आद्य शंकराचार्य जयंती

आद्य शंकराचार्य हे अद्वैत वेदान्त तत्त्वज्ञानाचे प्रवर्तक-संघटक आचार्य होते — अवघ्या सुमारे बत्तीस वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी सनातन धर्माचे पुनरुज्जीवन केले असे मानले जाते. परंपरेत त्यांना शिवाचा अवतार समजले जाते. त्यांची जयंती वैशाख शुक्ल पंचमीला साजरी केली जाते — २०२६ मध्ये मंगळवार, २१ एप्रिल रोजी. वर्षात एकच जयंती येते. हा दिवस मुख्यतः स्तोत्रपठण (निर्वाण षटक, भज गोविंदम), अद्वैत-प्रवचन व मठांतील उत्सवाने पाळला जातो — घरगुती व्रत/उपवास हे याचे स्वरूप नाही.

देवता: श्री आद्य शंकराचार्य — अद्वैत वेदान्ताचे प्रवर्तक आचार्य (देवता नव्हे, ऐतिहासिक आचार्य)

श्री आद्य शंकराचार्य — अद्वैत वेदान्ताचे प्रवर्तक आचार्य (देवता नव्हे, ऐतिहासिक आचार्य)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

अद्वैत वेदान्त (केवलाद्वैत) या तत्त्वज्ञानाचे संघटन शंकराचार्यांनी केले — "ब्रह्म सत्य, जगत् मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः" या सूत्रानुसार आत्मा (जीव) व ब्रह्म एकच आहे, आणि द्वैत हा मायेमुळे होणारा भास मानला जातो. मोक्ष म्हणजे महावाक्यांच्या श्रवणातून हे एकत्व जाणणे.

कर्मकांड व तात्त्विक गोंधळाच्या काळात त्यांनी उपनिषदे, ब्रह्मसूत्र व भगवद्गीता यांवर भाष्ये लिहून वेदान्ताला बौद्धिक अधिष्ठान दिले — म्हणून त्यांना जगद्गुरू म्हटले जाते. मात्र "त्यांनी बौद्ध धर्माचा पराभव केला" अशी अतिरंजित मांडणी करणे टाळावे — इतिहास याहून गुंतागुंतीचा आहे; एका अभ्यासानुसार शंकर दहाव्या शतकापर्यंत मंडन मिश्रांच्या तुलनेत तितकेसे प्रसिद्ध नव्हते.

धर्मप्रसार व संन्यासपरंपरा टिकावी म्हणून चार आम्नाय पीठे व दशनामी (गिरी, पुरी, भारती, सरस्वती इत्यादी) संन्यासी परंपरा त्यांच्याशी परंपरेने जोडली जाते.

शिव-विष्णू-देवी-सूर्य-गणेश या पाच देवतांना एकाच ब्रह्माची रूपे मानून करण्यात येणाऱ्या षण्मत/पंचायतन पूजेची समन्वयाची शिकवणही त्यांच्याशी जोडली जाते — मात्र ही उपासना-पद्धत त्यांच्याआधीपासूनही अस्तित्वात होती, त्यामुळे "त्यांनी सुरू केली" असे ठाम विधान न करता "त्यांच्याशी संबंधित" असे मांडणे योग्य आहे.

त्यांचा साहित्यिक वारसा विस्तृत आहे — ब्रह्मसूत्र, प्रमुख उपनिषदे व गीता यांवरील भाष्ये, उपदेशसाहस्री, आणि निर्वाण/आत्म षटक, भज गोविंदम, कनकधारा स्तोत्र, दक्षिणामूर्ति स्तोत्र यांसारखी असंख्य स्तोत्रे.

चरित्र

आद्य शंकराचार्यांचे चरित्र हे मुख्यतः परंपरा व आख्यायिकांवर आधारित आहे — पडताळलेला घटना-इतिहास नव्हे. विश्वसनीय ऐतिहासिक माहिती अत्यल्प असून, चरित्र-ग्रंथ कित्येक शतकांनंतरचे व आदर्शीकृत (सुमारे चौदाव्या शतकात, विद्यारण्यांच्या काळात) मानले जातात. त्यामुळे खालील चरित्र "परंपरेनुसार / आख्यायिकेनुसार" असे समजावे, ऐतिहासिक तथ्य म्हणून नव्हे.

नंबूद्री ब्राह्मण दांपत्य शिवगुरू व आर्यंबा यांच्या पोटी, केरळातील कालडी येथे, दीर्घ अपत्यहीनतेनंतर शिवकृपेने पुत्रजन्म झाला असे मानले जाते — म्हणून त्यांचे नाव शंकर ठेवले गेले. लहानपणीच वडील निवर्तले; आईनेच वेद-उपनिषदांचे संस्कार दिले. वयाच्या सुमारे आठव्या वर्षी, आईची अनुमती मोठ्या कष्टाने मिळवून त्यांनी संन्यास घेतला — यासंबंधी मगरीने पाय धरल्याची व 'संन्यासाची अनुमती दे' म्हणण्याची लोकप्रिय आख्यायिका सांगितली जाते.

नर्मदेच्या तीरी त्यांची भेट गोविंद भगवत्पाद (गौडपादांचे शिष्य) यांच्याशी झाली; "तू कोण आहेस?" या प्रश्नाला शंकरांनी निर्वाण षटकाने ("शिवोऽहम्") उत्तर दिले, तेव्हा गोविंदांनी त्यांना शिष्य म्हणून स्वीकारले. त्यानंतर त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रमण (दिग्विजय) करून वेदान्ताचा प्रसार केला; मंडन मिश्र या कर्मकांडी पंडिताशी अनेक दिवस शास्त्रार्थ करून त्यांना जिंकले, आणि मंडन मिश्र संन्यास घेऊन सुरेश्वराचार्य झाले असे परंपरा सांगते.

परंपरेनुसार वयाच्या सुमारे बत्तिसाव्या वर्षी हिमालयात केदारनाथ येथे त्यांनी देह ठेवला.

काही तपशीलांवर मतभेद व अनिश्चितता आहे — ते लपवण्याऐवजी स्पष्टपणे नोंदवणेच योग्य आहे. मंडन मिश्र हेच पुढे सुरेश्वराचार्य झाले, असे परंपरा व शृंगेरी मठ अधिकृतपणेही सांगतात, पण आधुनिक विद्वानांत याविषयी शंका आहे. देहत्यागाचे स्थानही केदारनाथ ही मुख्य परंपरा असली तरी कांचीपुरम् व केरळ अशाही आवृत्त्या आढळतात.

आद्य शंकराचार्यांच्या जन्मकाळाबाबत विद्वानांत मोठा मतभेद आहे — तीन प्रमुख मते आढळतात: इ.स. ७८८-८२० (जुने विद्वत्-अनुमान, आता प्रश्नांकित), इ.स. ७००-७५० (सध्याचे विद्वत्-मत), आणि इ.स.पू. पाचवे शतक (काही मठ-परंपरांतील मत). यांतील कोणतेही एक निश्चित ऐतिहासिक तथ्य म्हणून मांडलेले नाही — "विद्वानांत मतभेद आहे" असेच येथे नमूद केले आहे.

कोणी पाळतात

विशेषतः अद्वैत वेदान्ती, स्मार्त, दशनामी संन्यासी व चार मठांशी जोडलेले भक्त; तसेच वेदान्त-अभ्यासक, संस्कृत-मंडळे व रामकृष्ण मठ इत्यादी संस्था. महाराष्ट्रात हा व्यापक घरगुती सण नाही — मुख्यतः मठ व संस्था-केंद्री आचरण आहे (उदा. शृंगेरी शारदा पीठाच्या शाखा, श्री शंकर मठम् मुंबई, रामकृष्ण मठ).

आचरण

ठराविक घरगुती व्रत किंवा पूजाविधी या दिवसाचे स्वरूप नाही. खालील सर्वसाधारण आचरण मठ व संस्थांमध्ये आढळते:

पूजा साहित्य

आचार्यांची प्रतिमा, मूर्ती किंवा पादुका, गंध-अक्षता-हळद-कुंकू, फुले, तुळस-बेल, उदबत्ती-धूप, तेल किंवा तुपाचा दिवा, कापूर, नैवेद्यासाठी फळे, आणि निर्वाण षटक/भज गोविंदम पठणासाठी ग्रंथ — हे मुख्यतः मठ/संस्था-पूजेस लागू; घरगुती स्वरूप किमान असते.

गंध
अक्षता
हळद-कुंकू
फुले
तुळस
बेल
उदबत्ती
धूप
तेल/तुपाचा दिवा
कापूर
नैवेद्यासाठी फळे
निर्वाण षटक/भज गोविंदम ग्रंथ

मंत्र / स्तोत्र

निर्वाण षटक (आत्म षटक) ची सुरुवात "मनोबुद्ध्यहंकार चित्तानि नाहं…" या ओळीने होते, आणि तिचे ध्रुवपद "चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम्" असे आहे — अर्थ: "मी मन-बुद्धी-अहंकार-चित्त नाही, मी चिदानंदरूप शिव आहे" — आत्म्याचे शुद्ध, निर्गुण, अद्वैत स्वरूप सांगणारी ही रचना गोविंद भगवत्पादांच्या "तू कोण?" या प्रश्नाला वयाच्या आठव्या वर्षी दिलेले उत्तर मानली जाते.

भज गोविंदम याची सुरुवात "भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते…" या ओळीने होते — अर्थ: "हे मूढमती, गोविंदाचे (कृष्णाचे) भजन कर; निव्वळ शब्दज्ञान मृत्यूसमयी उपयोगी नाही." काशीत एका वृद्ध व्याकरण-पंडिताला उद्देशून रचलेले हे वैराग्यपर स्तोत्र आहे.

कनकधारा स्तोत्र, दक्षिणामूर्ति स्तोत्र व सौंदर्यलहरी यांसारख्या इतर प्रसिद्ध रचनाही त्यांच्याशी जोडल्या जातात — यांतील काहींची कर्तृत्व-निश्चिती वादग्रस्त आहे.

चार आम्नाय मठ व महावाक्ये

खालील चार पीठे परंपरेने आद्य शंकराचार्यांशी जोडली जातात — त्यांच्या स्थापनेचा नेमका इतिहास काही प्रमाणात वादग्रस्त आहे, त्यामुळे "त्यांच्याशी परंपरेने संबंधित" असे येथे मांडले आहे, कोणत्याही सध्याच्या जिवंत शंकराचार्य वा मठाचे समर्थन सुचवलेले नाही.

दिशामठ / पीठठिकाणवेदमहावाक्य (अर्थ)पहिला शिष्य
दक्षिणशृंगेरी शारदा पीठचिकमगळूर, कर्नाटकयजुर्वेदअहं ब्रह्मास्मि (मी ब्रह्म आहे)सुरेश्वराचार्य
पश्चिमद्वारका शारदा पीठद्वारका, गुजरातसामवेदतत्त्वमसि (ते तूच आहेस)हस्तामलकाचार्य
पूर्वगोवर्धन पीठपुरी, ओडिशाऋग्वेदप्रज्ञानं ब्रह्म (चैतन्य हेच ब्रह्म)पद्मपादाचार्य
उत्तरज्योतिर्मठ (बद्री)जोशीमठ, उत्तराखंडअथर्ववेदअयम् आत्मा ब्रह्म (हा आत्मा ब्रह्म आहे)तोटकाचार्य

कांची कामकोटी पीठ (कांचीपुरम्) हे परंपरेने शंकराचार्यांनी स्थापिलेले अतिरिक्त, पाचवे पीठ मानले जाते — पण हे विद्वानांत व परंपरांत वादग्रस्त आहे; येथे कोणतीही बाजू समर्थित न करता तटस्थपणे नोंदवले आहे.

प्रादेशिक रीती

महाराष्ट्रात हा मोठा घरगुती वा सार्वजनिक सण नाही — गणेश किंवा दत्त जयंतीसारखा नव्हे. आचरण मुख्यतः स्मार्त, दशनामी व मठ-मंडळांत आढळते — शृंगेरी शारदा पीठाच्या शाखा, श्री शंकर मठम् (मुंबई), रामकृष्ण मठ यांसारख्या संस्थांतील शंकर-जयंती-महोत्सव, प्रवचन व स्तोत्रपठण. वेदान्त-अभ्यास मंडळे व संस्कृत पाठशाळांत व्याख्याने-स्पर्धाही होतात. ही मर्यादा प्रामाणिकपणे मांडणेच योग्य आहे — काल्पनिक "खास महाराष्ट्रीय रीत" येथे रचलेली नाही.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आद्य शंकराचार्य जयंती २०२६ कधी आहे?
मंगळवार, २१ एप्रिल २०२६ (वैशाख शुक्ल पंचमी).
आद्य शंकराचार्य कोण होते?
अद्वैत वेदान्ताचे प्रवर्तक-संघटक आचार्य; सुमारे बत्तीस वर्षांच्या आयुष्यात सनातन धर्माचे पुनरुज्जीवन केले असे मानले जाते. परंपरेत त्यांना शिवाचा अवतार समजले जाते.
त्यांचा जन्म कधी व कोठे झाला, आणि याबद्दल वाद का आहे?
परंपरेनुसार केरळातील कालडी येथे, शिवगुरू-आर्यंबा यांचे पुत्र म्हणून. जन्मकाळाबाबत विद्वानांत मतभेद आहे — इ.स. ७८८-८२०, इ.स. ७००-७५०, किंवा इ.स.पू. पाचवे शतक अशी तीन मते आढळतात.
अद्वैत वेदान्त म्हणजे काय?
"ब्रह्म सत्य, जगत् मिथ्या; आत्मा व ब्रह्म एकच" — द्वैत हा मायेमुळे होणारा भास; मोक्ष म्हणजे हे एकत्व जाणणे.
चार मठ कोणते?
शृंगेरी (दक्षिण), द्वारका (पश्चिम), पुरी/गोवर्धन (पूर्व), आणि ज्योतिर्मठ/बद्री (उत्तर) — प्रत्येकास एक वेद व एक महावाक्य जोडलेले आहे.
चार महावाक्ये कोणती?
प्रज्ञानं ब्रह्म, अहं ब्रह्मास्मि, तत्त्वमसि, आणि अयम् आत्मा ब्रह्म — चार वेगवेगळ्या वेदांतील.
त्यांची प्रसिद्ध रचना कोणत्या?
निर्वाण षटक (आत्म षटक), भज गोविंदम, कनकधारा स्तोत्र, दक्षिणामूर्ति स्तोत्र इत्यादी.
जयंती कशी साजरी करतात?
मठ व मंदिरांत विशेष पूजा-अभिषेक, निर्वाण षटक व भज गोविंदम पठण, अद्वैत-प्रवचन — घरगुती उपवास ऐच्छिक असतो.