राजमाता जिजाऊ जयंती
राजमाता जिजाऊ जयंती दरवर्षी १२ जानेवारी रोजी साजरी होते — छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री राजमाता जिजाबाई यांचा जन्मदिन (१२ जानेवारी १५९८, सिंदखेड राजा, जिल्हा बुलढाणा). शिवाजी महाराजांच्या बालपणापासूनच्या जडणघडणीत — लष्करी शिक्षण, नैतिक मूल्ये व राज्यकारभाराची तत्त्वे रुजवण्यात — त्यांची भूमिका मूलभूत मानली जाते. यंदा (२०२६) १२ जानेवारी सोमवारी येते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते — पंचांगातील तिथी किंवा नक्षत्रावर ती अवलंबून नाही. महाराष्ट्र शासनाकडून हा दिवस एक शासकीय कार्यक्रम-दिवस म्हणून पाळला जातो, पण तो सार्वजनिक सुट्टी नाही (पहा "शासकीय दर्जा").
इतिहास व पार्श्वभूमी
जिजाबाईंचा जन्म साधारणपणे १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंदखेड राजा (सध्याचा बुलढाणा जिल्हा) येथे झाला असे मानले जाते. त्यांचे वडील लखुजी जाधव हे निजामशाहीतील एक मातब्बर सरदार व सिंदखेडच्या जाधवराव देशमुखांच्या घराण्यातील होते.
शहाजीराजे भोसले यांच्याशी त्यांचा विवाह अंदाजे १६०९-१६१० दरम्यान देवगिरी (दौलताबाद) किल्ल्यावर झाला. शिवाजी महाराजांचा जन्म शिवनेरी किल्ल्यावर झाला, आणि जिजाबाईंनी त्यांना लष्करी शिक्षणासोबतच रामायण-महाभारत व शांतिपर्वातील राज्यकारभाराच्या तत्त्वांचे शिक्षण दिले. शिवाजी महाराजांच्या मोहिमांदरम्यान पुण्याचा राज्यकारभार त्यांनीच सांभाळला — पुण्यात लाल महाल बांधून घेतला, ओसाड जमीन लागवडीखाली आणली आणि शहाबागसारखी उद्याने उभारली.
नोंदीनुसार, शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर (६ जून १६७४, रायगड) अवघ्या ११ दिवसांनी, १७ जून १६७४ रोजी रायगडाजवळील पाचाड गावी जिजाबाईंचे निधन झाले.
शासकीय दर्जा
महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने १२ जानेवारी हा 'जिजाऊ मांसाहेब जयंती' म्हणून मंत्रालय व सर्व शासकीय/निमशासकीय कार्यालये, महाविद्यालये व शाळांमध्ये साजरा करावयाचा अधिकृत कार्यक्रम-दिवस (प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण करणे) म्हणून नोंदवला आहे. मात्र ही तारीख महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही — राज्याच्या अधिकृत सार्वजनिक-सुट्ट्यांच्या यादीत १२ जानेवारीचा समावेश नाही.
कसे साजरे करतात
सिंदखेड राजा (बुलढाणा) येथील जिजाऊ महाल परिसरात दरवर्षी भव्य जन्मोत्सव साजरा होतो — सांस्कृतिक कार्यक्रम, ऐतिहासिक देखावे व शौर्य-स्पर्धांचा समावेश असतो. राज्यभर शासकीय व सार्वजनिक कार्यालयांत जिजाबाईंच्या प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण केला जातो, तर शाळा-महाविद्यालयांत व्याख्याने व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित होतात.
लक्षात ठेवा
- ही तारीख (१२ जानेवारी, जन्मदिन) दरवर्षी स्थिर असते.
- हा शासकीय कार्यक्रम-दिवस आहे, पण सर्व आस्थापनांसाठी बंधनकारक सार्वजनिक सुट्टी नाही — बँका व शाळा नेहमीप्रमाणे सुरू राहू शकतात, याची स्थानिक पातळीवर खात्री करून घ्यावी.
- राजमाता जिजाऊ (शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री) व इतर ऐतिहासिक जिजाबाई/जिजाऊ नावाच्या व्यक्तींशी गल्लत टाळावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- राजमाता जिजाऊ जयंती का साजरी केली जाते?
- छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री राजमाता जिजाऊ यांच्या जन्मदिनानिमित्त (१२ जानेवारी १५९८) हा दिवस साजरा केला जातो.
- राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
- १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंदखेड राजा, जिल्हा बुलढाणा (महाराष्ट्र) येथे.
- जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना कसे घडवले?
- त्यांनी शिवाजी महाराजांना लष्करी शिक्षण, रामायण-महाभारतातील मूल्ये व राज्यकारभाराची तत्त्वे शिकवली आणि त्यांच्या मोहिमांदरम्यान पुण्याचा राज्यकारभार समर्थपणे सांभाळला.
- जिजाऊ जयंतीला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही. महाराष्ट्र शासनाने १२ जानेवारी हा शासकीय कार्यक्रम-दिवस (सर्व शासकीय/निमशासकीय कार्यालये व शाळांत पुष्पहार-अर्पण कार्यक्रम) म्हणून पाळला आहे, पण राज्याच्या अधिकृत सार्वजनिक-सुट्ट्यांच्या यादीत या तारखेचा समावेश नाही — म्हणजे ती सर्व आस्थापनांसाठी बंधनकारक सुट्टी नाही.
- सिंदखेड राजा येथे जिजाऊ जयंती कशी साजरी होते?
- जिजाऊ महाल परिसरात भव्य जन्मोत्सव, सांस्कृतिक कार्यक्रम व ऐतिहासिक देखावे आयोजित होतात.
