पंचांग कसे वाचावे

पंचांग म्हणजे "पाच अंगे" — एका दिवसाचे वर्णन पाच घटकांनी होते: तिथी · वार · नक्षत्र · योग · करण. ही पाचही अंगे चंद्र व सूर्य यांच्या आकाशातील स्थानावरून ठरतात, त्यामुळे ती रोज बदलतात आणि सूर्योदयाशी नेहमी तंतोतंत जुळत नाहीत. म्हणूनच सण, व्रत व मुहूर्त हे तारखेने नव्हे, तर तिथीने ठरतात — आणि तिथी पंचांगातून वाचावी लागते. या साइटचे आजचे पंचांग हीच पाच अंगे व वेळा महाराष्ट्र संदर्भाने दाखवते.

पंचांग म्हणजे काय

पंचांग हा शब्द "पंच" (पाच) + "अंग" असा आहे — म्हणजे पाच अंगांचा संच. या पाच अंगांनी एका दिवसाचे संपूर्ण खगोल-वर्णन होते: तिथी, वार, नक्षत्र, योग व करण. रोजच्या पंचांग-तक्त्यातील प्रत्येक ओळ याच पाच घटकांभोवती असते, आणि त्यासोबत सूर्योदय-सूर्यास्त, राहूकाळ, अभिजीत मुहूर्त अशा वेळाही दिल्या जातात.

ही पाच अंगे "ठरवलेली" नसून गणलेली असतात — चंद्र व सूर्य आकाशात कोठे आहेत यावरून. त्यामुळे पंचांग ही केवळ दिनदर्शिका नसून एक खगोल-गणिती नोंद आहे.

पंचांग वाचणे का महत्त्वाचे

• सण-व्रत तिथीने ठरतात, तारखेने नव्हे. कोणताही धार्मिक दिवस चांद्र-तिथीवर अवलंबून असतो; ती तिथी कोणत्या इंग्रजी तारखेला येते हे पंचांगातून कळते.
• रोजचा तक्ता समजून वाचता येतो. पाच अंगांचे ज्ञान असेल तर पंचांगातील प्रत्येक ओळ — तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण व वेळा — तुम्ही अर्थासह वाचू शकता.
• तिथी ≠ तारीख. एक तिथी साधारण १९–२६ तास टिकते आणि कोणत्याही घड्याळी वेळेला सुरू-संपू शकते. म्हणून सूर्योदयाला असलेली तिथी त्या दिवसाची मानतात; पण काही सण चंद्रोदय, प्रदोष, मध्यरात्र किंवा अपराह्न-वेळच्या तिथीवर ठरतात. यामुळे तारखा हाताने काढता येत नाहीत — इथेच पंचांगाची गरज आहे.

पंचांगाची पाच अंगे

खाली प्रत्येक अंगाची व्याख्या, संख्या व थोडक्यात वर्गीकरण दिले आहे; प्रत्येक अंगाची सविस्तर माहिती स्वतंत्र पानावर आहे.

१. तिथी (चांद्र दिवस)

चंद्र सूर्याच्या पुढे १२° सरकला की एक तिथी पूर्ण होते. एका चांद्रमासात ३० तिथी — १५ शुक्ल पक्ष (प्रतिपदा → पौर्णिमा) व १५ कृष्ण पक्ष (प्रतिपदा → अमावस्या).

• पाच गट (अंकानुसार): नंदा (१,६,११) · भद्रा (२,७,१२) · जया (३,८,१३) · रिक्ता (४,९,१४) · पूर्णा (५,१०,१५); प्रत्येक गट दर पक्षात तीनदा येतो. परंपरेनुसार रिक्ता तिथी शुभ आरंभांसाठी टाळली जाते. (हा टाळण्याचा नियम परंपरा-सापेक्ष आहे; घराण्या-प्रांतानुसार बदलतो.)
• क्षय व वृद्धि तिथी: एखादी तिथी कोणत्याही सूर्योदयाला स्पर्श न करता निघून गेली तर ती क्षय (वगळली जाते); दोन सूर्योदयांवर पसरली तर वृद्धि (पुनरावृत्ती). म्हणून "दर महिन्याची तीच Nवी तिथी" असे होत नाही.
• अधिक माहिती → तिथी

२. वार (आठवड्याचा दिवस)

आठवड्याचे सात वार; प्रत्येकाचा एक अधिपती ग्रह व देवता मानली जाते — हेच वारनिहाय व्रतांचे आधार आहे.

(वार-देवतांची ही जोडणी परंपरा-सापेक्ष आहे; घराण्या-प्रांतानुसार थोडा फरक असू शकतो.) अधिक माहिती → वार

३. नक्षत्र (चंद्राचे स्थान)

आकाशातील २७ नक्षत्रे (अश्विनी → रेवती), प्रत्येक १३°२०′ रुंदीचे. चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो ते त्या दिवसाचे नक्षत्र. प्रत्येक नक्षत्राला एक अधिपती देवता व ग्रह मानला जातो.

• गण: नक्षत्रे तीन गणांत — देव · मनुष्य · राक्षस — विभागतात; विवाह-गुणमिलन, नामकरण व मुहूर्तासाठी हे पाहिले जाते.
• पंचक व गंडांत ही काही संधी-नक्षत्रे परंपरेनुसार सावधगिरीची मानली जातात; अशा वेळी काही परंपरांत शांती केली जाते. (हे वर्णनात्मक आहे — प्रत्येकाला बंधनकारक नाही.)
• (गण-यादी, पंचक/गंडांत नेमकी नक्षत्रे व देवता-ग्रह तपशील नक्षत्र पानावर.) अधिक माहिती → नक्षत्र

४. योग

सूर्य व चंद्र यांच्या एकत्रित रेखांशावरून (÷ १३°२०′) निघणारे २७ योग. परंपरेनुसार व्यतिपात व वैधृति हे योग टाळले जातात, तर अमृत व सिद्धि शुभ मानले जातात. (हे शुभ/अशुभ मानणे परंपरा-सापेक्ष आहे.)

अधिक माहिती → योग

५. करण (अर्ध-तिथी)

करण म्हणजे अर्धी तिथी; एकूण ११ करणे = ४ स्थिर (शकुनि, चतुष्पद, नाग, किंस्तुघ्न) + ७ चर (बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टि). प्रत्येक तिथीत दोन करणे येतात. विष्टि करण म्हणजे भद्रा — शुभ कार्यांसाठी ते परंपरेने टाळले जाते. (विष्टि = भद्रा व अशुभ ही मान्यता परंपरा-सापेक्ष आहे.)

अधिक माहिती → करण

रोजच्या पंचांगात ही पाचही अंगे — तिथी, वार, नक्षत्र, योग (उदा. "सिद्ध") व करण (उदा. "तैतिल") — एकत्र दिलेली असतात. आजचे अंगे पाहण्यासाठी आजचे पंचांग पाहा.

रोजच्या वेळ-खिडक्या (राहूकाळ · गुलिक · यमगंड · अभिजीत · चौघडिया)

पाच अंगांव्यतिरिक्त पंचांग काही वेळ-खिडक्या देते. या सूर्योदय-सूर्यास्तावरून गणल्या जातात, त्यामुळे तारखेनुसार व ठिकाणानुसार बदलतात — कोणतीही एक वेळ "सर्वांसाठी" नसते. यांतील शुभ/अशुभ ही चौकट परंपरा-सापेक्ष आहे.

• राहूकाळ — सूर्योदय ते सूर्यास्त हा दिवस ८ भागांत विभागून वारानुसार ठरणारा एक भाग (~१.५ तास); परंपरेने अशुभ मानतात. दिवसाच्या पहिल्या भागात राहूकाळ कधीच नसतो. अधिक → राहूकाळ
• गुलिक काळ — तसाच वारानुसार ठरणारा एक भाग; अशुभ मानतात. अधिक → गुलिक काळ
• यमगंड — तसाच एक भाग; अशुभ मानतात. अधिक → यमगंड
• अभिजीत मुहूर्त — स्थानिक मध्यान्हा (दुपारच्या सूर्य-शिखरा) भोवतीची सर्वात शुभ छोटी खिडकी; बुधवारी काही परंपरा हा टाळतात. कालावधी साधारण ~४८ मिनिटे (मध्यान्हाच्या दोन्ही बाजूंना ~२४ मिनिटे) असतो; तो स्थानिक सूर्योदय-सूर्यास्त व तारखेनुसार थोडा पुढे-मागे सरकतो. अधिक → अभिजीत मुहूर्त
• चौघडिया — दिवसाचे ८ व रात्रीचे ८ भाग; शुभ मानतात: अमृत/शुभ/लाभ/चर, टाळतात: रोग/काळ/उद्वेग. अधिक → चौघडिया

मास, पक्ष व अधिक मास

पंचांगातील दिवस कोणत्या मासात व पक्षात आहे हेही महत्त्वाचे. महाराष्ट्र चांद्र-सौर (luni-solar) पद्धती व शालिवाहन शक पाळतो.

• मास: वर्षारंभ गुढीपाडवा (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा, ~मार्च-एप्रिल). मासांचा क्रम — चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, फाल्गुन.
• पक्ष: शुक्ल पक्ष (वर्धमान — प्रतिपदा → पौर्णिमा) व कृष्ण/वद्य पक्ष (क्षीयमाण — प्रतिपदा → अमावस्या).
• अमांत vs पूर्णिमांत: महाराष्ट्र अमांत पद्धती पाळतो (मास अमावस्येला संपतो); उत्तरेत पूर्णिमांत. त्यामुळे कृष्ण-पक्षातील सण दोन पद्धतींत वेगळ्या नावाच्या मासात येऊ शकतो — इथे मास अमांत पद्धतीने सांगितला जातो.
• अधिक मास (मलमास): साधारण ३२–३३ महिन्यांनी येणारा अधिकचा चांद्रमास (ज्यात सूर्य-संक्रांति नसते); तो मास दुप्पट करतो. या वर्षी अधिक ज्येष्ठ आलेला आहे — पंचांगात प्रथम "अधिक ज्येष्ठ" व त्यापुढे "निज ज्येष्ठ" असे दोन ज्येष्ठ मास येतात. बहुतेक व्रते-सण निज मासात पाळली जातात.

लक्षात ठेवा

• तारीख नव्हे, तिथी पाहा. एक तिथी ~१९–२६ तास टिकते; "आज कोणती तिथी" हे पंचांगात सूर्योदयाच्या वेळेनुसार वाचावे. सण-व्रत तिथीने ठरतात.
• वेळा ठिकाणसापेक्ष. राहूकाळ, अभिजीत, चौघडिया या वेळा तुमच्या शहराच्या सूर्योदय-सूर्यास्तावर अवलंबून; दुसऱ्या शहराची वेळ जशीच्या तशी लावू नका. (ही साइट महाराष्ट्र संदर्भाने दाखवते; शहरनिहाय बदल शक्य.)
• शुभ/अशुभ निर्देश परंपरा-सापेक्ष. रिक्ता तिथी, व्यतिपात/वैधृति योग, विष्टि/भद्रा करण, राहूकाळ — हे "टाळावे" मानले जाते, पण घराण्या-प्रांतानुसार पद्धत बदलते; अंतिम निर्णयासाठी कुलाचार वा स्थानिक पुरोहितांचा सल्ला घ्यावा.
• अधिक मास लक्षात ठेवा. अधिक-मास वर्षांत व्रत-सण कोणत्या (निज) मासात पाळायचा हे तपासावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पंचांग म्हणजे काय?

दिवसाचे वर्णन करणारी पाच-अंगी (तिथी · वार · नक्षत्र · योग · करण) पारंपरिक खगोल-दिनदर्शिका. यासोबत सूर्योदय-सूर्यास्त व राहूकाळ-अभिजीतसारख्या वेळाही दिल्या जातात.

पंचांगाची पाच अंगे कोणती?

तिथी, वार, नक्षत्र, योग व करण — ही पाच अंगे. या पाचही चंद्र-सूर्याच्या स्थानावरून गणल्या जातात.

तिथी म्हणजे काय व ती कशी ठरते?

चंद्र सूर्याच्या पुढे १२° सरकला की एक तिथी पूर्ण होते; एका चांद्रमासात ३० तिथी (१५ शुक्ल + १५ कृष्ण).

तिथी आणि तारीख यांत फरक काय?

तारीख ही सौर/घड्याळी असते; तिथी चांद्र असते, ~१९–२६ तास टिकते व सूर्योदयाशी जुळेलच असे नाही — म्हणून सण-व्रताच्या तारखा हाताने काढता येत नाहीत, पंचांग पाहावे लागते.

राहूकाळ म्हणजे काय व तो रोज बदलतो का?

सूर्योदय-सूर्यास्त ८ समान भागांत वाटून वारानुसार ठरणारा ~१.५ तासाचा भाग; ठिकाण व दिवसानुसार बदलतो आणि परंपरेने अशुभ मानतात.

नक्षत्र किती असतात?

२७ नक्षत्रे (काही परंपरा अभिजीत धरून २८ मानतात).

अधिक मास म्हणजे काय?

साधारण ३२–३३ महिन्यांनी येणारा अधिकचा चांद्रमास; या वर्षी अधिक ज्येष्ठ आहे.

एकाच पंचांगातील वेळा सर्व शहरांत सारख्या का नसतात?

कारण त्या स्थानिक सूर्योदय-सूर्यास्तावरून निघतात; ठिकाण बदलले की वेळ बदलते.