भौमवती अमावस्या
अमावास्या तिथी मंगळवारी येते तेव्हा तिला भौमवती अमावस्या म्हणतात — "भौम" हे मंगळ ग्रहाचे नाव, मंगळवार हा त्याचा वार. ही एका ठराविक मासाची तिथी नाही, तर वर्षभर पुनरावृत्त होणारा तिथी-वार योग आहे. २०२६ मध्ये अशी अमावास्या नेमक्या तीन वेळा येते — १७ फेब्रुवारी, १४ जुलै व ८ डिसेंबर. पितरांचे तर्पण-श्राद्ध व हनुमान/मंगळ-पूजा या दोन्ही उपासना एकाच दिवशी एकत्र आल्याने हा दिवस विशेष मानला जातो.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- २०२६ मधील पहिली भौमवती अमावस्या — पंचांगातील प्राथमिक लेबल 'दर्श अमावास्या'१७ फेब्रुवारी
- २०२६ मधील दुसरी भौमवती अमावस्या — पंचांगातील प्राथमिक लेबल 'दर्श अमावास्या'१४ जुलै
- २०२६ मधील तिसरी (शेवटची) भौमवती अमावस्या — पंचांगातील प्राथमिक लेबल 'दर्श अमावास्या'८ डिसेंबर
⚠️ अंगारकी संकष्टी चतुर्थी किंवा भौमप्रदोष शोधत आहात? भौमवती अमावस्या ही या दोघांहूनही वेगळी आहे — फक्त "मंगळवार + कृष्ण-पक्ष तिथी" हा साचा समान आहे. अंगारकी संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी येणारी चतुर्थी (गणपती-केंद्रित) आहे; भौमप्रदोष मंगळवारी येणारी त्रयोदशी (शिव-केंद्रित) आहे; भौमवती अमावस्या मंगळवारी येणारी अमावास्या (पितर-मंगळ केंद्रित) आहे. तिन्ही वेगळ्या तिथी, वेगळे केंद्रीय दैवत-भाव.
महत्त्व
अमावास्येची तिथी-देवता पितर मानली जाते — या दिवशी केलेले तर्पण किंवा श्राद्ध पूर्वजांपर्यंत विशेष प्रभावीपणे पोहोचते अशी सर्वसाधारण श्रद्धा आहे. मंगळवार हा मंगळ ग्रहाचा व लोकप्रियपणे हनुमानाचा वार मानला जातो. भौमवती अमावस्या या दोन स्वतंत्र उपासना-आयामांचा संगम असल्याने दुहेरी पुण्यकाळ मानला जातो — पितृ-तर्पण व मंगळ-हनुमान पूजा दोन्हींसाठी शुभ.
धार्मिक मान्यतेनुसार भौमवती अमावस्येला केलेल्या स्नान, दान, तर्पण, जप व पूजेने पितृ दोष, मंगळ दोष व आर्थिक अडचणींतून मुक्ती मिळते असे अनेक स्रोत सांगतात — हनुमान-पूजा विशेषतः मंगळ-दोष, कर्ज व आर्थिक-अस्थिरतेसाठी फलदायी मानली जाते. हे सर्व दावे ज्योतिषीय व श्रद्धा-आधारित आहेत, शास्त्रीय-सिद्ध नाहीत — अशी मान्यता आहे इतकेच समजावे, हमी म्हणून नाही.
सोमवती (सोमवार) व शनिश्चरी (शनिवार) प्रमाणेच भौमवती (मंगळवार) हीदेखील वार-आधारित नामकरण-परंपरेतील अमावास्या आहे.
अमावास्या व मंगळवार यांचा संयोग वर्षातून साधारण एक ते तीन वेळा होतो — संख्या दरवर्षी बदलते; २०२६ मध्ये नेमक्या तीन वेळा आहे.
व्रतकथा
भौमवती अमावस्येची स्वतंत्र, वेगळी व्रतकथा नाही — हा एक तिथी-वार संयोग आहे, एकल पौराणिक घटना किंवा जन्म-प्रसंग नव्हे. मंगळवार व अमावास्या यांच्याशी संबंधित दोन वेगळ्या कथा-थीम पार्श्वभूमी म्हणून उपयोगी आहेत, पण त्या भौमवती अमावस्येच्या स्वतःच्या कथा नाहीत.
मंगळवार व्रत (हनुमान) पानावर एक सर्वसाधारण साप्ताहिक मंगळवार-व्रतकथा सविस्तर दिलेली आहे — ती अमावास्येची स्वतंत्र कथा नाही, सर्वसाधारण मंगळवार-कथा आहे. दुसरीकडे, भौमप्रदोषाशी (मंगळाची शिव-तपश्चर्या व मंगळलोक-प्राप्तीची आख्यायिका) संबंधित एक वेगळी कथा आहे — तीही त्रयोदशी-तिथीची आहे, अमावास्येची नाही. यांपैकी कोणतीही "भौमवती अमावस्येची कथा" म्हणून इथे मांडलेली नाही — अमावास्येचे पितृ-तर्पण व मंगळवारची मंगळ-हनुमान पूजा या दोन्ही उपासना एकत्र येणे, हाच या दिवसाचा गाभा आहे.
कोणी करावे
सर्वसाधारणपणे पितरांचे स्मरण व तर्पण-श्राद्ध करू इच्छिणारे कुटुंबीय, कुंडलीत मंगळ दोष किंवा कुज दोष आहे असे मानणारे व त्याच्या शमनासाठी उपासना करणारे, आणि हनुमान-भक्त हे व्रत पाळतात. सोमवती अमावस्येप्रमाणे "विशेषतः विवाहित स्त्रिया" असा नियम इथे लागू नाही — पितृ-भक्ती व मंगळ-उपासना या दुहेरी हेतूने कोणीही हा दिवस पाळू शकतो. कोणी काय करावे हे परंपरा व श्रद्धेनुसार बदलते — सार्वत्रिक बंधन म्हणून मांडलेले नाही.
पूजाविधी
सर्वसाधारण क्रम खालीलप्रमाणे — घरच्या किंवा स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो:
- पहाटे स्नान करावे — शक्य असल्यास पवित्र नदीत, अन्यथा घरी पाण्यात गंगाजल घालून.
- पितरांसाठी तर्पण करावे — पिंपळाच्या मुळाशी दक्षिणमुखी बसून कच्चे दूध, काळे तीळ, गंगाजल व सुगंधी फुले अर्पण करत "ॐ पितृ देवाय नमः" असा जप करावा (एका स्रोतानुसार अकरा वेळा). शक्य असल्यास श्राद्ध व पिंडदानही करता येते.
- हनुमान किंवा मंगळ-पूजा करावी — हनुमान चालीसा पठण, मंगळ-मंत्र-जप (काही स्रोतांनुसार दुपारी तुपाचा दिवा लावून दक्षिण दिशेस तोंड करून).
- दान करावे — लाल वस्त्र, मसूर डाळ, तांब्याच्या वस्तू, गूळ, लाल फळे, धान्य किंवा गरजूंना अन्नदान.
- काही स्रोतांनुसार गौ-सेवा व पिंपळ-वृक्ष-पूजाही केली जाते — हा प्रादेशिक फरक आहे.
भौमवती अमावस्या वर्षभर पुनरावृत्त होणारा योग असल्याने स्वतंत्र, बहु-वर्षीय उद्यापन-विधी नाही — प्रत्येक वेळी स्वतंत्रपणे आचरण केले जाते.
नेमका विधी, साहित्य व दिशा घराणे व प्रदेशानुसार बदलू शकतो — हाच एकमेव योग्य विधी असे मानू नये.
पूजा साहित्य
कच्चे दूध, काळे तीळ, गंगाजल, लवंग, खडीसाखर, सुगंधी फुले, तुपाचा दिवा, धूप, पितृ-तर्पणासाठी पाणी व तीळ, दानासाठी लाल वस्त्र, मसूर डाळ, तांब्याच्या वस्तू, गूळ व धान्य.
(ही यादी परंपरेनुसार बदलू शकते.)
गंगाजल
सुगंधी फुले
तुपाचा दिवा
धूप
लाल वस्त्र (दानासाठी)उपवास व आहार नियम
भौमवती अमावस्येसाठी वेगळे, विशिष्ट उपवास-आहार नियम नाहीत — उपवास ऐच्छिक मानला जातो. सामान्य साप्ताहिक मंगळवार-व्रताचे आहार-नियम (मीठ वर्ज्य, धान्य वर्ज्य, सात्त्विक फळे-दूध-गूळ-मसूर डाळ) मंगळवार व्रत (हनुमान) पानावर सविस्तर दिलेले आहेत.
वृद्ध, गरोदर, आजारी किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी कठोर उपवास टाळावा — प्रकृतीनुसार सौम्य पद्धत पाळावी.
मंत्र
इथे फक्त नाव, अर्थ व ओळखीचा उल्लेख दिला आहे; पूर्ण पठण-मजकुरासाठी स्थानिक पुरोहित/परंपरेचा आधार घ्यावा.
- मंगळ बीज मंत्र: "ॐ अं अंगारकाय नमः" (ऋणमोचन-मंत्र म्हणूनही ओळखला जातो) व "ॐ क्रां क्रीं क्रौं सः भौमाय नमः" (शक्ती व धैर्यासाठीचा बीज-मंत्र) — दोन्ही सर्वसाधारण मंगळ-उपासना-मंत्र आहेत, भौमवती अमावस्येसाठी विशिष्ट नाहीत.
- ऋणमोचक मंगल स्तोत्र: मंगळाच्या एकवीस नावांचे स्तोत्र, ऋण-मुक्तीसाठी पठण केले जाते असे मानले जाते.
- हनुमान चालीसा: सर्वसाधारण हनुमान-भक्तीचा भाग म्हणून पठणाचा उल्लेख आढळतो.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्रासाठी वेगळी, स्वतंत्र प्रथा आढळत नाही — ही सर्वसाधारण भारतीय परंपरा असून महाराष्ट्रातही तीच पाळली जाते.
भौमवती अमावस्येशी अधिकृतपणे जोडलेले असे कोणतेही विशिष्ट महाराष्ट्रीय मंदिर आढळत नाही; मंगळ-दोष पूजेसाठी स्थानिक विश्वासार्ह पुरोहित किंवा मंदिराशी थेट संपर्क साधावा.
२०२६ भौमवती अमावस्या — तारखा
| # | तारीख | तिथी (अमांत) | नक्षत्र |
|---|---|---|---|
| १ | १७ फेब्रुवारी | माघ कृष्ण अमावास्या | धनिष्ठा |
| २ | १४ जुलै | निज ज्येष्ठ कृष्ण अमावास्या | पुनर्वसु |
| ३ | ८ डिसेंबर | कार्तिक कृष्ण अमावास्या | अनुराधा |
पंचांगात या तिन्ही तारखांना प्राथमिक लेबल "दर्श अमावास्या" असे दिसते. उत्तर-भारतीय पूर्णिमांत पद्धतीत या तारखांना अनुक्रमे फाल्गुन, आषाढ व मार्गशीर्ष अमावास्या असे म्हटले जाते — हा केवळ अमांत-पूर्णिमांत नामकरण-भेद आहे.
पुढील वर्षांसाठी भौमवती अमावस्येची संख्या व तारखा त्या-त्या वर्षाच्या पंचांगानुसार बदलतील.
आज लक्षात ठेवा
- नेमक्या अमावास्या-प्रवेश व समाप्ती वेळा, राहूकाळ व मुहूर्त तिन्ही तारखांसाठी वेगळे व शहरनिहाय बदलणारे आहेत — त्या-त्या दिवसाच्या पानावर पाहावेत.
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (गणपती, चतुर्थी) व भौमप्रदोष (त्रयोदशी) या दोन्हींपेक्षा भौमवती अमावस्या (पितर व मंगळ, अमावास्या) वेगळी आहे — नाव-गल्लत टाळावी.
- उपवास ऐच्छिक आहे — मधुमेह, गरोदरपण, वृद्धत्व किंवा आजारपणात प्रकृतीनुसार सौम्य पद्धत पाळावी.
- नदी-स्नान किंवा गर्दीच्या तीर्थस्थळी जाताना सुरक्षिततेची सर्वसाधारण काळजी घ्यावी.
- मंगळ दोष व उपाय श्रद्धेनुसार समजावेत, ज्योतिषीय हमी नव्हे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- भौमवती अमावस्या म्हणजे काय?
- अमावास्या तिथी मंगळवारी येते तेव्हा तिला भौमवती अमावस्या म्हणतात — "भौम" हे मंगळ ग्रहाचे नाव.
- भौमवती अमावस्या २०२६ मध्ये कधी कधी आहे?
- २०२६ मध्ये तीन वेळा — १७ फेब्रुवारी, १४ जुलै व ८ डिसेंबर.
- भौमवती अमावस्या वर्षातून किती वेळा येते?
- संख्या दरवर्षी बदलते, साधारण एक ते तीन वेळा; २०२६ मध्ये नेमक्या तीन वेळा येते. सार्वत्रिक निश्चित संख्या नाही.
- भौमवती अमावस्या आणि अंगारकी संकष्टी चतुर्थी यात फरक काय?
- अंगारकी म्हणजे मंगळवारी येणारी चतुर्थी (गणपती-केंद्रित); भौमवती म्हणजे मंगळवारी येणारी अमावास्या (पितर व मंगळ-केंद्रित). वेगळी तिथी, वेगळे केंद्रीय दैवत — २०२६ मध्ये या दोन्हींच्या तारखाही जुळत नाहीत.
- भौमवती अमावस्या आणि भौमप्रदोष यात फरक काय?
- भौमप्रदोष म्हणजे मंगळवारी येणारी त्रयोदशी (शिव-केंद्रित, वेगळी आख्यायिका); भौमवती अमावस्या म्हणजे मंगळवारी येणारी अमावास्या (पितर व मंगळ-केंद्रित).
- भौमवती अमावस्येला काय करावे?
- पहाटे स्नान करून पितरांसाठी तर्पण-श्राद्ध व हनुमान/मंगळ-पूजा करण्याची सर्वसाधारण प्रथा आहे; काही परंपरांत पिंपळ-पूजा व दान (उदा. लाल वस्त्र, डाळ, तांबे, तीळ) यांचाही उल्लेख आढळतो. नेमकी विधि-पद्धत व दान कुटुंब/परंपरेनुसार बदलतात — आपल्या कुलाचाराप्रमाणे पुरोहितांकडून खात्री करून घ्यावी.
- भौमवती अमावस्या मंगळ दोषासाठी इतकी महत्त्वाची का मानतात?
- मंगळवार हा मंगळ ग्रहाचा वार आणि अमावास्या ही आत्मचिंतन व पितृ-तिथी मानली जाते. दोन्हींचा संयोग मंगळ-दोष-शमन व पितृ-ऋण-मुक्तीसाठी विशेष फलदायी मानला जातो — हा श्रद्धा-आधारित दावा आहे, हमी नाही.
- भौमवती अमावस्येला पितरांचे तर्पण का करतात?
- अमावास्या मुळातच पितृ-स्मरणाचा सर्वसाधारण दिवस मानली जाते; मंगळवारी आल्यास तर्पण-श्राद्धाला अधिक भावनिक व पारंपरिक महत्त्व दिले जाते असे काही स्रोत सांगतात.
