दिवाळी / लक्ष्मीपूजन (दीपावली)
दिवाळी (दीपावली) हा प्रकाशाचा, समृद्धीचा व अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा सर्वांत मोठा हिंदू सण. महाराष्ट्रात तो वसुबारस ते भाऊबीज असा बहु-दिवसीय साजरा होतो. मुख्य दिवस लक्ष्मीपूजन — आश्विन अमावास्या संध्याकाळी (प्रदोषकाळी) महालक्ष्मी, कुबेर व गणेश यांचे पूजन. 2026 मध्ये वसुबारस ६ नोव्हेंबर, लक्ष्मीपूजन ८ नोव्हेंबर (रविवार — त्याच दिवशी पहाटे नरक चतुर्दशीचे अभ्यंगस्नान), पाडवा १० नोव्हेंबर व भाऊबीज ११ नोव्हेंबर.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- वसुबारस / धनत्रयोदशी६ नोव्हेंबर
- नरक चतुर्दशी / लक्ष्मीपूजन८ नोव्हेंबर
- बलिप्रतिपदा / पाडवा१० नोव्हेंबर
- भाऊबीज११ नोव्हेंबर
महत्त्व
दिवाळी म्हणजे दीप + आवली — दिव्यांची ओळ. प्रकाशाने अंधार, ज्ञानाने अज्ञान व शुभाने अशुभ दूर करणे हा या सणाचा मुख्य भाव आहे.
समृद्धी व लक्ष्मी-आराधना हे या सणाचे केंद्र. मुख्य पूजन देवी लक्ष्मीचे — जिच्या प्रसिद्ध पीठांपैकी एक असलेल्या कोल्हापूरच्या महालक्ष्मी मंदिराबद्दल स्वतंत्र माहिती-पान आहे. व्यापारीही वर्षाचा हिशेब बंद करून नव्या वहीची (चोपडी) पूजा करतात — आर्थिक नववर्षाचा भाव. दिवाळीतील पाडवा (बलिप्रतिपदा) हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक — खरेदी व नवीन उपक्रमांसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो.
हा एकच सण अनेक पौराणिक विजयांना एकत्र गुंफतो — नरकासुर-वध, बली-वामन आणि काही परंपरांत रामाचे अयोध्या-आगमन. सर्वांचा समान सूर एकच: सत्याचा व प्रकाशाचा विजय.
दिवाळीचे दिवस — वसुबारस ते भाऊबीज
दिवाळी हा एकाच दिवसाचा नव्हे, तर सलग काही दिवसांचा सण आहे. महाराष्ट्रात त्याचा क्रम असा:
- वसुबारस (गोवत्स द्वादशी) — गाय व वासराचे पूजन; दिवाळीची सुरुवात.
- धनत्रयोदशी — आरोग्य व संपत्तीचे पूजन; सोने-भांडी खरेदीचा दिवस.
- नरक चतुर्दशी — पहाटे अभ्यंगस्नान; नरकासुर-वधाचे स्मरण.
- लक्ष्मीपूजन — अमावास्या संध्याकाळी महालक्ष्मी-कुबेर पूजन; दिवाळीचा मुख्य दिवस.
- बलिप्रतिपदा / पाडवा — साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक; पती-पत्नीचा दिवस व व्यापारी नववर्ष.
- भाऊबीज (यमद्वितीया) — बहीण-भावाचा दिवस.
2026 ची महत्त्वाची टीप: दिवाळीचे दिवस संध्याकाळ/पहाट अशा ठराविक खिडकीवर ठरतात, म्हणून या वर्षी काही पाळणे एकाच दिवशी येतात. धनत्रयोदशी वसुबारसच्याच दिवशी — ६ नोव्हेंबरला येते (त्रयोदशी प्रदोषकाळी त्या दिवशी असल्याने); ७ नोव्हेंबर हा मासशिवरात्र — दिवाळी-दिवस नव्हे. तसेच नरक चतुर्दशी (पहाटे) व लक्ष्मीपूजन (संध्याकाळी) एकाच दिवशी — ८ नोव्हेंबरला येतात; ९ नोव्हेंबर हा सोमवती अमावास्या म्हणून वेगळा पाळला जातो.
पौराणिक कथा
दिवाळी ही एकाच कथेची नसून दिवसागणिक वेगळ्या कथांची मालिका आहे. प्रत्येक दिवसाची कथा वेगळी, पण भाव एकच — शुभाचा विजय. या कथा परंपरेने सांगितल्या जातात व प्रादेशिक/सांप्रदायिक आवृत्तीनुसार तपशीलांत फरक आढळू शकतो — येथे सर्वसाधारणपणे प्रचलित आवृत्ती दिली आहे, निर्विवाद ऐतिहासिक तथ्य म्हणून नव्हे.
वसुबारस
या दिवशी गाय व वासरू (नंदिनी/कामधेनू) यांचे पूजन केले जाते — मातृत्वाप्रती व गोधनाप्रती कृतज्ञतेचा भाव. काही आवृत्तींत स्त्रिया अपत्यकल्याणासाठी नंदिनी व्रत करतात आणि त्या दिवशी दूध व दुग्धजन्य पदार्थ टाळतात, जेणेकरून वासराचा वाटा राखला जावा.
धनत्रयोदशी
समुद्रमंथनाच्या वेळी अमृतकलश घेऊन धन्वंतरी प्रकट झाले — आयुर्वेदाचे जनक व विष्णूचा अवतार. त्याच मंथनातून देवी लक्ष्मी प्रकट झाली. म्हणून या दिवशी आरोग्य व संपत्ती दोन्हींचे पूजन होते. काही परंपरा धन्वंतरी-जयंतीवर भर देतात, तर काही लक्ष्मी-कुबेर व खरेदीच्या शुभतेवर. सोने-खरेदीची ही शुभ-प्रथा वर्षातील अक्षय्य तृतीयेसारख्या इतर मुहूर्तांच्या दिवशीही आढळते.
नरक चतुर्दशी
भौमासुर अर्थात नरकासुर या असुराने पृथ्वी जिंकून अदितीची कुंडले हरण केली आणि सोळा हजार स्त्रियांना बंदी करून ठेवले. श्रीकृष्ण व सत्यभामा (भूदेवीचा अवतार) यांनी त्याचा वध करून सर्वांना मुक्त केले. काही आवृत्तींत वधाचे श्रेय कृष्णाच्या सुदर्शन-चक्राला दिले जाते, तर काहींत सत्यभामेच्या बाणाला. वधानंतर कृष्णाने अंगाला तेल लावून स्नान केले — यावरूनच पहाटेच्या अभ्यंगस्नानाची प्रथा रूढ झाली असे मानतात.
लक्ष्मीपूजन
अमावास्येच्या अंधारात दिवे लावून देवी लक्ष्मीचे घरात स्वागत करणे व समृद्धीला आमंत्रण देणे हा या दिवसाचा भाव. काही परंपरांत हाच रामाच्या अयोध्या-आगमनाचा दिवस मानला जातो — लंका-विजयानंतर अयोध्येने दीपोत्सव करून रामाचे स्वागत केले, अशी कथा सांगितली जाते.
बलिप्रतिपदा (पाडवा)
दानशूर असुरराजा बली याची ही कथा. विष्णूने वामन (बटु ब्राह्मण) रूपात बलीकडे तीन पावले भूमी मागितली. दान मान्य होताच वामन त्रिविक्रम होऊन दोन पावलांत सारे त्रैलोक्य व्यापून टाकले; तिसऱ्या पावलासाठी बलीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले आणि तो पाताळ-लोकी गेला. बलीच्या दानशूरतेने प्रसन्न होऊन विष्णूने वर दिला की बली वर्षातून एक दिवस पृथ्वीवर परत येईल — तोच हा दिवस मानला जातो.
भाऊबीज (यमद्वितीया)
मृत्युदेव यम आपली बहीण यमुना हिच्या घरी गेला. यमुनेने भावाचे औक्षण करून, तिलक लावून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना केली. प्रसन्न झालेल्या यमाने वर दिला की जी बहीण या दिवशी भावाला प्रेमाने ओवाळेल, त्या भावाला अकाली मृत्यू येणार नाही. म्हणून या दिवसाला ‘यमद्वितीया’ असेही म्हणतात.
कोणी करावे
- संपूर्ण कुटुंब — दिवाळी हा घरगुती व सामाजिक सण. विशेष भर गृहिणींवर (पूजा, रांगोळी, फराळ), व्यापाऱ्यांवर (चोपडी व लक्ष्मीपूजन) व मुलांवर (किल्ले, आकाशकंदील, आनंद).
- वसुबारस — गाय-वासरू असणारी कुटुंबे व नंदिनी व्रत करणाऱ्या स्त्रिया.
- पाडवा — पती-पत्नी; पत्नी पतीचे औक्षण करते व पती ओवाळणी/भेट देतो.
- भाऊबीज — बहीण व भाऊ; बहीण भावाला ओवाळते.
पूजाविधी
खालील क्रम सामान्य रूपात दिला आहे; तो घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.
लक्ष्मीपूजन
घर स्वच्छ करून दारात रांगोळी व लक्ष्मीची पावले काढतात. चौरंगावर लक्ष्मी-कुबेराची मूर्ती किंवा कलश, सोने-नाणी व हिशेबाची वही ठेवून फुले, धूप व मिठाई अर्पण करतात. व्यापारी नव्या वहीची पूजा (चोपडीपूजन) करतात. नंतर दीप व आरास करून आनंद साजरा केला जातो.
अभ्यंगस्नान (नरक चतुर्दशी)
पहाटे सूर्योदयापूर्वी, चंद्र असताना अंगाला सुगंधी तेल व उटणे लावून स्नान करतात; नंतर नवे कपडे, दीप व फराळ.
⚠️ लक्ष्मीपूजनाची नेमकी वेळ (प्रदोष व स्थिर लग्न) तारीख व शहरानुसार बदलते — ती इथे घड्याळी वेळेत दिलेली नाही. २०२६ साठी ती ८ नोव्हेंबरच्या दिवस-पानावर पाहावी.
पूजा साहित्य
- लक्ष्मी-कुबेराची मूर्ती किंवा कलश व नाणी
- हिशेबाची वही (चोपडी)
- अक्षता, कुंकू व हळद
- फुले व हार
- धूप, अगरबत्ती, निरांजन/समई व तेल-वाती
- नैवेद्य व मिठाई
- रांगोळीचे रंग
- अभ्यंगस्नानासाठी सुगंधी तेल व उटणे
कलश
नाणी
अक्षता
कुंकू-हळद
फुले
हार
धूप
अगरबत्ती
निरांजन
समई
तेल-वाती
नैवेद्य
मिठाई
रांगोळीचे रंग
उटणे
दिवाळी फराळउपवास व आहार
दिवाळी हा मुख्यतः फराळाचा सण आहे — कडक उपवासाचा नव्हे. भर असतो घरोघरी बनणाऱ्या फराळावर — चकली, करंजी, अनारसे, लाडू, चिवडा, शेव यांसारखे पदार्थ.
अपवाद फक्त वसुबारस — नंदिनी व्रत करणाऱ्या स्त्रिया त्या दिवशी दूध व दुग्धजन्य पदार्थ टाळतात (वासराचा वाटा राखण्याचा भाव). हे परंपरेनुसार बदलते.
मंत्र व आरती
लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी श्री महालक्ष्मीची आरती म्हटली जाते. ती समृद्धी, मांगल्य व दारिद्र्य-निवारणासाठी देवीची स्तुती करणारी सुप्रसिद्ध मराठी आरती आहे. ओळख-ओळ — ‘जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी’. शब्द व चाल घराघरांत/संप्रदायानुसार किंचित बदलू शकते; ही परंपरेने रूढ झालेली आवृत्ती आहे.
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
महाराष्ट्राच्या दिवाळीला काही खास ओळखी आहेत:
- अभ्यंगस्नान — नरक चतुर्दशीची पहाटेची तेल-उटणे स्नान-प्रथा (महाराष्ट्रात ठळक).
- फराळ — चकली, करंजी, अनारसे, लाडू, चिवडा, शेव; कुटुंब एकत्र बसून फराळ करण्याची परंपरा.
- आकाशकंदील व पणत्या — घराबाहेर कंदील व दिव्यांची ओळ.
- रांगोळी व लक्ष्मीची पावले — उंबरठ्यावर रांगोळी व देवीच्या पावलांची नक्षी (लक्ष्मीचे स्वागत).
- किल्ले — मुलांकडून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांचे (रायगड, सिंहगड, प्रतापगड, शिवनेरी, पन्हाळा) मातीचे प्रतिकृती-किल्ले; त्यावर मोहरी पेरून हिरवळ — महाराष्ट्राची अनोखी प्रथा.
- पाडवा (पती-पत्नी) — पत्नी पतीचे औक्षण करते व पती भेट देतो; महाराष्ट्रात पाडवा हे व्यापारी नववर्षही मानले जाते.
प्रादेशिक भेद: उत्तर व पश्चिम भारतातील गोवर्धन पूजा हा चौथ्या दिवसाचा वेगळा विधी आहे; महाराष्ट्र त्या तिथीला बलिप्रतिपदा/पाडवा पाळतो. त्यामुळे गोवर्धन पूजा ही महाराष्ट्राची प्रमुख रीत म्हणून घेऊ नये.
दिवसनिहाय तिथी व पाळणे (2026)
दिवाळीचे दिवस तिथीने ठरतात; खालील ग्रेगोरियन तारखा साइटच्या २०२६ पंचांग-डेटातून आहेत व दरवर्षी बदलतात. दिवाळी-दिवस तिथीच्या सूर्योदय-स्थितीवर नव्हे, तर संध्याकाळ/पहाट अशा ठराविक खिडकीवर ठरतात (उदा. लक्ष्मीपूजन = प्रदोषकाळी अमावास्या).
| तारीख (2026) | वार | तिथी | नक्षत्र | दिवाळी-दिवस |
|---|---|---|---|---|
| ६ नोव्हेंबर | शुक्रवार | आश्विन कृष्ण द्वादशी | हस्त | वसुबारस / गोवत्स द्वादशी + धनत्रयोदशी (प्रदोषकाळी त्रयोदशी) |
| ७ नोव्हेंबर | शनिवार | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी | चित्रा | मासशिवरात्र — दिवाळी-दिवस नव्हे (समांतर पाळणा) |
| ८ नोव्हेंबर | रविवार | आश्विन कृष्ण चतुर्दशी | स्वाती | नरक चतुर्दशी (पहाटे) + लक्ष्मीपूजन (संध्याकाळी) |
| ९ नोव्हेंबर | सोमवार | आश्विन अमावास्या | स्वाती | सोमवती अमावास्या (वेगळा पाळणा) |
| १० नोव्हेंबर | मंगळवार | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा | विशाखा | बलिप्रतिपदा / दिवाळी पाडवा (साडेतीन मुहूर्त) |
| ११ नोव्हेंबर | बुधवार | कार्तिक शुक्ल द्वितीया | अनुराधा | भाऊबीज / यमद्वितीया |
तारखा व वेळा ठिकाण व वर्षानुसार बदलतात. पुढील वर्षांच्या तारखा त्या-त्या वर्षाच्या पंचांगातून येतील. आजची नेमकी तिथी ‘आजचे पंचांग’ पानावर पाहावी.
लक्षात ठेवा
- लक्ष्मीपूजनाची वेळ संध्याकाळी/प्रदोषकाळात शुभ; नेमका मुहूर्त शहरानुसार (सूर्यास्तानुसार) बदलतो — दिवस-पानावरील वेळ पाहावी.
- अभ्यंगस्नान पहाटे सूर्योदयापूर्वी; तेल-उटणे संवेदनशील त्वचेसाठी जपून वापरावे.
- फटाके — ध्वनी व वायू-प्रदूषण, लहान मुले व पाळीव प्राणी, आणि स्थानिक वेळ-निर्बंध लक्षात घ्यावेत; ग्रीन फटाके व शांत दिवाळीचा पर्याय विचारात घ्यावा.
- दिवे व पणत्या — उघड्या ज्योती व सजावटीच्या तारा; आगीची काळजी घ्यावी.
- विधी व कथा परंपरेनुसार बदलतात — त्या सार्वत्रिक नियम म्हणून न घेता ‘घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार’ या भावाने पाहाव्यात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- दिवाळी 2026 मध्ये कधी आहे?
- महाराष्ट्रात ६ नोव्हेंबर (वसुबारस) ते ११ नोव्हेंबर (भाऊबीज). लक्ष्मीपूजन ८ नोव्हेंबर (रविवार) — त्याच दिवशी पहाटे नरक चतुर्दशी. ९ नोव्हेंबर हा सोमवती अमावास्या. (तारखा साइटच्या पंचांगातून.)
- दिवाळीचे पाच दिवस कोणते?
- वसुबारस → धनत्रयोदशी → नरक चतुर्दशी → लक्ष्मीपूजन → बलिप्रतिपदा/पाडवा → भाऊबीज. (महाराष्ट्रात वसुबारस धरून हे सहा पाळणे येतात.)
- लक्ष्मीपूजन कोणत्या वेळी करावे?
- अमावास्या प्रदोषकाळी (संध्याकाळी) प्रवर्तमान असताना. २०२६ ला तो दिवस ८ नोव्हेंबर; नेमकी वेळ शहरानुसार बदलते — ८ नोव्हेंबरच्या दिवस-पानावर पाहावी.
- धनत्रयोदशीला काय खरेदी करतात व का?
- समुद्रमंथनातून लक्ष्मी व धन्वंतरी प्रकट झाल्याचे स्मरण म्हणून आरोग्य व संपत्तीचे प्रतीक असलेली सोने, चांदी व भांडी खरेदी करतात.
- नरक चतुर्दशीला अभ्यंगस्नान का करतात?
- नरकासुर-वधानंतर श्रीकृष्णाने केलेल्या तेल-स्नानाचे स्मरण; शुद्धी व मांगल्याचा भाव. परंपरेनुसार बदलू शकते.
- बलिप्रतिपदा / पाडवा साडेतीन मुहूर्तांत का येतो?
- हा अत्यंत शुभ दिवस मानला जातो — व्यापारी नववर्षाचा व नव्या उपक्रमांच्या आरंभाचा दिवस, म्हणून तो साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक.
- भाऊबीज का साजरी करतात?
- यम व यमुना यांच्या कथेवरून; बहिणीच्या प्रेमाने भावाला दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळावा हा भाव.
