षट्तिला एकादशी
षट्तिला एकादशी ही पौष (माघ) महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी — विष्णूचे व्रत, ज्यात तीळाचा सहा प्रकारे उपयोग केला जातो. 'षट्' म्हणजे सहा आणि 'तिल' म्हणजे तीळ — म्हणून हिला षट्तिला एकादशी म्हणतात.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
षट्तिला एकादशीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तीळाचा सहा वेगवेगळ्या पद्धतींनी केलेला वापर — स्नानापासून दानापर्यंत. महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीने ही पौष कृष्ण एकादशी, तर उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत हीच तिथी माघ कृष्ण एकादशी ('माघी एकादशी') म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच दिवस.
महत्त्व
षट्तिला एकादशीचे व्रत व तीळ-दान केल्याने पापांचा नाश होतो आणि दारिद्र्य-दुःख दूर होते, अशी मान्यता आहे. व्रताबरोबरच दानाचे महत्त्व या एकादशीत विशेषत्वाने अधोरेखित होते — नुसते उपवास-नियम पाळून भागत नाही, दानधर्मानेच व्रत पूर्णत्वास जाते असा या दिवसाचा गाभा आहे.
व्रतकथा
षट्तिला एकादशीबद्दल दोन वेगळ्या परंपरा प्रचलित आहेत.
एका लोकप्रिय व्रतकथेनुसार, एक धार्मिक ब्राह्मणी नित्यनेमाने कडक उपवास व धर्मकृत्ये करी, पण देव-ब्राह्मणांना कधी अन्नदान वा धनदान करत नसे. एकदा प्रत्यक्ष देव भिक्षुकाच्या वेषात तिच्या दारी भिक्षा मागायला आला; तिने त्याच्या झोळीत केवळ मातीचा गोळा टाकला. काळाच्या ओघात मृत्युपश्चात तिला स्वर्गात एक राजवाडा मिळाला, पण तो अन्नधान्याविना पूर्ण रिकामाच होता. तेव्हा देवकन्यांनी तिला षट्तिला एकादशीचे व्रत आणि तीळ-दानाचे महत्त्व समजावले. तिने श्रद्धेने ते आचरणात आणताच तिचे घर सर्व सामग्रीने भरून गेले. या कथेचा बोध असा — निव्वळ उपवासाने भागत नाही, दानाशिवाय व्रत अपूर्णच राहते.
गीताप्रेस-प्रकाशित मूळ पुराण-पाठात मात्र ही विधवा-कथा येत नाही. तिथे मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्य दाल्भ्य मुनींना सांगतात की माघ (अमांत पौष) कृष्ण एकादशीचे व्रत आणि तीळाचा सहा प्रकारे केलेला उपयोग मृत्युलोकातील जिवांना पापमुक्त करतो. पूजाविधी व सहा-तीळ-शिकवण यांसाठी हा थेट-पडताळलेला मूळ पुराण-पाठ प्रमाण मानला आहे; लोकप्रिय व्रतकथा ही त्याहून वेगळी, रूढ परंपरेतील कथा म्हणून वर नोंदवली आहे.
पूजाविधी
एकादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून विष्णू/श्रीकृष्णाचे पूजन करावे. दिवसभर उपवास पाळून रात्री जागरण करावे आणि दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) पारणे करावे. पूजेत तीळाला विशेष स्थान असते — स्नानाच्या पाण्यात तीळ मिसळणे, तीळाचे उटणे लावणे, होमात तीळाची आहुती देणे यांसारखे विधी परंपरेने केले जातात.
तीळाचे सहा उपयोग
'षट्तिला' या नावाचा गाभाच तीळाच्या सहा प्रकारच्या उपयोगात आहे — मूळ श्लोकानुसार: तीळमिश्रित पाण्याने स्नान (तिलस्नान), तीळाचे उटणे (तिलोद्वर्तन), तीळाची होमाहुती (तिलहोम), तीळमिश्रित जल (तिलोदक), तीळाचे दान (तिलदान) आणि तीळाचे सेवन (तिलभोजन) — या सहा तीळ-उपयोगांमुळेच या एकादशीला 'षट्तिला' (सहा-तीळ) असे नाव पडले आहे.
काही परंपरांत चौथ्या क्रमांकाच्या जागी तीळमिश्रित जलाऐवजी तीळ-तर्पण सांगितले जाते, तर सहावा उपयोग म्हणून काही ठिकाणी 'तीळाचे विविध पदार्थ बनवणे' असेही नमूद आहे. गाभा सहाच तीळ-उपयोगांचा आहे, पण नेमकी यादी परंपरेनुसार थोडी बदलते.
उपवास व पारणे
उपवासाचे नेमके स्वरूप (निर्जल, फलाहार वा एकभुक्त) कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. एकादशीला तांदूळ व अन्य धान्य वर्ज्य मानण्याची व्यापक प्रथा आहे. रात्री जागरण करून दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला, पारणे करावे. पूजेनंतर ब्राह्मणाला किंवा गरजूंना तीळाचे दान करणे या एकादशीचे विशेष अंग मानले जाते. मधुमेह, गर्भारपण, वृद्धत्व किंवा आजारपण असल्यास निर्जल वा दीर्घ उपवास सर्वांनाच झेपेल असे नाही — अशा वेळी तज्ज्ञ/डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच फलाहार किंवा सौम्य उपवास करावा.
मंत्र
विष्णू/श्रीकृष्णाच्या नामस्मरणासह पूजा केली जाते. पारंपरिक अर्घ्य-मंत्राची ओळख-ओळ 'कृष्ण कृष्ण कृपालुस्त्वम् अगतीनां गतिर्भव…' अशी आहे — भावार्थ, 'हे दयाळू श्रीकृष्णा, आम्हा आश्रयहीनांचे आश्रयदाते व्हा; संसार-समुद्रात बुडणाऱ्यांवर प्रसन्न व्हा'; सोबत विष्णू-आरतीही परंपरेनुसार म्हटली जाते.
लक्षात ठेवा
- मकर संक्रांती, त्र्यंबकेश्वरची संत निवृत्तिनाथ यात्रा आणि षट्तिला एकादशी हे तीन वेगळे विषय एकाच दिवशी येतात — गोंधळून एकत्र करू नये.
- या एकादशीला पौष आणि माघ अशा दोन्ही नावांनी ओळखले जाते — दोन्ही एकच तिथी आहे.
- तीळ-दान शक्य तितके करावे; व्रताइतकेच दानालाही या दिवशी महत्त्व आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- षट्तिला एकादशी म्हणजे काय?
- पौष (माघ) कृष्ण पक्षातील एकादशी, जिथे तीळाचा सहा प्रकारे उपयोग करून विष्णूची आराधना केली जाते.
- षट्तिला एकादशीला तीळ सहा प्रकारे कसे वापरतात?
- तीळमिश्रित पाण्याने स्नान, तीळाचे उटणे, होमाहुती, तीळमिश्रित जल, तीळाचे दान आणि तीळाचे सेवन — या सहा प्रकारांमुळे 'षट्तिला' हे नाव पडले.
- षट्तिला एकादशी माघ कृष्ण की पौष कृष्ण — नक्की कोणती?
- दोन्ही एकच तिथी आहे. महाराष्ट्रात (अमांत) हिला पौष कृष्ण एकादशी म्हणतात, तर उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत तिला माघ कृष्ण एकादशी ('माघी एकादशी') म्हणतात.
- षट्तिला एकादशीची व्रत कथा काय आहे?
- एका आवृत्तीत, दान न करणाऱ्या धार्मिक ब्राह्मणीला स्वर्गात रिकामे घर मिळते आणि षट्तिला-व्रत व तीळदानाने ते भरते. गीताप्रेस-मूळपाठात मात्र वेगळी, विधी-केंद्री कथा आहे — दोन्ही परंपरा वेगळ्या आहेत.
- षट्तिला एकादशीला तीळ-दान का करतात?
- दानाशिवाय व्रत अपूर्ण राहते असा या दिवसाचा गाभा आहे; तीळ-दानाने दारिद्र्य व दुःख दूर होते अशी मान्यता आहे.
- षट्तिला एकादशीचे पारणे केव्हा करावे?
- एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला — नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.