मोहिनी एकादशी
मोहिनी एकादशी ही वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी — भगवान विष्णूला समर्पित उपवास-व्रत; या व्रताने पापक्षालन होते व मन मोहमुक्त होते अशी श्रद्धा आहे. यंदा (२०२६): सोमवार, २७ एप्रिल — पारण मंगळवार २८ एप्रिलला. प्रत्यक्ष प्रभू रामांनीही सीतावियोगाच्या दुःखात हे व्रत केले होते, अशी परंपरा सांगितली जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
एकादशी व्रत मुख्यतः विष्णुभक्ती, उपवास व नामस्मरणाचे — मोहिनी एकादशीही याच साच्यातली, पण तिचे स्वतःचे माहात्म्य व कथा आहे. धर्मशास्त्रपरंपरेनुसार ही तिथी "सर्व पापांना दूर करणारी" मानली जाते; व्रताने मनुष्य मोह (आसक्ती/माया) व पापांपासून मुक्त होतो अशी श्रद्धा आहे — हेच नावाशी जोडलेले एक स्पष्टीकरण आहे.
नाव — दोन परंपरा: "मोहिनी" या नावामागे दोन स्पष्टीकरणे प्रचलित आहेत. एक — समुद्रमंथनाच्या वेळी अमृतावरून देव-दानवांत वाद झाला असता विष्णूंनी मोहिनी हे मोहक स्त्रीरूप घेऊन चतुराईने अमृत देवांना वाटले (विष्णूचा एकमेव स्त्री-अवतार); काही स्रोत यावरून एकादशीचे नाव सांगतात. दुसरे — व्रत मोह/माया दूर करते म्हणून हे नाव पडले असेही सांगितले जाते. दोन्ही परंपरा प्रचलित आहेत, एकास अंतिम मानलेले नाही.
फलश्रुती (पौराणिक स्तुती): ग्रंथ-परंपरेनुसार हे व्रत ऐकल्या/वाचल्याने सहस्र (१०००) गायी दानाइतके पुण्य, आणि मेरुपर्वताएवढी पापेही नष्ट होतात असे म्हटले जाते. हे श्रद्धेने सांगितलेले माहात्म्य म्हणून समजावे, संख्या तथ्य म्हणून नव्हे.
पौराणिक कथा
खालील कथा विविध स्रोतांतून संकलित केली आहे; तपशिलांत भेद आढळतात, ते नोंदवले आहेत.
भगवान श्रीकृष्ण ही कथा युधिष्ठिराला सांगतात (काही आवृत्तींत अर्जुनाला); आणि सांगतात की पूर्वी वसिष्ठ ऋषींनी हीच कथा प्रभू रामांना सांगितली होती — रामांनी सीतावियोगाच्या दुःखातून मुक्त होण्यासाठी हे व्रत केले होते.
सरस्वती नदीच्या काठी भद्रावती नगरी होती, तेथे राजा द्युतिमान राज्य करत असे. नगरीत धनपाल नावाचा एक धार्मिक, दानशूर वैश्य राहत होता — त्याला पाच पुत्र होते. त्यांतील एक पुत्र दुर्व्यसनी निघाला — जुगार, मद्य, मांसाहार व कुसंगतीत त्याने वडिलांची संपत्ती उधळली. वडिलांनी त्याला घराबाहेर काढले; पुढे चोरी-दुष्कर्मांमुळे राजाच्या शिपायांनी शिक्षा करून राज्याबाहेरही हाकलले. निराधार होऊन तो वनात शिकार करत हीन जीवन जगू लागला.
वैशाख महिन्यात भटकत असता तो कौंडिन्य ऋषींच्या आश्रमापाशी पोहोचला; गंगास्नान करून आलेल्या ऋषींच्या ओल्या वस्त्रांचे काही जलबिंदू नकळत त्याच्यावर उडाले आणि त्याचे मन उजळले. ऋषींनी करुणेने त्याला मोहिनी एकादशीचे व्रत करण्यास सांगितले — "या व्रताने घोर पापेही नष्ट होतात." त्याने विधिवत व्रत केले; व्रताच्या प्रभावाने त्याची सर्व पापे नष्ट झाली आणि देह ठेवल्यावर तो गरुडावर बसून विष्णुलोकी (वैकुंठ) गेला.
पापी पुत्राच्या स्थानाबाबत आवृत्तीभेद आहे — काही आवृत्त्यांत तो ज्येष्ठ पुत्र, तर एका आवृत्तीत तो सर्वात धाकटा 'धृष्टबुद्धि' (इतर चार सद्गुणी भाऊ — सुमन, सद्बुद्धि, मेधावी, सुकृती). पुराण-संदर्भही स्रोतांगणिक बदलतो — कूर्म पुराण, सूर्य पुराण व महाभारत असे तिन्ही संदर्भ आढळतात; कोणतेही एक अंतिम मानलेले नाही.
कोणी करावे
विष्णू-भक्त स्त्री-पुरुष कोणीही एकादशी व्रत करू शकतात. कथेचा बोध असा की कितीही पापी/दुर्व्यसनी व्यक्तीही या व्रताने व सत्संगाने उद्धरली जाऊ शकते — त्यामुळे पश्चात्तापाने व्रत करणाऱ्यांसाठीही हे सांगितले जाते. जे पूर्ण उपवास झेपत नाही त्यांनी फलाहार/एकभुक्त राहून विष्णुस्मरण करून हा दिवस पाळावा असे परंपरेत सांगितले जाते.
पूजाविधी
खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- आदल्या दिवशी (दशमी) सात्विक एकभुक्त; एकादशीला सूर्योदयापूर्वी स्नान करून विष्णूचे ध्यान व उपवासाचा संकल्प.
- कलश स्थापना व विष्णूच्या मूर्ती/प्रतिमेची (शक्यतो लक्ष्मी-नारायण) षोडशोपचार पूजा — गंध, अक्षता, फुले.
- धूप-दीप, आरती; विष्णूला तुळशीपत्रासह नैवेद्य/फळप्रसाद अर्पण.
- दिवसभर विष्णूचे नामस्मरण, एकादशी-कथा-श्रवण; रात्री जागरण, भजन-कीर्तन.
- ब्राह्मण/गरजूंना दान (परंपरेनुसार).
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: मंगळवार २८ एप्रिल), पारणकाळात योग्य वेळी उपवास सोडावा.
पूजा साहित्य
विष्णू/लक्ष्मी-नारायण प्रतिमा, कलश/तांब्या, गंध-अक्षता-हळद-कुंकू, फुले, तुळशीपत्र, धूप-दीप, नैवेद्य/फळे, पंचामृत, दानाचे साहित्य.
तांब्या
गंध
अक्षता
हळद-कुंकू
फुले
तुळशीपत्र
धूप
दीप
नैवेद्य
फळे
पंचामृतउपवास / आहार नियम
एकादशीला तांदूळ व धान्य वर्ज्य हा मुख्य नियम; अनेकजण डाळी, कडधान्ये, कांदा-लसूणही टाळतात. फलाहार (फळे, दूध, सुका मेवा) चालतो; काहीजण अधिक कठोर निर्जळी उपवासही करतात — हे ऐच्छिक आहे. आदल्या (दशमी) रात्री सात्विक एकभुक्त, ब्रह्मचर्य; एकादशीला जागरण. पारण द्वादशीला, योग्य पारणकाळात करावे — नेमकी वेळ स्थानिक पंचांगानुसार बदलते.
मंत्र / आरती
सर्वसामान्य विष्णू-जप: "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" (द्वादशाक्षरी विष्णू-मंत्र). विष्णू-आरती/एकादशी-स्तोत्राचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही — नेमकी आरती परंपरेनुसार बदलते.
प्रादेशिक रीती
ही सर्व-भारतीय विष्णू-एकादशी आहे; कोणतीही ठळक महाराष्ट्र-विशिष्ट स्वतंत्र मोहिनी-एकादशी परंपरा स्रोतांत सापडली नाही — महाराष्ट्रात वारकरी परंपरेत मुख्य एकादशी आषाढी/कार्तिकी; मोहिनी ही सामान्य विष्णू-एकादशी म्हणून पाळली जाते. याच वैशाख शुक्ल पक्षात आधी अक्षय्य तृतीया (१९ एप्रिल) येते; मोहिनी एकादशी त्यानंतर ८ दिवसांनी.
आज लक्षात ठेवा
- गल्लत टाळा — मोहिनी एकादशी (वैशाख शुक्ल) ≠ वरुथिनी एकादशी (वैशाख कृष्ण, आधी येते) ≠ निर्जळा एकादशी (ज्येष्ठ शुक्ल, नंतर येते).
- "मोहिनी अवतार" व "मोहमुक्ती" — दोन्ही नाव-स्पष्टीकरणे प्रचलित आहेत; एकास अंतिम मानू नये.
- तिथी-वेळ — उपवास सुरू/पारणाची नेमकी वेळ पंचांग व स्थळानुसार बदलते; स्थानिक पंचांग पाहावे.
- निर्जळी/कडक उपवास सर्वांना झेपत नाही — मधुमेह/गर्भवती/वृद्धांनी फलाहार/डॉक्टर-सल्ल्याने करावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- मोहिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- सोमवार, २७ एप्रिल २०२६ (वैशाख शुक्ल एकादशी). पारण मंगळवार २८ एप्रिलला (द्वादशी).
- मोहिनी एकादशीला 'मोहिनी' हे नाव का पडले?
- दोन परंपरा प्रचलित आहेत — विष्णूच्या मोहिनी अवतारावरून (समुद्रमंथन), किंवा व्रत मोह/माया दूर करते म्हणून; दोन्हींपैकी कोणतीही एक अंतिम मानलेली नाही.
- मोहिनी एकादशीचे व्रत कसे करावे? उपवासात काय खावे?
- विष्णूपूजा, नामस्मरण, रात्री जागरण; तांदूळ-धान्य टाळावे, फलाहार चालतो, निर्जळी ऐच्छिक; पारण द्वादशीला.
- मोहिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- भद्रावती नगरीतील धनपाल वैश्याचा दुर्व्यसनी पुत्र कौंडिन्य ऋषींच्या सांगण्यावरून हे व्रत करून पापमुक्त होऊन वैकुंठाला गेला.
- प्रभू रामाने मोहिनी एकादशीचे व्रत केले होते का?
- परंपरेनुसार होय — वसिष्ठ ऋषींच्या सांगण्यावरून, सीतावियोगाच्या दुःखात रामांनी हे व्रत केले, अशी कथा सांगितली जाते.
- मोहिनी एकादशीचे पारण कधी करावे?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: २८ एप्रिल), पारणकाळात योग्य वेळी; नेमकी वेळ स्थानिक पंचांगानुसार बदलते.