अंजनेरी (नाशिक — हनुमान जन्मस्थान)

अंजनेरी हा नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर पर्वतरांगेतील एक डोंगर/किल्ला आहे — नाशिक शहरापासून सुमारे २० किलोमीटर (त्र्यंबक रस्ता) व त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगापासून सुमारे ६-११ किलोमीटर अंतरावर, उंची सुमारे ४,२००-४,२६४ फूट. पारंपरिक श्रद्धेनुसार या डोंगराला हनुमानाची माता अंजनी हिचे नाव मिळाले असून, इथल्या एका गुहेत तिने हनुमानाला जन्म दिला असे मानले जाते — गडावरील मंदिरात हनुमान बाल-रूपात पूजिले जातात, जे दुर्मीळ मानले जाते. याशिवाय अंजनेरी प्राचीन जैन मंदिर-लेणींसाठी, संवर्धन राखीव क्षेत्र म्हणून गिधाडांच्या मोठ्या घरटी-वसाहतीसाठी व एका दुर्मीळ स्थानिक वनस्पती-प्रजातीसाठी, आणि लोकप्रिय ट्रेकिंग-स्थळ म्हणूनही ओळखला जातो.

देवता: श्री हनुमान (मारुती — बाल-हनुमान रूपात पूजिले जातात); माता अंजनीठिकाण: नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र

श्री हनुमान (मारुती — बाल-हनुमान रूपात पूजिले जातात); माता अंजनी

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

मुख्य दैवत श्री हनुमान (मारुती) — गडावरील मंदिरात हनुमान बाल-रूपात पूजिले जातात, जे इतर अनेक हनुमान-मंदिरांच्या तुलनेत वेगळे व दुर्मीळ मानले जाते. त्यासोबतच अंजनी माता मंदिर आहे — हनुमानाची माता, जिच्या नावावरूनच या डोंगराला "अंजनेरी" हे नाव मिळाले असे मानले जाते.

अंजनेरी एकाच वेळी तीन वेगळ्या कारणांसाठी महत्त्वाचा आहे — (अ) हनुमान जन्मस्थान म्हणून श्रद्धेचे स्थान, (आ) प्राचीन जैन मंदिर-लेणी असलेले पुरातत्त्व-स्थळ, आणि (इ) गिधाड-घरटी व दुर्मीळ वनस्पतींसाठी प्रसिद्ध निसर्ग-संवर्धन क्षेत्र. या तिन्ही अंगांमुळे इथे भाविक, इतिहास-अभ्यासक व ट्रेकर्स असे वेगवेगळे वाचकवर्ग येतात — फक्त श्रद्धा-दाव्यावर या स्थळाचे महत्त्व उभे नाही.

इतिहास व आख्यायिका (स्थल-पुराण)

अंजनेरीची पहिली नोंद जॉन विल्सन यांनी १८५१ मध्ये घेतली; हेन्री कझिन्स यांनी १९३१ मध्ये सविस्तर दस्तऐवजीकरण केले, आणि ए.व्ही. नाईक यांच्या १९४७ च्या "Archaeology of the Deccan" या प्रबंधातही याचा समावेश आहे. असे सांगितले जाते की हा परिसर पूर्वी स्थानिक आभीर राजा वीरसेन याच्या अंमलाखाली होता, अठराव्या शतकात रघुनाथराव पेशवे वनवासकाळात येथे उन्हाळी विश्रामासाठी राहिले, आणि ब्रिटिश काळात मिशनरीही उन्हाळ्यात येथे येत — मात्र या तिन्ही ऐतिहासिक तपशिलांना दुजोरा देणारा दुसरा स्वतंत्र स्रोत सापडलेला नाही, त्यामुळे हे "अशी नोंद आहे" इतपतच मांडावे.

गडावर पंच-दिगंबर जैन मंदिर-समूह आहे — तीन मंदिरे व तीन मठ मिळून सहा वास्तू. यातील मुख्य मंदिराचा शिलालेख शके १०६३ (इ.स. ११४२) असा आहे; यादव राजा सेऊणचंद्र तिसरा याने दुकाने दान केल्याची नोंद त्यात आहे, आणि हे मंदिर चंद्रप्रभ तीर्थंकरांना समर्पित आहे. आणखी एक मंदिर मूळचे जैन तीर्थंकर-मंदिर होते, जे नंतर हिंदू मंदिर म्हणून पुनर्प्रयोजित झाले — सध्या तिथे महानुभाव पंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामी (तेरावे शतक) यांची उपासना होते. एएसआय (औरंगाबाद विभाग) यांनी काही वर्षांपूर्वी पाच जैन व एका हिंदू मंदिराच्या संवर्धनाचा प्रस्ताव तयार केला होता, ज्यात ही मंदिरे "नववे-दहावे शतक" अशी नोंदवली आहेत — हे मुख्य मंदिराच्या निश्चित ११४२ च्या शिलालेखाशी विसंगत वाटते, पण समूहातील वेगवेगळ्या वास्तू वेगवेगळ्या कालखंडांतील असण्याची शक्यता जास्त आहे. त्यामुळे इथे एकच निश्चित शतक सांगण्याऐवजी "साधारण नववे ते बारावे शतक" असे मांडणे योग्य ठरते; संवर्धन-प्रस्तावाची सध्याची (२०२६) स्थिती स्वतंत्रपणे पडताळलेली नाही.

पुरातत्त्व-दस्तऐवजीकरणानुसार (कझिन्स + एएसआयचे १९८२-८३ चे सर्वेक्षण) गडावर दोन जैन लेणी नोंदवलेली आहेत, सोबत काही अपूर्ण/अदस्तऐवजीकृत खोदकाम. लोकश्रद्धेत मात्र "१०८ जैन लेणी" असा आकडा वारंवार ऐकू येतो — हा बहुधा शुभ मानल्या जाणाऱ्या १०८ या संख्येवरून आलेला श्रद्धा-आकडा आहे, शब्दशः लेणी-गणती नव्हे. गावात एकंदर सुमारे सोळा मंदिरे/ढिगारे असल्याची कझिन्स-कालीन नोंद आहे; त्यांतील हिंदू-जैन विभागणीचे आकडे मात्र स्रोतागणिक भिन्न आहेत, त्यामुळे नेमकी विभागणी इथे ठाम सांगितलेली नाही.

हनुमान-जन्माची कथा इथे किमान तीन वेगळ्या आवृत्त्यांत सांगितली जाते. एका आवृत्तीनुसार अगस्त्य ऋषींनी अंजना व तिची मैत्रीण अद्रिका यांना प्रत्येकी एक तेजस्वी पुत्र होण्याचा वर दिला — अंजना वायुदेवाकडे आकर्षित होऊन हनुमानाला जन्म देते. दुसऱ्या आवृत्तीनुसार अंजनीने पुत्रप्राप्तीसाठी दीर्घ तपश्चर्या केली — हनुमान-जन्माचे हे सर्वसाधारण सूत्र हनुमान जयंती पानावर सविस्तर दिले आहे. तिसरी आवृत्ती थेट ब्रह्मपुराणाच्या चौऱ्याऐंशीव्या अध्यायातील स्थल-पुराण-कथनाशी संबंधित आहे. या तिन्ही आवृत्त्या खऱ्या अर्थाने भिन्न आहेत — त्या एकत्र न मिसळता "काही आवृत्तींत... तर काही आवृत्तींत..." असे स्वतंत्रपणे मांडणे योग्य.

हनुमान जन्मस्थानाचा वाद: अंजनेरी हे भारतातील हनुमान-जन्मस्थान असल्याचा दावा करणाऱ्या किमान सहा ठिकाणांपैकी एक आहे — महाराष्ट्रातील अंजनेरी (नाशिक), कर्नाटकातील हंपी/किष्किंधा व गोकर्ण, आंध्र प्रदेशातील तिरुपती (अंजनाद्री टेकडी), झारखंडमधील गुम्ला जिल्ह्यातील अंजनगाव, गुजरातमधील डांग जिल्हा, आणि हरियाणातील कैथळ. नाशिकची बाजू मांडणारे सांगतात की कालाराम मंदिराचे पुजारी गौतम ऋषींच्या आश्रमाचा संदर्भ देऊन अंजनी येथेच राहत होती असे मानतात, आणि डोंगराच्या पायथ्याशी व माथ्यावरील मोठ्या पावलांचे ठसे पुरावा म्हणून सांगितले जातात. जन्म-महिन्यावरही मतभेद आहेत — उत्तर भारत/महाराष्ट्रात चैत्र, तर दक्षिण भारतात कार्तिक मानला जातो (सूर्योदय-वेळेवर मात्र व्यापक सहमती आहे). हा वाद जुना व अनिर्णित आहे; त्यामुळे अंजनेरीला "परंपरेनुसार/स्थानिक श्रद्धेनुसार हनुमान जन्मस्थान मानले जाते" असे तटस्थपणे मांडणे योग्य — कोणत्याही ठिकाणाच्या दाव्याचे समर्थन किंवा खंडन न करता.

वास्तू व रचना

पंच-दिगंबर जैन मंदिर-समूह — तीन मंदिरे व तीन मठ — डोंगरावर आहे; मुख्य मंदिर चंद्रप्रभ तीर्थंकरांना समर्पित असून दक्षिणाभिमुख व कोरीव प्रवेशद्वारासह उभे आहे. बालेकिल्ल्यावर (वरचा किल्ला) आणखी एक मोठे अंजनी मंदिर आहे. अंजनी माता मंदिर हेमाडपंती शैलीत बांधलेले असून जाळीदार दगडी कोरीवकाम व बाल-हनुमान मूर्तीसाठी ओळखले जाते.

हनुमान कुंड हे पावलाच्या आकाराचे पवित्र कुंड आहे — आख्यायिकेनुसार हनुमानाच्या डाव्या पावलाचा ठसा येथे उमटला. शिखरावरील गुहेत अंजनीने हनुमानाला जन्म दिला असे मानले जाते; वाटेत आणखी एक गुहा आहे जिथे बाल-हनुमानाचे संगोपन झाले असे सांगितले जाते — तिथे बरीच जुनी शिलालेख-खूण असल्याचा उल्लेख आढळतो, पण नेमके वय अपुष्ट आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

उत्सवतिथी२०२६ तारीखथोडक्यातदुवा
हनुमान जन्मोत्सव (अंजनेरी)चैत्र शुक्ल पौर्णिमा२ एप्रिल (गुरुवार)हजारो भाविकांची गर्दी; पहाटे पाच वाजता आरती-कीर्तन, अखंड कीर्तन, महाप्रसाद-वाटप२ एप्रिल दिनविशेष
अखंड हरिनाम सप्ताह-आरंभरामनवमी२६ मार्च (संदर्भ)रामनवमी पासून जन्मोत्सवापर्यंत आठवडाभर अखंड कीर्तन सुरू होते असे एका स्रोताचे म्हणणे (एकेरी-स्रोत)२६ मार्च दिनविशेष

ही तारीख सर्वसाधारण हनुमान जयंतीचीच आहे; अंजनेरी पर्वतावर याच दिवशी मोठा जन्मोत्सव होतो. नेमका कार्यक्रम व वेळापत्रक स्थानिक व्यवस्थापन/मंडळाकडून तपासून घ्यावे. या दिवशी वाहन-पार्किंग व गर्दीचे नियोजन आधीच करून जाणे उपयुक्त ठरते.

दर्शन व आरती वेळा

जेजुरी किंवा त्र्यंबकेश्वरसारखी कोणतीही अधिकृत देवस्थान/ट्रस्ट वेबसाइट अंजनेरीसाठी सापडलेली किंवा पडताळता आलेली नाही, त्यामुळे नेहमीच्या दिवशीच्या दर्शन/आरती वेळांचा कोणताही विश्वासार्ह स्रोत मिळालेला नाही. फक्त हनुमान जन्मोत्सवाच्या दिवशी पहाटे पाच वाजता आरती होते इतका एकच तपशील (एकेरी-स्रोत) मिळाला आहे. गड असल्याने दिवसा ट्रेक-वेळेत दर्शन शक्य असते, इतकीच सर्वसाधारण माहिती सध्या देता येते — नेमक्या वेळा स्थानिक व्यवस्थापन समिती/ग्रामपंचायतीकडून प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी तपासून घेणे उत्तम.

एका सविस्तर वृत्तांतानुसार डोंगराच्या पायथ्याशी, चढाई न करू शकणाऱ्या भाविकांसाठी अकरा फूट उंचीची मूर्ती उभारलेली आहे. काही इतर स्रोतांत गडावर १०८ फूट उंचीच्या मूर्तीचा उल्लेख येतो, पण तो बहुधा आंध्र प्रदेशातील तिरुपतीजवळील अंजनाद्री टेकडीवरील (वेगळ्याच ठिकाणच्या) प्रस्तावित मूर्ती-प्रकल्पाशी गल्लत झाल्याने आलेला असावा — त्यामुळे इथे पायथ्याशीच्या अकरा फूट मूर्तीचा उल्लेख याच एका वृत्तांताच्या आधारे, स्रोत नमूद करून दिला आहे.

येथील विशेष विधी

जन्मोत्सवाला अखंड कीर्तन, महाप्रसाद-वाटप, वर्गणी/निधी-संकलन व भाविकांसाठी निवारा-पाणी व्यवस्था केली जाते. शेंदूर-तेल अर्पण, हनुमान चालीसा-पठण यांसारखे सर्वसाधारण हनुमान-उपासना विधी इथेही पाळले जातात — याचे सविस्तर वर्णन हनुमान जयंती पानावर आधीच दिले आहे. जे भाविक दर मंगळवारी नियमित हनुमान-उपासना करतात, त्यांच्यासाठी मंगळवार हनुमान व्रत हा वेगळा, वर्षभर चालणारा विधीही उपलब्ध आहे.

कसे पोहोचाल

नाशिक शहरापासून अंजनेरी सुमारे २० किलोमीटर (त्र्यंबक रस्ता) असून गाडीने सुमारे अर्धा तास लागतो; त्र्यंबकेश्वरपासून अंतर सुमारे सहा ते अकरा किलोमीटर आहे (स्रोतांत किरकोळ फरक). अंजनेरी गावापर्यंत रस्ता चांगला आहे; पुढे पठाराच्या पायथ्यापर्यंत रस्ता आहे आणि तिथून पायऱ्यांनी/ट्रेकने वर जावे लागते. जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड (सुमारे २० किलोमीटर) असून मुंबई/पुणे/नागपूरशी जोडलेले आहे. जवळचा विमानतळ नाशिकचा ओझर विमानतळ (सुमारे २५ किलोमीटर) आहे.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

ट्रेक-कालावधीबाबत स्रोतांत मोठा फरक आहे — काही ठिकाणी दोन-तीन तास, तर काही ठिकाणी पाच-सहा तास असे सांगितले जाते (मार्ग व वेगानुसार); एकच आकडा गृहीत न धरता वेळेचे नियोजन सैल ठेवावे. हिवाळा (ऑक्टोबर-मार्च) हा हवामानासाठी उत्तम हंगाम मानला जातो; पावसाळ्यात हिरवळ व धबधब्यांसाठी हा परिसर लोकप्रिय असतो, पण पायऱ्या/खडक निसरडे असल्याने काळजी घ्यावी.

अंजनेरी पठार हे संवर्धन राखीव क्षेत्र आहे — इथे दुर्मीळ सेरोपेजिया अंजनेरिका ही वनस्पती-प्रजाती व गिधाडांची मोठी घरटी-वसाहत आहे, त्यामुळे प्लास्टिक/कचरा टाळावा व घरटी-क्षेत्रात आवाज-त्रास टाळावा. पठारापर्यंतचा नवा रस्ता व रोपवे प्रस्ताव पर्यावरण-संस्थांच्या विरोधाखाली असून अद्याप प्रस्तावित-टप्प्यातच आहेत — सध्या अस्तित्वात असलेला रस्ता व पायऱ्याच वापराव्यात.

आज लक्षात ठेवा

हनुमान जन्मोत्सवाला अंजनेरीवर हजारो भाविक जमत असल्याने त्या दिवशी वाहन-पार्किंग व वेळेचे आधीच नियोजन करावे. या ठिकाणासाठी कोणतीही अधिकृत देवस्थान/ट्रस्ट वेबसाइट उपलब्ध नसल्याने, दर्शन-वेळा व सुविधांबाबतची अद्ययावत माहिती स्थानिक व्यवस्थापन समिती/ग्रामपंचायतीकडून प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी फोनवर तपासून घेणे विशेष उपयुक्त ठरते — हे इतर अनेक मंदिर-स्थळांपेक्षा इथे अधिक आवश्यक आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अंजनेरी हनुमानाचे जन्मस्थान का मानले जाते?
स्थानिक/पारंपरिक श्रद्धेनुसार माता अंजनीने गडावरील गुहेत हनुमानाला जन्म दिला असे मानले जाते. मात्र भारतात याच दाव्याची इतर किमान पाच ठिकाणेही आहेत — हा वाद जुना व अनिर्णित आहे.
अंजनेरी नाशिकपासून किती किलोमीटर आहे?
सुमारे २० किलोमीटर, त्र्यंबक रस्त्यावर.
अंजनेरी त्र्यंबकेश्वरपासून किती अंतरावर आहे?
सुमारे सहा ते अकरा किलोमीटर (स्रोतांत किरकोळ फरक).
अंजनेरीची उंची किती आहे?
सुमारे ४,२०० ते ४,२६४ फूट (सुमारे १,३०० मीटर).
अंजनेरी येथे जैन लेणी/मंदिरे आहेत का?
होय — नववे ते बारावे शतकातील पंच-दिगंबर जैन मंदिर-समूह (मुख्य मंदिराचा शिलालेख इ.स. ११४२) आहे; पुरातत्त्व-दस्तऐवजीकरणानुसार दोन रॉक-कट जैन लेणी नोंदवलेली आहेत. लोकप्रिय "१०८" हा आकडा श्रद्धा-संख्या मानला जातो, शब्दशः लेणी-गणती नव्हे.
अंजनेरी ट्रेकला किती वेळ लागतो?
साधारण दोन ते सहा तास — मार्ग व चालण्याच्या वेगानुसार बदलते; एकच निश्चित आकडा नाही.
अंजनेरीला हनुमान जन्मोत्सव कधी साजरा होतो?
चैत्र शुक्ल पौर्णिमेला — २०२६ मध्ये २ एप्रिल, गुरुवार. हीच सर्वसाधारण हनुमान जयंतीची तिथी असून हजारो भाविक जमतात.
हनुमानाच्या जन्मस्थानाबाबत वाद आहे का — भारतात इतर कोणती ठिकाणे दावा करतात?
होय; महाराष्ट्रातील अंजनेरीव्यतिरिक्त कर्नाटक (हंपी/किष्किंधा, गोकर्ण), आंध्र प्रदेश (तिरुपती/अंजनाद्री), झारखंड, गुजरात व हरियाणा येथेही असेच दावे केले जातात.
अंजनेरीला कसे पोहोचावे?
नाशिक रोड रेल्वे स्थानकापासून (सुमारे २० किलोमीटर) किंवा नाशिकच्या ओझर विमानतळापासून (सुमारे २५ किलोमीटर) रस्तेमार्गे, नाशिक-त्र्यंबक रस्त्यावरून.
अंजनेरी संवर्धन राखीव क्षेत्र म्हणजे काय?
२०१७ पासून घोषित वन्यजीव-संवर्धन राखीव क्षेत्र — महाराष्ट्रातील गिधाडांचे सर्वांत मोठे घरटी-स्थळ व दुर्मीळ सेरोपेजिया अंजनेरिका वनस्पती-प्रजातीसाठी प्रसिद्ध.