळ/साखरेचे लाडू-वड्या एकमेकांना देतात, आणि जुने वैर-मतभेद विसरून गोड बोलण्याचा संकल्प करतात.
- गुळाची पोळी: गूळ भरलेली पोळी हा संक्रांतीचा खास पदार्थ; आदल्या भोगीला बाजरीची तीळ लावलेली भाकरी व मिश्र भाजी करतात.
- हळदीकुंकू व वाण: सुवासिनी एकत्र येऊन हळदीकुंकू समारंभ करतात, तिळगूळ वाटतात आणि वाण (उपयोगी वस्तू) लुटतात; यजमानीण त्या निमित्ताने एखादे भांडे विकत घेऊन वाण देते.
- सुगड पूजन: वर पूजाविधीत दिल्याप्रमाणे — मातीच्या सुगडांचे पूजन हे महाराष्ट्रातले खास वैशिष्ट्य.
- बोरन्हाण: लहान मुलांना हलव्याचे दागिने घालून त्यांच्या डोक्यावर चुरमुरे, बोरे, हरभरे, ऊसाचे तुकडे व हलवा यांचे मिश्रण ओततात — बालकाचे कौतुक व संरक्षण म्हणून.
- हलव्याचे दागिने: साखरेच्या पाकात घोळवलेल्या पांढऱ्या तिळाचे (हलवा) दागिने स्त्रिया व मुले परिधान करतात.
- काळे कपडे: एरवी टाळला जाणारा काळा रंग या एकाच सणात आवर्जून घालतात (हिवाळ्यात उष्णता धरून ठेवण्याचा व्यावहारिक संबंधही सांगितला जातो).
- पतंग: मुले व कुटुंबे पतंग उडवतात (महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये विशेष).
संक्रांतीचे रूप व फल म्हणजे काय
दरवर्षी पंचांगात संक्रांतीचे एक रूप वर्णिले जाते — तिचे वाहन, उपवाहन, वस्त्र, आयुध, दिशा, नाम इत्यादी. याच्या आधारे त्या वर्षीचे “संक्रांतीचे फल” (सर्वसाधारण भाकीत) सांगितले जाते. महत्त्वाचे: हे रूप व फल दरवर्षी बदलते — ते त्या-त्या वर्षापुरते व ज्योतिषपर असते, कायमस्वरूपी नाही. म्हणून या सदाहरित पानावर ते जसेच्या तसे दिलेले नाही; त्या वर्षीचे नेमके रूप व फल त्या दिवसाच्या पंचांगात पाहावे.
लक्षात ठेवा
- पतंग-दोरा (मांजा): धारदार व नायलॉन मांजामुळे पक्ष्यांना व माणसांना इजा होते; काचमिश्रित मांजा अनेक ठिकाणी बंदी आहे. सुरक्षित दोरा वापरावा व गळ्याभोवती काळजी घ्यावी.
- तीळ-गूळ व आरोग्य: मधुमेह किंवा पथ्य असणाऱ्यांनी गूळ-साखरयुक्त पदार्थ प्रमाणात घ्यावेत; तिळाची ॲलर्जी असल्यास टाळावे (वैद्यकीय सल्ल्यानुसार).
- तारखेचा गोंधळ टाळा: सण सौर असल्याने काही वर्षी १४, तर क्वचित १५ जानेवारीला येतो — “या वर्षीची तारीख” वरील तक्त्यातून घ्यावी.
- रीतींत विविधता: सुगड, वाण व बोरन्हाण घराघरांत व प्रदेशांत बदलते — “स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते” हे लक्षात ठेवावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- मकर संक्रांत 2026 मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, १४ जानेवारी २०२६. त्या दिवशी सूर्य दुपारी ३.०६ वाजता मकर राशीत प्रवेश करतो (स्रोत: साइटचे पंचांग). पुण्यकाल दु. ३.०६ ते सूर्यास्तापर्यंत — तपशिलासाठी त्या दिवसाचे दिनपान (वरील तक्त्यात जोडलेले) पाहा.
- मकर संक्रांत दरवर्षी १४ जानेवारीलाच का येते?
- कारण हा सौर सण आहे — तो सूर्याच्या मकर-संक्रमणावर ठरतो, आणि त्याची ग्रेगोरियन तारीख बहुधा १४ जानेवारी (लीप वर्षी १५) येते. अयनचलनामुळे ती तारीख शतकांच्या मापाने अगदी संथपणे पुढे सरकते.
- उत्तरायण म्हणजे काय आणि ते कधी सुरू होते?
- उत्तरायण म्हणजे सूर्याचे उत्तरेकडील भ्रमण — हा शुभ काळ मानला जातो. खगोलीयदृष्ट्या ते साधारण २१-२२ डिसेंबरला सुरू होते, पण सणाच्या लोकपरंपरेत संक्रांत हीच उत्तरायणाची सुरुवात मानली जाते.
- तिळगूळ का देतात व “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” का म्हणतात?
- तीळ-गूळ हिवाळ्यात हितकारक मानले जातात; आणि जुने वैर-मतभेद विसरून एकमेकांशी गोड बोलण्याचा-वागण्याचा संकल्प म्हणून तिळगूळ देवाणघेवाण करतात.
- मकर संक्रांतीला काळे कपडे का घालतात?
- एरवी भारतीय परंपरेत टाळला जाणारा काळा रंग या एकाच सणात आवर्जून घालतात. हिवाळ्यात काळा रंग उष्णता धरून ठेवतो, हा व्यावहारिक संबंधही सांगितला जातो.
- सुगड म्हणजे काय व त्यात काय भरतात?
- सुगड म्हणजे मातीची लहान भांडी. त्यांना हळद-कुंकू लावून आत गाजर, बोरे, ऊसाचे तुकडे, हरभरे, तीळगूळ असे भरून पूजतात आणि परंपरेनुसार वाण म्हणून देतात.
- भोगी, संक्रांत व किंक्रांत यांत काय फरक आहे?
- भोगी हा आदला दिवस (१३ जाने.) — तीळ-भाकरी व मिश्र भाजीचा; संक्रांत हा मुख्य दिवस (१४ जाने.); आणि किंक्रांत/करिदिन हा दुसरा दिवस (१५ जाने.).
- मकर संक्रांतीला काय बनवतात / नैवेद्य काय?
- गुळाची पोळी, तिळगूळ-लाडू व वड्या, आणि तीळ लावलेली भाकरी हे खास पदार्थ. हा उपवासाचा सण नसल्याने गोड-धोड आवर्जून केले जाते.