नेताजी जयंती
नेताजी जयंती दरवर्षी २३ जानेवारी रोजी साजरी होते — नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्मदिन (२३ जानेवारी १८९७, कटक, ओडिशा). भारत सरकारने २०२१ पासून हा दिवस दरवर्षी 'पराक्रम दिन' म्हणूनही साजरा करण्याचे घोषित केले आहे. यंदा (२०२६) २३ जानेवारी शुक्रवारी येते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते — पंचांगातील तिथी किंवा नक्षत्रावर ती अवलंबून नाही. महात्मा गांधी जयंती व डॉ. आंबेडकर जयंती प्रमाणेच, नेताजी जयंतीही भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एका महत्त्वाच्या नेत्याच्या स्मरणार्थ साजरी होते. महाराष्ट्र शासनाकडूनही हा एक शासकीय कार्यक्रम-दिवस म्हणून पाळला जातो, पण तो सार्वजनिक सुट्टी नाही.
इतिहास व महत्त्व
नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म २३ जानेवारी १८९७ रोजी कटक, ओडिशा येथे झाला — वडील जानकीनाथ बोस (वकील), आई प्रभावती देवी. १९२० मध्ये भारतीय नागरी सेवा (ICS) परीक्षेत उच्च गुणवत्तायादी क्रमांक मिळवूनही, एप्रिल १९२१ मध्ये त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यासाठी राजीनामा दिला.
१९३८ (हरिपुरा अधिवेशन) व पुन्हा १९३९ (त्रिपुरी अधिवेशन) असे दोनदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. वैचारिक मतभेदांमुळे त्यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला आणि १९३९ मध्ये 'ऑल इंडिया फॉरवर्ड ब्लॉक' या पक्षाची स्थापना केली.
जानेवारी १९४१ मध्ये कोलकात्यातील नजरकैदेतून निसटून ते जर्मनीमार्गे जपानच्या ताब्यातील आग्नेय आशियात पोहोचले. तेथे त्यांनी आझाद हिंद फौजेचे (Indian National Army) नेतृत्व स्वीकारले आणि २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी सिंगापूरमध्ये 'आर्झी हुकूमत-ए-आझाद हिंद' (स्वतंत्र भारताचे हंगामी सरकार) स्थापन केले — स्वतः राष्ट्रप्रमुख, पंतप्रधान व युद्धमंत्री बनले. याच सरकारने 'जय हिंद' हे अभिवादन रूढ केले; 'तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आझादी दूंगा' व 'चलो दिल्ली' या घोषणाही याच कालखंडातील आहेत.
'पराक्रम दिन' नामकरण
भारत सरकारने १९ जानेवारी २०२१ रोजी अधिकृत अधिसूचनेद्वारे २३ जानेवारी हा दिवस दरवर्षी 'पराक्रम दिन' (शौर्याचा दिवस) म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले — नेताजींच्या १२५ व्या जयंतीनिमित्त.
शासकीय दर्जा
महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत यादीत २३ जानेवारी हा 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस जयंती' म्हणून मंत्रालय व सर्व शासकीय/निमशासकीय कार्यालये, महाविद्यालये व शाळांत साजरा करावयाचा कार्यक्रम-दिवस नोंदलेला आहे. मात्र ही तारीख सर्व आस्थापनांसाठी बंधनकारक सार्वजनिक सुट्टी नाही.
कसे साजरे करतात
देशभर शासकीय कार्यालये, शाळा-महाविद्यालयांत नेताजींच्या प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण केला जातो; भाषणे, निबंध-स्पर्धा व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित होतात. केंद्र सरकार दरवर्षी 'पराक्रम दिन' निमित्त विशेष राष्ट्रीय कार्यक्रम आयोजित करते.
लक्षात ठेवा
- नेताजी जयंती (२३ जानेवारी, जन्मदिन) व 'पराक्रम दिन' ही एकाच दिवसाची दोन नावे आहेत — गोंधळ नको.
- २३ जानेवारी २०२६ रोजीच 'बाळासाहेब ठाकरे जयंती' ही देखील महाराष्ट्र शासनाच्या यादीत आहे — हा केवळ दिनांक-योगायोग आहे, दोन्ही पूर्णपणे वेगळे, असंबंधित व्यक्तिमत्त्व आहेत.
- ही तारीख (२३ जानेवारी) स्थिर-ग्रेगोरियन आहे — दरवर्षी बदलत नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- नेताजी जयंती का साजरी केली जाते?
- नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या जन्मदिनानिमित्त (२३ जानेवारी १८९७) हा दिवस साजरा केला जातो — भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या योगदानाच्या स्मरणार्थ.
- नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
- २३ जानेवारी १८९७ रोजी कटक, ओडिशा येथे.
- नेताजी जयंतीला 'पराक्रम दिन' का म्हणतात?
- भारत सरकारने १९ जानेवारी २०२१ रोजी अधिसूचनेद्वारे नेताजींच्या १२५ व्या जयंतीनिमित्त २३ जानेवारी हा दिवस दरवर्षी 'पराक्रम दिन' म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले.
- आझाद हिंद फौज व नेताजींचा संबंध काय?
- नेताजींनी आझाद हिंद फौजेचे (Indian National Army) नेतृत्व स्वीकारून २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी सिंगापूरमध्ये स्वतंत्र भारताचे हंगामी सरकार स्थापन केले होते.
- नेताजी जयंतीला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही — महाराष्ट्र शासनाच्या यादीत हा एक शासकीय कार्यक्रम-दिवस (पुष्पहार-अर्पण) म्हणून नोंदलेला आहे, पण सर्व आस्थापनांसाठी बंधनकारक सार्वजनिक सुट्टी नाही.