रमा एकादशी

रमा एकादशी ही कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी (महाराष्ट्र अमांत पद्धतीत आश्विन कृष्ण एकादशी; दोन्ही एकच तिथी) — भगवान विष्णूला (श्री दामोदर रूपात) समर्पित उपवासाचा दिवस. पर्यायी नाव रम्भा एकादशी. ही दिवाळीच्या आधी येणारी एकादशी — साधारण दिवाळीच्या सुमारे चार दिवस आधी. यंदा (२०२६): गुरुवार, ५ नोव्हेंबर — त्यानंतर धनत्रयोदशी (६ नोव्हेंबर), लक्ष्मी-कुबेर पूजन (८ नोव्हेंबर) व दीपावली-पाडवा (१० नोव्हेंबर) येतात.

देवता: विष्णू (श्री दामोदर रूपात)

विष्णू (श्री दामोदर रूपात)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

कोणत्या महिन्यात — आश्विन की कार्तिक?

महाराष्ट्रात (अमांत पंचांग-पद्धत) ही आश्विन कृष्ण एकादशी; बहुतांश pan-India/पूर्णिमांत स्रोत हिला कार्तिक कृष्ण एकादशी म्हणतात — तीच तिथी, तोच दिवस (५ नोव्हेंबर २०२६), फक्त महिन्याच्या नावाचा भेद.

टीप: "आश्विन कृष्ण एकादशी" हा शब्दप्रयोग इंदिरा एकादशीशीही (जी अमांत भाद्रपद कृष्ण = पूर्णिमांत आश्विन कृष्ण आहे) जुळू शकतो — पण रमा व इंदिरा या दोन पूर्णपणे वेगळ्या एकादशी आहेत, वेगळ्या कथा व वेगळ्या तिथी. गोंधळ टाळण्यासाठी रमाचे वेगळे ओळखीचे नाव कार्तिक कृष्ण एकादशी असे आहे.

महत्त्व

दिवाळीपूर्व विष्णू-एकादशी: रमा ही कार्तिक/आश्विन कृष्ण पक्षातील एकादशी — दीपोत्सवाच्या तोंडावर येणारी. मान्यतेनुसार या दिवशी उपवास व विष्णू-आराधनेने भक्त पापमुक्त होतो व दिवाळीच्या शुभपर्वाची अंतःशुद्धीने तयारी करतो.

रमा = लक्ष्मी → लक्ष्मी-आराधनेचा आरंभ: 'रमा' हे देवी लक्ष्मीचे एक नाव मानले जाते; म्हणून या एकादशीला रमा एकादशी म्हणतात, आणि याच दिवसापासून दिवाळीपर्यंत लक्ष्मी-पूजनाचा आरंभ होतो अशी श्रद्धा आहे (विष्णूसह लक्ष्मी-आराधना). ही एक व्युत्पत्ती/श्रद्धा-मान्यता आहे — विष्णू व्रताचा मुख्य देव आहे, लक्ष्मी सहदेवता.

एकादशी-व्रताचे फल (माहात्म्य): मान्यतेनुसार रमा-व्रताने या भौतिक जगातील सर्व पापांचा नाश होतो; रमा-माहात्म्य ऐकणारा मोक्ष व विष्णु-परमधाम पावतो. पुराण-परंपरेत या व्रताचे फल शंभर राजसूय व हजार अश्वमेध यज्ञांइतके सांगितले आहे — हे देवत्व-मान्यता-भाषेतील वर्णन आहे, सार्वत्रिक सत्य म्हणून नव्हे.

रमा ही चातुर्मासाच्या (आषाढी देवशयनी → कार्तिकी प्रबोधिनी) शेवटच्या टप्प्यातील एकादशी — प्रबोधिनी (चातुर्मास-सांगता) याच्या सुमारे १५ दिवस आधी. मागची लगतची एकादशी पाशांकुशा (आश्विन शुक्ल).

पौराणिक कथा

खालील कथा विविध स्रोतांतून संकलित केली आहे; तपशिलांत आवृत्तीनुसार भेद आढळतो.

पूर्वी मुचुकुंद नावाचा धर्मात्मा, सत्यनिष्ठ व विष्णुभक्त राजा होता (इंद्र, यम, वरुण, कुबेर, विभीषण यांच्याशी त्याची मैत्री सांगितली जाते). त्याची कन्या चंद्रभागा; तिचा विवाह राजा चंद्रसेनाचा पुत्र शोभन याच्याशी झाला होता — शोभन विष्णुभक्त पण प्रकृतीने अत्यंत दुर्बल.

मुचुकुंदाच्या राज्यात एकादशी-व्रत अत्यंत कठोरपणे पाळले जाई. कार्तिकात शोभन सासरी असताना रमा एकादशी आली; दशमीला "एकादशीला कोणी भोजन करू नये" अशी राज्यभर दवंडी झाली. चंद्रभागा दुर्बल पतीची काळजी करते, पण शोभन दृढनिश्चयाने उपवास करतो. उपवासाची भूक सहन न होऊन शोभन प्राण सोडतो. मुचुकुंदाच्या सांगण्यावरून चंद्रभागा सती जात नाही; ती माहेरी राहून एकादशी-व्रत चालू ठेवते.

रमा-व्रताच्या प्रभावाने शोभनाला मंदराचल पर्वताच्या शिखरावर देवपुर नावाचे रत्न-सुवर्णमय, ऐश्वर्यसंपन्न नगर मिळते व तो तेथला राजा होतो — पण त्याने व्रत अनिच्छेने/भक्तिहीन केल्याने ते नगर अस्थिर असते. पुढे चंद्रभागाला ही वार्ता कळते; ती पतीच्या दर्शनाच्या ओढीने तेथे जाते आणि आपल्या बालपणापासूनच्या एकादशी-व्रताचे पुण्य पतीला अर्पून ते नगर चिरस्थायी (स्थिर) करते — मग दोघे तेथे सुखाने राहतात.

शोभनाच्या मृत्यूची वेळ आवृत्तीनुसार बदलते — काही आवृत्त्यांत सूर्योदयाबरोबर, तर काही आवृत्त्यांत मध्यरात्री. कथन-चौकटही बदलते — बहुतांश आवृत्त्यांत कृष्ण→युधिष्ठिर, तर एका आवृत्तीत कृष्ण→अर्जुन. पुराण-श्रेयातही भेद आहे — काही स्रोत ब्रह्मवैवर्त पुराण, काही पद्म पुराण मानतात.

टीप: ही कथा इंदिरा एकादशीच्या कथेपासून (राजा इंद्रसेन व पितरांची यमलोक-मुक्ती) पूर्णपणे वेगळी आहे — नाव-साधर्म्य असूनही (दोन्हींना "आश्विन कृष्ण एकादशी" म्हणता येते) या दोन स्वतंत्र एकादशी व स्वतंत्र कथा आहेत, मिसळू नयेत.

कोणी करावे

विष्णू/विठ्ठल-भक्त, वैष्णव व अनेक गृहस्थ कुटुंबे. कार्तिक-मास व्रत/दीपदान पाळणारे विशेषतः रमा एकादशी करतात. दिवाळीपूर्व अंतःशुद्धी व लक्ष्मी-आराधनेच्या आरंभासाठी अनेक भक्त हा उपवास धरतात.

पूजाविधी

खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.

  1. दशमीला संयमित/एकभुक्त आहार व सूर्यास्तानंतर उपवास-संकल्पाची पूर्वतयारी.
  2. एकादशीला सकाळी स्नान-संकल्प; घरी देव्हाऱ्यात/चौरंगावर विष्णू (श्री दामोदर/विठ्ठल) मूर्ती/प्रतिमा-पूजन.
  3. गंध-अक्षता-फुले, तुळशीपत्र, धूप-दीप-निरांजन, नैवेद्य; विष्णु-नामस्मरण, रमा-माहात्म्य/कथा-श्रवण व भजन-कीर्तन.
  4. 'रमा'=लक्ष्मी-संदर्भाने अनेक ठिकाणी विष्णूसह लक्ष्मी-आराधना/दीप याच दिवसापासून सुरू केली जाते.
  5. दिवसभर उपवास व नाम-स्मरण; परंपरेनुसार रात्री जागरण.
  6. दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला योग्य वेळी पारणा — २०२६ मध्ये द्वादशी = ६ नोव्हेंबर = धनत्रयोदशी; नेमकी पारणा-वेळ स्थळानुसार बदलते — त्या दिवसाचे पंचांग किंवा ६ नोव्हेंबर पान पाहा.

पूजा साहित्य

विष्णू/विठ्ठल (श्री दामोदर) मूर्ती वा प्रतिमा, तुळशीपत्र व तुळशीमाळ, फुले/हार, धूप-दीप-निरांजन, कापूर, अर्घ्यपात्र, नैवेद्य (फलाहार/सात्त्विक), रमा एकादशी कथा/विष्णु-पोथी, (लक्ष्मी-आराधनेस) लक्ष्मी-प्रतिमा/दीप.

तुळशीपत्र
फुले
हार
धूप
दीप
निरांजन
कापूर
अर्घ्यपात्र
नैवेद्य
व्रतकथा/विष्णु-पोथी

उपवास / आहार नियम

एकादशीला उपवास केंद्रबिंदू — परंपरेनुसार निर्जळी, फक्त फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाडा-पीठ, बटाटा), किंवा एकभुक्त. एकादशीला तांदूळ/धान्य/डाळी वर्ज्य ही व्यापक मान्यता; अनेक परंपरांत कांदा-लसूण-मांसही टाळतात. दशमीला हलका-संयमित आहार व द्वादशीला पारणा. मधुमेह/गर्भार/वृद्ध-रुग्णांनी तज्ज्ञ-सल्ल्याने उपवास करावा.

मंत्र / आरती

रमा एकादशीला विष्णु-नामस्मरण, रमा-माहात्म्य/कथा-श्रवण व विष्णूची (श्री दामोदराची) आरती म्हटली जाते. अर्थ व ओळख-ओळ पुढे दिली आहे; संपूर्ण आरती-संग्रहासाठी घरचा/मंदिराचा आरती-संग्रह पाहा. नेमका श्लोक/आरती परंपरेनुसार बदलते.

प्रादेशिक रीती

दिवाळी-हंगामाशी जोड (महाराष्ट्र): रमा एकादशी दीपावलीच्या तोंडावर येते; महाराष्ट्रात कार्तिक-मास व्रत, आकाशकंदील-दीपदान व अभ्यंगस्नान-तयारीच्या पार्श्वभूमीवर हे व्रत पाळले जाते. दिवाळी हा स्वतंत्र सण आहे — सविस्तर माहितीसाठी दिवाळी पान पाहा.

'रमा'=लक्ष्मी → लक्ष्मी-आराधनेचा आरंभ: काही परंपरांत याच दिवसापासून लक्ष्मी-पूजन/दीप सुरू होते — महालक्ष्मी-भक्तांसाठी हे विशेष महत्त्वाचे मानले जाते.

वारकरी/चातुर्मास-संदर्भ: चातुर्मासाच्या शेवटी येणारी ही एकादशी — विठ्ठल-भक्त एकादशी-व्रत नियमाने पाळतात; पुढची कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशी चातुर्मास-सांगता आहे.

आज लक्षात ठेवा

  • पारणा-दिवस = धनत्रयोदशी: रमा-व्रताची पारणा द्वादशीला, जो २०२६ मध्ये धनत्रयोदशीचा दिवस आहे — दोन्ही एकत्र लक्षात ठेवावे; धनत्रयोदशी हा स्वतंत्र सण आहे, रमा-एकादशीच्या उपवासाचा भाग नाही.
  • महिन्याचे नाव गोंधळात टाकू शकते — महाराष्ट्रात "आश्विन," बहुतांश ठिकाणी "कार्तिक" म्हणतात, पण तारीख तीच असते.
  • इंदिरा एकादशीशी गल्लत टाळा — नाव-साधर्म्य असूनही रमा व इंदिरा वेगळ्या एकादशी, वेगळ्या कथा आहेत.
  • आरोग्य: निर्जळी उपवास निवडल्यास मधुमेह/गर्भवती/वृद्धांनी फलाहार/डॉक्टर-सल्ल्याने करावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

रमा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
गुरुवार, ५ नोव्हेंबर २०२६ (आश्विन/कार्तिक कृष्ण एकादशी); पारणे ६ नोव्हेंबरला (धनत्रयोदशी).
रमा एकादशीला 'रमा' का म्हणतात? (रमा म्हणजे लक्ष्मी का?)
'रमा' हे देवी लक्ष्मीचे एक नाव मानले जाते; म्हणून या एकादशीला रमा एकादशी म्हणतात, आणि याच दिवसापासून लक्ष्मी-आराधनेचा आरंभ होतो अशी श्रद्धा आहे.
रमा एकादशी व दिवाळी यांचा काय संबंध आहे?
रमा एकादशी दिवाळीच्या सुमारे चार दिवस आधी येते; या दिवसापासून लक्ष्मी-पूजनाचा आरंभ होऊन दिवाळीपर्यंत सुरू राहतो अशी मान्यता आहे.
रमा एकादशीची व्रत कथा काय आहे?
राजा मुचुकुंदाची कन्या चंद्रभागा व तिचा दुर्बल पती शोभन यांची कथा — शोभन कठोर उपवासाने मृत्यू पावतो पण व्रत-प्रभावाने अस्थिर राज्य मिळवतो; चंद्रभागा स्वतःच्या व्रत-पुण्याने ते राज्य स्थिर करते.
रमा एकादशीचे व्रत कसे करावे? काय फळ मिळते?
उपवास, विष्णू-पूजा व नामस्मरण, कथा-श्रवण, रात्री जागरण; द्वादशीला पारणे. मान्यतेनुसार पापनाश व मोक्ष-फल मिळते.
रमा एकादशीला काय खावे व काय टाळावे?
तांदूळ/धान्य/डाळी टाळाव्यात; फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा) चालतो; निर्जळी वि. फलाहार तब्येतीनुसार निवडावे.
रमा एकादशीचे पारणे कधी करावे?
दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: ६ नोव्हेंबर, धनत्रयोदशी); नेमकी वेळ स्थानिक पंचांगानुसार बदलते.

संबंधित माहिती