पाशांकुशा (पापांकुशा) एकादशी
पापांकुशा (पाशांकुशा) एकादशी ही आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी — या दिवशी भगवान विष्णूची पद्मनाभ रूपात पूजा व उपवास केला जातो. नावाचा अर्थ 'पाप' + 'अंकुश' — जसा अंकुश उन्मत्त हत्तीला ताब्यात ठेवतो, तसे हे व्रत साधकाला पापांपासून दूर ठेवते. यंदा (२०२६): गुरुवार, २२ ऑक्टोबर — पारणा दुसऱ्या दिवशी, द्वादशीला.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
दोन स्पेलिंग — एकच एकादशी
पंचांगानुसार या एकादशीचे प्राथमिक नाव पाशांकुशा असे नोंदवले आहे; पण देशभर मोठ्या प्रमाणावर शोधली जाणारी व वापरली जाणारी स्पेलिंग पापांकुशा आहे. दोन्ही एकाच एकादशीची नावे/स्पेलिंग-रूपे आहेत — कोणते "बरोबर" हे येथे ठाम ठरवलेले नाही.
महत्त्व
आषाढी (देवशयनी) ते कार्तिकी (प्रबोधिनी) या चातुर्मास-काळात एकादशी व्रतांना विशेष महत्त्व असते; पापांकुशा ही आश्विन शुक्ल पक्षात, दसऱ्यानंतर लगेच येणारी एकादशी आहे. क्षीरसागरात शेषशय्येवर पहुडलेल्या, नाभीतून कमळ प्रकटलेल्या विष्णूच्या पद्मनाभ रूपाची या दिवशी आराधना केली जाते.
'अंकुश' म्हणजे हत्तीला वळवणारा हत्यार-रूपी आकडा; जसा अंकुश उन्मत्त हत्तीला ताब्यात ठेवतो, तसे हे व्रत साधकाला पापापासून दूर ठेवते असे मानले जाते — काही स्रोत "पापांवर अंकुश" असाही सरळ अर्थ देतात.
व्रत माहात्म्यात दिलेली फलश्रुती — पापक्षय, अक्षय पुण्य, विष्णुलोक-प्राप्ती, पूर्वजांची मुक्ती — ही एकाच शास्त्रीय व्रत-माहात्म्य परंपरेतून येते, जी अनेक संकेतस्थळे पुन्हा-प्रकाशित करतात. त्यामुळे ही "व्रत माहात्म्यानुसार सांगितले जाते" अशा रीतीने समजावी, सार्वत्रिक हमी म्हणून नव्हे.
पौराणिक कथा
खालील कथा अनेक संकेतस्थळांवर आढळते, पण ती सर्व एकाच एकादशी-माहात्म्य मजकुराची पुन्हा-मांडणी आहे — म्हणून ती एकाच मूळ स्रोतातून आलेली मानावी.
भगवान श्रीकृष्ण धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीचे माहात्म्य सांगतात. क्रोधन नावाचा एक क्रूर, पापी व्याध (शिकारी) विंध्य पर्वतावर राहत होता — आयुष्यभर हिंसा व पापकर्मे करत आला. वृद्धापकाळी मृत्यूची व यमयातनांची भीती वाटून तो उपाय शोधू लागतो. तो वनवासी अंगिरा ऋषींकडे जातो; ऋषी त्याला आश्विन शुक्ल पापांकुशा एकादशीचे विधिवत व्रत करण्यास सांगतात. क्रोधन श्रद्धेने व्रत करतो — विष्णूकृपेने त्याची सर्व पापे नष्ट होतात व त्याला विष्णुलोक/सद्गती प्राप्त होते.
मूळ ग्रंथाबाबत स्रोत भिन्न आहेत — बहुतांश स्रोत ब्रह्मवैवर्त पुराण म्हणतात, तर एक स्रोत पद्म पुराण म्हणतो. कोणतेही एक अंतिम मानलेले नाही. शिकाऱ्याचे नाव प्रामुख्याने क्रोधन असले तरी काही ठिकाणी नाव न देता फक्त 'व्याध' म्हटले आहे.
कोणी करावे
प्रामुख्याने विष्णुभक्त व वैष्णव, तसेच नियमित एकादशी व्रत पाळणारे हे व्रत करतात. गृहस्थ, स्त्री-पुरुष कोणीही पापक्षय व पुण्यप्राप्तीच्या श्रद्धेने हे व्रत पाळू शकतात.
पूजाविधी
खालील क्रम व्रत माहात्म्य व प्रचलित स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
- सकाळी लवकर स्नान करून विष्णू/पद्मनाभ पूजेचा संकल्प.
- भगवान विष्णूची (पद्मनाभ रूप) फुले, तुळस, अक्षता, धूप-दीप, नैवेद्य यांनी पूजा; विष्णुसहस्रनाम व नामस्मरण.
- दिवसभर उपवास व शक्य तर मौन/भगवद्-स्मरण.
- रात्री जागरण — विष्णुकथा-श्रवण, भजन-कीर्तन.
- दान — गरजूंना अन्न व शक्य ते धान्य/जल दान.
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२३ ऑक्टोबर २०२६) विहित वेळेत उपवास सोडावा — नेमकी घड्याळी वेळ स्थान-सापेक्ष असते, येथे ठाम सांगितलेली नाही.
पूजा साहित्य
विष्णू/पद्मनाभ मूर्ती वा प्रतिमा, तुळस, फुले, अक्षता, हळद-कुंकू, गंध, धूप-दीप (निरांजन), नैवेद्य (सात्त्विक/फलाहार), पंचामृत, दान-द्रव्य (धान्य/तीळ/जल इ.).
तुळस
फुले
अक्षता
हळद-कुंकू
गंध
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य
पंचामृतउपवास / आहार नियम
निर्जळी किंवा फलाहारी उपवास — परंपरेनुसार; वैष्णव पद्धतीत सुमारे २४ तासांचा कठोर उपवास (एकादशी सकाळ ते द्वादशी पारणा) सांगितला जातो. एकादशीला तांदूळ/धान्य वर्ज्य ही व्यापक प्रथा; फळे, दूध, फलाहारी पदार्थ चालतात. मधुमेह/रक्तदाब/गर्भवती/वृद्ध व्यक्तींनी निर्जळी कठोर उपवास टाळावा किंवा वैद्यकीय सल्ल्याने करावा — व्रत प्रकृतीनुसार सौम्य करता येते.
मंत्र / आरती
देवता-मंत्र म्हणून विष्णूचा सुप्रसिद्ध "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" हा द्वादशाक्षर मंत्र नामस्मरणासाठी वापरला जातो — अर्थ: 'भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार असो.' विष्णुसहस्रनाम व विष्णू-आरतीचा पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही — फक्त अर्थ व पहिली ओळ.
प्रादेशिक रीती
पापांकुशा (पाशांकुशा) एकादशी ही पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे; महाराष्ट्रात ती विशेष स्वतंत्र सण म्हणून नव्हे, तर एकादशी-व्रत परंपरेचा भाग म्हणून पाळली जाते (उपवास, विठ्ठल/विष्णू नामस्मरण). स्वतंत्र महाराष्ट्र-विशिष्ट रीत स्वतंत्र स्रोतांत सापडली नाही. ही एकादशी दसऱ्याच्या (आश्विन शुक्ल दशमी) दुसऱ्या दिवशी व कोजागिरी पौर्णिमेच्या काही दिवस आधी येते.
आज लक्षात ठेवा
- आरोग्य: कठोर निर्जळी उपवास सर्वांसाठी नाही — मधुमेह/रक्तदाब/गर्भवती/आजारी/वृद्धांनी सौम्य फलाहारी उपवास किंवा वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
- विधी/श्रद्धा: कथा, फलश्रुती व विधी हे शास्त्र/परंपरेनुसार सांगितलेले आहेत; सार्वत्रिक धार्मिक हमी म्हणून सादर करू नये.
- दोन स्पेलिंग — पाशांकुशा व पापांकुशा एकाच एकादशीची नावे आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- पापांकुशा एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- गुरुवार, २२ ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन शुक्ल एकादशी).
- पापांकुशा एकादशीचे महत्त्व काय आहे?
- विष्णूच्या पद्मनाभ रूपाची पूजा; व्रत माहात्म्यानुसार पापक्षय व पुण्यप्राप्तीचे व्रत मानले जाते.
- पापांकुशा एकादशीला कोणत्या देवाची पूजा केली जाते?
- भगवान विष्णू (पद्मनाभ रूप).
- पापांकुशा एकादशी व्रत कसे करावे?
- स्नान-संकल्प, विष्णुपूजा व नामस्मरण, दिवसभर उपवास, रात्री जागरण, दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला पारणा.
- पापांकुशा एकादशीचा उपवास कधी सोडावा (पारणा)?
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२३ ऑक्टोबर २०२६) विहित वेळेत; नेमकी वेळ स्थानानुसार बदलते.
- पापांकुशा आणि पाशांकुशा एकादशी एकच आहे का?
- होय, दोन्ही एकाच एकादशीची नावे/स्पेलिंग-रूपे आहेत — पंचांग-स्रोत 'पाशांकुशा' वापरतो, व्यापक-प्रचलित रूप 'पापांकुशा' आहे.