स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुण्यदिन
स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुण्यदिन दरवर्षी २६ फेब्रुवारी रोजी पाळला जातो — विनायक दामोदर सावरकर यांचा स्मृतिदिन (निधन २६ फेब्रुवारी १९६६, मुंबई; जन्म २८ मे १८८३, भगूर, नाशिक जिल्हा). भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारी प्रवाहाशी संबंधित एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व म्हणून ते ओळखले जातात. यंदा (२०२६) २६ फेब्रुवारी गुरुवारी येते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
ही तारीख दरवर्षी स्थिर असते — पंचांगातील तिथी किंवा नक्षत्रावर ती अवलंबून नाही, आणि महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही. या पानावर फक्त सुपरिचित, बहु-स्रोत-पडताळलेली चरित्रात्मक तथ्ये दिली आहेत — भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात वेगवेगळ्या विचारधारा व मार्गांचे नेते होते, जसे महात्मा गांधी व डॉ. आंबेडकर; त्या इतर नेत्यांबद्दलची माहिती त्या-त्या पानांवर पाहता येईल.
चरित्र व पार्श्वभूमी
विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी भगूर, नाशिक जिल्हा (तत्कालीन मुंबई प्रांत) येथे झाला. त्यांनी व त्यांच्या बंधूंनी 'अभिनव भारत' ही गुप्त संघटना स्थापन केली आणि फर्ग्युसन कॉलेज, पुणे येथे शिक्षण घेतले.
९ जून १९०६ रोजी इंग्लंडला रवाना होऊन ते लंडनमधील 'इंडिया हाउस' येथे राहिले (१९०६-१९०९), जेथे इतर स्वातंत्र्यसैनिकांशी त्यांचा संपर्क आला. १९०७ मध्ये त्यांनी इटालियन क्रांतिकारक जोसेफ मॅझिनी यांच्या आत्मचरित्राचा मराठी अनुवाद केला आणि "द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेंडन्स १८५७" हा ग्रंथ लिहिला — हा ग्रंथ भारतात १९४६ पर्यंत बंदी होता.
१९१० मध्ये एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या हत्येशी संबंधित (नाशिक कट प्रकरण) आरोपाखाली त्यांना अटक करण्यात आली; फ्रान्समध्ये पकडले जाऊन भारतात प्रत्यार्पण करण्यात आले आणि न्यायालयाने त्यांना दोन जन्मठेपांची (एकूण ५० वर्षांची वाहतूक-शिक्षा) शिक्षा सुनावली.
४ जुलै १९११ रोजी त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले — हे 'काळे पाणी' शिक्षा भोगलेल्या क्रांतिकारक स्वातंत्र्यसैनिकांचे राष्ट्रीय स्मारक-स्थळ आहे, जेथे सावरकर बंधूंसह अनेक क्रांतिकारक बंदिस्त होते. १९२१ पर्यंत ते तेथे होते. याच कारावासादरम्यान त्यांनी "हिंदुत्व: कोण आहे हिंदू?" (१९२३) हे पुस्तक लिहिले.
मे १९२१ मध्ये अंदमानहून रत्नागिरी तुरुंगात त्यांना हलवण्यात आले; ६ जानेवारी १९२४ रोजी सुटका झाली, पण रत्नागिरी जिल्ह्यापुरते त्यांना स्थानबद्ध ठेवण्यात आले — हे निर्बंध १९३७ मध्ये पूर्णपणे हटवले गेले.
१ फेब्रुवारी १९६६ पासून सावरकरांनी अन्न-पाणी-औषधे त्यागून प्रायोपवेशन सुरू केले; २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी मुंबईतील निवासस्थानी त्यांचे निधन झाले.
शासकीय दर्जा
महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत यादीत सावरकर पुण्यदिनाची (फेब्रुवारी) कोणतीही नोंद नाही — फक्त सावरकर जयंती (जन्मदिन, २८ मे) नोंदलेली आहे. ही तारीख (२६ फेब्रुवारी) महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही — राज्याच्या अधिकृत सार्वजनिक-सुट्ट्यांच्या यादीतही या तारखेचा समावेश नाही.
कसे साजरे करतात
महाराष्ट्रासह भारतभर सावरकरांच्या स्मृतीस अभिवादन केले जाते — पुतळ्यांना व प्रतिमांना पुष्पहार अर्पण केला जातो, स्मृती-सभा व व्याख्याने आयोजित होतात. भगूर (नाशिक) येथील सावरकर वाडा (जन्मस्थान, २०१७ मध्ये पुनर्संचयित) व अंदमानचा सेल्युलर जेल ही स्मारक-स्थळे विशेष स्मरणाची ठिकाणे आहेत.
महाराष्ट्राशी संबंध
- भगूर, नाशिक जिल्हा — जन्मस्थान; सावरकर वाडा हे स्मारक २०१७ मध्ये पुनर्संचयित करण्यात आले.
- रत्नागिरी — १९२१ ते १९३७ दरम्यान त्यांची स्थानबद्धता याच जिल्ह्यात होती.
- मुंबई — त्यांचे निधन याच शहरात झाले.
लक्षात ठेवा
- सावरकर पुण्यदिन (२६ फेब्रुवारी, निधन) व सावरकर जयंती (२८ मे, जन्म) या दोन वेगळ्या दिवसांची गल्लत करू नये.
- ही तारीख महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी नाही — बँका, शाळा व शासकीय कार्यालये नेहमीप्रमाणे सुरू राहतात.
- ही तारीख निश्चित ग्रेगोरियन आहे — दरवर्षी २६ फेब्रुवारीलाच येते, तिथी-आधारित सणांप्रमाणे बदलत नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- सावरकर पुण्यदिन कधी असतो?
- दरवर्षी २६ फेब्रुवारीला — विनायक दामोदर सावरकर यांच्या निधनाचा (२६ फेब्रुवारी १९६६) स्मृतिदिन.
- विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म कधी व कुठे झाला?
- २८ मे १८८३ रोजी भगूर, नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र येथे.
- सावरकरांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये का ठेवण्यात आले होते?
- १९१० मध्ये एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या हत्येशी संबंधित आरोपाखाली अटक व दोन जन्मठेपांची शिक्षा झाल्यानंतर, ४ जुलै १९११ पासून १९२१ पर्यंत त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये ठेवण्यात आले होते.
- सावरकर पुण्यदिनाला सार्वजनिक सुट्टी असते का?
- नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत यादीत सावरकर पुण्यदिनाचा उल्लेखच नाही (फक्त सावरकर जयंती, मे महिन्यातील, नोंदलेली आहे), आणि राज्याच्या सार्वजनिक-सुट्ट्यांच्या यादीतही ही तारीख नाही.
- सावरकर व महाराष्ट्राचा संबंध काय?
- त्यांचा जन्म भगूर (नाशिक जिल्हा) येथे झाला, १९२१ ते १९३७ दरम्यान रत्नागिरी जिल्ह्यात स्थानबद्ध होते आणि मुंबईत त्यांचे निधन झाले.